Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107775. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
Kórshinin kólenkesi 2262 5 pikir 18 Qarasha, 2019 saghat 12:02

Resey - patshalyq, Putin - Ivan Groznyi emes!

Russian President Vladimir Putin enters a hall before a meeting of the Victory Organizing Committee at the Kremlin in Moscow on March 17, 2015. The meeting focuses on preparations for celebrating the 70th anniversary of the victory in World War II. / AFP PHOTO / POOL / SERGEI ILNITSKY (Photo credit should read SERGEI ILNITSKY/AFP/Getty Images)

Amerika sayasatkeri, «Órkeniyettar soqtyghysy» konsepsiyasynyn avtory Samyuelem Hantington men amerikalyq diplomat Uorren Manshelider Karnegiy Qorynyn demeushiligimen 1970 jyly birigip ashqan, shtab-pәteri AQSh astanasynda ornalasqan, taralymy 100 mynnan asatyn Foreign Policy jurnalynyn bedeli әlemdik sayasatta basym. Jurnaldyn atauy tikeley audarsaq  «Syrtqy sayasat», sózbe-sóz tәrjimalasaq – «Halyqaralyq sayasat». Búryn jylyna tórt mәrte shyghyp kelgen BAQ ayyna eki ret shygharu iydeyasyn 1996-2010 jj. aralyghynda redaktor bolghan Moiysey Naiym kóterdi. Ol basqarghan 8 jylda jurnal basshylyghy 2003, 2007 jәne 2009 jyldary National Magazine Awards syilyghyn iyelendi.

Jurnal jahandyq sayasat, ekonomika, ghalamdyq integrasiya, halyqaralyq qatynastaghy sayasi iydeologiya men teoriyalargha qatysty taqyryptardy qozghap, keninen qauzap jazady. Jyl sayyn The FP Top 100 Global Thinkers (100 әlemdik oyshyl) atty ózdik versiyasyn júrtqa úsynyp otyrady.

2006 jyldan bastap Foreign Policy Passport blogy ashylsa, 2009 jyldyn 5 qantarynan beri «Kýndelikti jelilik jurnal» bolyp tabylatyn basylym sayty júmys isteude.

Osy jurnalda tayauda Putin May Want to Be an Emperor, but Russia Isn’t an Imperial Power/ Putinn imperator bolghysy keledi, biraq Resey imperiyalyq qaghanat emes atty saraptama maqala shyqty. Osy maqalany Abai.kz oqyrmandarynyn nazaryna úsynyp otyrmyz.


2019 jyldyn aua-jayyn bajaylaytyn sarapshylargha Resey qashanda el ishi men el syrtyna avtoritarlyq baqylaudyn noqtasyn óz qolyna ústaugha ýnemi beyil tanytatyn bolyp kórinedi. Osylaysha uәjdau túrghysyna sәykes, Resey preziydenti Vladimir Putin – jan-tәnimen óz elinin bedeline qylau týsirmeuge tyrysatyn Resey biyleushilerinin úzyn-sonar tizimindegi jalghyz songhy túyaq. Onyn sebep-saldary Batysta kózge úryp túr. Eger  Putin ózge de orys eltúlghasy siyaqty jay ghana osy oyyn kestesin qoldanatyn bolsa, onda búghan «avtoritarizm men ekspansionizm berik ornyghady, ne soghys órti tútanady, al, eshkim de soghysty qalamaydy» dep jauap bere alamyz.

Eger Putin әmbege ayan әm týsindirlui onaygha týsetin reseydin әdettegi últtyq mýddesin tistey qatyp ústanbaytyn bolsa she, onda ne istelui kerek? Ózine deyingi eldin basqada bas kótererleri siyaqty ol da sayasatqa bastap alyp keletin reseylik kelbet, iydeologiya, institusionaldy múra әm tarihiy jaghdayat syndy dәl qazir el mýddesine kesirli dýniyenin qysymynda qalyp otyrghany anyq.

Orys nemese ózge eldin tarihyn jetik biletin jandargha ayan bir jayt: birde-bir memleket ózderinin tarihynda bir ghana mýddenin jeteginde ketpeydi, sondyqtan memleket pen ony qorshaghan orta ýnemi ózgeriske týsip otyrady. Býgingi Resey – osydan 600 jyl búrynghy Mәskeu patshalyghy emes. Mongholdar – Batys bolyp tabylmaydy. Keybir syrttay úqsastyqtaryna qaramay, Putin tipten Kәri Ivan emes. Ózgermeushilik – últtyq kelbettin tanbasy. Dәl osy jaghdayda shyn mәnisinde geografiya men strategiya ýlken manyzgha iye. Osynyn nәtiyjesinde syrtqy sayasat: geosayasat, últtyq mýdde men iydeologiyanyn ghana emes, sonymen qatar, rejim tiypinin, kóshbasshy túlghasynyn, tarihi uaqyttyn jәne taghy basqa faktorlardyn  funksiyasyna aynaldy.

Reseydin syrtqy sayasatyn úghynu bizden onyn tarihi evolyusiyasyna oy jýgirtuimizdi kerek etedi. En aldymen, zamanalyq Resey – joghary dengeyde ortalyqtanghan orys emes respublikalardyn ishki-syrtqy sayasatynyn tini bolghan Kenes imperiyasynyn múrageri jәne ayaq astynan tas-talqany shyqqan imperiyanyn jemisi.

Tarihiy jazbalargha kóz salar bolsaq, Reseydin últtyq mýddesinin ózgermeliligine kóz jetkizemiz. Zamanalyq Reseydin týp negizin qalaghan Mәskeu memleketi HIII ghasyrda jaqyn kórshilerimen biylik ýshin bәsekege týsushi shaghyn kinәzdik retinde ómirge keldi. Bәri de «Monghol ezgisinen» azat bolugha tyrysty. 1380 jyly Dondyq Dmitriy Kulik dalasynda mongholdardy tas-talqan etti; 1480 jyly úly kinәz Ivan III Ugra ózeninde Mәskeu biyliginin negizin saldy; búdan 70 jyl ótken son, Mәskeu Qazan men Ashtarhandy basyp aldy. Ol kezde Mәskeu Ukraina nemese Bosforgha biylik jýrgizudi últtyq mýddemiz dep sanamaytyn, olar Mәskeuden tym alystatyn, qayta olar ýshin Shyghystaghy Monghol qauipi basty orynda túrdy.

Mәskeudin kelesi ekspansiyasy 1581-1649 jj. aralyghyn qamtityn Sibirdi jaulap alu prosesine úlasyp, 70 jylgha sozyldy. Rubli ýshin janyn beretin anshylardyn izin ala kazaktar men armiya bólimderi jahangerlik jasady. Búl orayda geostrategiyalyq últtyq mýdde eskerilgen joq. Kerek deseniz, XVI ghasyrda Ukraina men osmandar Mәskeudin qaperinde de bolghan joq, kerisinshe, búl kezde Litva, Polisha men Shvesiya ózara jәne ara-túra Mәskeumen soghysty. Tek XVII ghasyrdyn ekinshi jartysynda ghana polyak, mәskeu, osman týrikteri,  qyrym tatarlary men ukrain kazaktary arasyndaghy ýzdiksiz soghystardyn nәtiyjesinde Mәskeu Shyghys Ukraina aumaghyn basyp, Qara Tenizge tayap Ukraina men Osman patshalyghyn aymaqtyq strategiyalyq mýddesine aynaldyrdy.

Úzaq uaqyt Batys Europada bolghan Úly Petr Mәskeu memleketinin últtyq mýddesin ayqyndauda «Mәskeu memleketine modernizasiyalanu qajet» degen óz ózgerisin engizdi. Ol tóniregine toptasqan ukrain klirikterinin «Resey dep atala bastaghan onyn imperiyasy týp qazyghy býgingi Ukrainada qaghylghan orta ghasyrlyq Kiyev Rusi memleketine ata-tektik múragerlikke talasuy kerek» degen aqyl-kenesterine qúlaq asty.

Resey Imperiyasy Osman jәne onyn qyrym tatarlyq odaqtastarymen tikeley baylanysqa týsken kezde eki úly qaghanat arasyndaghy teke-tires ushygha týsti. Petr biyliginen keyingi Qara tenizge jasalghan Resey ekspansiyasy Osman imperiyasynyn әlsireui arqasynda «týrikterdi mәsihshilerdin jauy» dep tanityn Bosforgha baqylau jasaudyn geostrategiyalyq josyghyn tudyrdy.  Ózin órkeniyetti el sanaghan Resey XIX ghasyrda Ortalyq Aziya men Kavkazdy ózine baghyndyrghan iri  imperiyagha aynalghanymen, 1918-1921 jyldar aralyghynda qúlap tyndy.

Imperiyalar eki jolmen qúridy. Kópshiligi uaqyt tezine tótep bere almay, óz aymaqtarynan ayyrylady. Nәtiyjesinde imperiyalyq bitim-bolmys adam aytqysyz ózgerip, búrynghy otarlarymen iydeologiyalyq, ekonomikalyq, әskeri, mәdeniy jәne sayasiy baylanystaryn belgili bir mólsherde saqtap qaluymen tyghyryqtan shyghady. Imperiya qúlaghannan keyin onyn ornyna ómirge kelgen jana tәuelsiz memleket qoldan shyqqan aymaqty qaytaru jolynda kóbine esh әreket etpeydi. Búnyn mysalyn biz Osmandardan kóremiz. Olardyn jaulap alghan jerlerinen ayyryluy 1683 jylghy Venany qorshaudaghy sәtsizdikten bastalyp, I jahan soghysynyn ayaqtaluymen bitedi. Imperiyanyn ornyna Týrik memleketi 1919 jyly ómirge kelip, onyn basty maqsaty 300 jyl búrynghy joghaltqan aumaqtardy qaytaryp alu emes, qayta óz tәuelsizdigin uәjdap, óz shekarasyndaghy grek jәne armyan últtyq azshylyghymen qarym-qatynasta boludy qolgha aldy.

Búdan bólek joldy sóz eter bolsaq, óz jaulap alghan aumaghyn joghaltpay, qayta basyp alghan ónirlerin keneytu kezinde 1918-1921 jj. qúlaghan  Úly Petrdin sәbii Resey Imperiyasy bar. Imperiya ayaq astynan qúlaghandyqtan, Bolisheviktik Resey men onyn otarlarynyn arasynda iydeologiyalyq, ekonomikalyq, әskeri, mәdeniy jәne sayasiy baylanys óte kýshti edi. Bolishevikter reimperializasiya nauqany jýrgizuge mәjbýr bolyp, aqyr ayaghy 1922 jyly Kenester Odaghyn ómirge әkeldi.

Atalghan imperiya Bas Hatshy Mihail Gorbachevtin Qayta Qúruy kezinde, resmiy týrde 1991 jyldyn 10 jeltoqsanynda óz ómir sýruin toqtatty. Shyn mәnisinde bir týnnin ishinde 14 orys emes tәuelsiz memleket ómirge keldi. Degenmen olardyn ózara baylanystyrghan kóptegen imperiyalyq baylanys esh ózgerissiz qala berdi.

Reseylikterdin basym kópshiligi óz memleketi men últyn orys emes halyqtardan oq boyy ozyq sanap, ózderin órkeniyet taratushylarmyz dep sanady. Orys tili men mәdeniyeti ondaghan jyldargha sozylghan Kenestik orystandyru sayasatynyn arqasynda óz basymdyghyn jalghastyruda. Bir kezderdegi Birtútas Ekonomikalyq Infraqúrylym kenistigi onyn ishinde gaz-múnay qúbyrlarynyn ortaqtastyghy Reseyge baghynyshtylyqty jalghastyruda. Onyn ýstine Resey ýlken armiya men qaru-jaraq arsenalyna múragerlik etse, óz kezeginde jana respublikalar júlym-júlymy shyqqan kenes әskeri men qaru-jaraghyn mise tútyp,  últtyq әskerin jasaqtady. Orys emes elita men reseylik elita bir tonnyn ishki bauyrynday bolyp ketkendikten, keyde olar óz eli mýddesin qúrbandyqqa shalyp jiberetin jaghdayattarda oryn alyp túrady. Aqyr sonynda tútas orystar men olardyn elitasy imperiyadan ayyrylghandy zor qayghy sanap, óz elderin qayyra úly atandyrugha bel sheshe kiristi.

Putin men onyn aldyndaghy Boris Elisin reimperializasiyany qolgha aldy. Elisin kezindegi reimperializasiya TMD orys emes elderindegi japa shegushi orystar men orys tildilerdi qorghau ayasynda «júmsaqtana» jýrgizildi. Biraq Elisin sonymen qatar postkenestik Reseydi ekonomikalyq kýyretuge basshylyq etip, qylmys pen sybaylasqan jemqorlyqqa qanat jayghyzdy. Putinge «Mergennin basuy, Qúlannyn qasuynyn» kezi tap keldi. Ol әueli premier-ministr, keyin preziydent bolghan shaghynda Resey ekonomikasy sauyghyp, әlem naryghyndaghy múnay-gaz baghasy aspandauy onyn biyligin «qoy ýstine boztorghay júmyrtqalghanday» etti. Búl onyn bedelin júrt aldynda kókke kóterdi.

Búl rette Putin Qyrymdy anneksiyalap, Shyghys Ukrainada soghys otyn tútandyruy, mәngilik resey mýddesimen esh ýylespeydi. Kerisinshe, Putin NATO men Batysqa qatysty  Reseydi qaytadan Úly elge aynaldyrudy múrat etip, maydan tónkerisinin ukrain memleketinin irgesin shayqaltqanyn sezinip, diktatorlyq basqarumen qorqytyp, ekspansiyalaudyn onay oljasyna  aynaldyrdy. Imperiyalyq iydeologiya, Ukrainanyn әlsizdigi «Áy der әje, qoy der qojanyn joqtyghy» basa-kóktep jaulap alugha negiz boldy.

Eger Batystyn strategiyalyq maqsaty ekspansionistik Reseyden bólek demokratiyamen ýylesip, resey ýstemshiligine qarsy túrugha qabiletti, Mәskeudi de, Batysty da dostyq әm ózara tiyimdi ekonomikalyq qarym-qatynasqa tartugha beyim orys emes republikalardy qúru. Tap osynday jaghdayda ghana Batys pen Reseydin kórshileri Putinnin imperiyalyq ambisiyasynyn jigerin qúm ete alady.

Birinshiden, olar Reseydin imperiyalyq keudemsoqtyghynyn jeteginde ketpeui kerek.

Ekinshiden, olar Resey men onyn búrynghy otarlarymen ekonomikalyq, sayasiy jәne әskeriy baylanystardy bekemdeuden boylaryn aulaq saluy qajet. Búl baylanys ýzildi-kesildi ýzilmey, qayta ekonomikalyq túrghydan Resey ýstemdiginsiz jýrgiziluge tiyis. Batys pen AQSh orys emes shaghyn elderge kómektesu arqyly olardyn Resey resurstyq monopoliyasyna tәueldilikten ayyra otyra, ózdik energetikalyq resurstargha qol jetkizuge jәrdem etedi.

Búdan bólek Batys qashanda Resey ýshin en qasiretti memlekettik ydyrau men kýyreuge osy bastan dayyndala bergeni abzal.

1918 jyly reseylik postimperiyalyq tin negizinde janadan orys emes memeleketter ómirge keldi. Reimperializasiya óte tez әm jyldam ótti. Býgin Resey aymaqtyq úly qaghanat retinde әli óz qúdiretin saqtap qalghanymen, naghyz Imperiya qúrugha taqymy әlsiz, tizgini bosan. Ol Estoniya men Latviya siyaqty shaghyn elderdi ne tolyqtay, ne jarym jartylay basyp alghanymen de, Qazaqstan, Ózbekstan nemese Ukrainany óz óneshinen ótkize almaydy. Sonday-aq, Reseydin Belarusti basyp alu әm almauy da basy ashyq qalyp otyr. Álbette, imperiyany qalpyna keltirudin dýrbeleni tek Resey kórshilerin ghana dýrliktirmeydi, óz ishinde ala tayday býldirgige úshyratady.

Elinin ekonomikasy jan-tәsilim ýstindegi Putinnin jýgensiz ketken arany Afrika men Tayau Shyghysqa deyin ashylyp otyr. Búnday arany ashylghan imperiyalyq tәbettin dәureni úzaqqa sozylmaydy. Dәl qazir Putindik Resey Kenes Odaghyndaghy Leonid Brejnevtin kezindegidey aldausyraghan ýmittin jeteginde jýrgen jayy bar.

Bәrinen de en bastysy Putin ortalyqtanghan, jemqorlanghan repressiyagha beyim, modernizasiyagha iykemsiz kvazifashistik memleke qúrdy. Ol osy memlekettin dini bolyp tabylatyndyqtan, ol biylikten ketken son,  ol qúrghan jýyenin әlsizdigi jariya bolyp, ne ambisiyaly elita, ne bolmasa, ashynghan qara halyq tik kóteriledi. Taghdyrdyn tәlkegimen, Putin Reseydin qas jauyna aynalyp otyr. Sebebi, ol Reseydi avtoritarlyq imperiyagha aynaldyrudy basty maqsatyna aynaldyrdy.

Audarma jasaghan Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz

5 pikir