Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 96922. Jazılğandar — 70680. Qaytıs bolğandar — 1058
Aqmıltıq 3771 44 pikir 18 Qaraşa, 2019 sağat 10:47

Tekti özgertu - otarsızdanudıñ häm wlttıq sananı qalıptastırudıñ mañızdı qadamı

Halıqaralıq Adam institutı 2011 jılı Prezident pen Ükimet müşelerine, «El tüzelu üşin aldımen qazaq tegin tüzetu kerek. Ol üşin biliktegiler tekterindegi bodandıq kezde engen «ov», «ev»... jalğauların «wlı», «tegi» t.b. almastıruı qajet. Sebebi, otarlanu kezinde engen jalğaular adamnıñ bodan, ne qwl ekenin bildiredi. Al, sanası bodan adam azattıq üşin kürese almaydı» degen mağınada jazğan hatqa, «Mäseleni oylanıp jatırmız» degen ekiwştı jauap kelgen.

Biz ADAM bolu kerek desek, olar oylanayıq deydi. Mına türmen toğız jıl emes, 90 jılda da qazaqtıñ teginiñ yağni qazaqtıñ tüzelui qiın.

2015 jılı küzde Astanadağı Memlekettiñ tarih institutında onşaqtı elden ğalımdar qatısqan ğılımi-konferenciya ötti. Söz bergesin kafedrağa şığıp qarasam zalda negizinen jastar otır eken. Solarğa arnap, «nağız tarihşı-şejireşiler wltınıñ ötken on mıñ jıldıq tarihın biledi jäne bolaşaq mıñ jıldı boljay aladı. Mısalı, 1690 jıldarı, osıdan üş ğasırdan astam uaqıt bwrın orıstar şejireşi Qadırğali Jalairidi twtqındap ömir boyı üyqamaqta wstağan. Nege? Sebebi, aqın, ne batır emes, ol halqınıñ ötken tarihı men bolaşağın aytatın şejireşi. Halıqtıñ közin aşatın tarihşılar otarlauşılar üşin eñ qauipti. Tarihşı Bekmahanovtıñ tağdırı da osınday...

Sizder nağız tarihşı bolu üşin aldımen tekteriñdi özgertiñder. Sebebi, adamnıñ esimi men tegi onıñ jäne wltınıñ tağdırın anıqtaydı. Tekteriñ «bodanbaev» bolıp twrıp, sender elge wlağattı söz ayta almaysıñdar. Öytkeni özderiñ de qwlsıñdar. Qwldan kösem de, şeşen de, şayır da şıqpaydı...» degendi aytıp tribunadan tüsip edim. Ärtürli replika bastaldı. Bireuler, «tekti qazaqşağa özgertkende atı qaysı, tegi qaysı ekenin ajıratpay adam şatasadı» t.b., bizge qazaq bolğannan göri osı bodandığımız ıñğaylı degen toqsan sıltau...

Osı, tek özgertu turalı zañ 1996 jılı şıqqannan bergi 23 jılda qazaqtıñ 23%-ı öz tekterin özgertken joq yağni teksiz, mäñgürt, esalañ bolıp qaluda.
Memleket qwruşı wlt qazaq öz tegin tüzetuge qwlqı bolmay twrğanda bwl memlekettiñ tüzelui ekitalay.

Bwl teksizdiktiñ elge keri äserin resmi biliktegilerdiñ, diplomattardıñ şetelge barğanda orısşa söyleui, Parlamenttiñ memlekettik tilde zañ şığara almauı... osınıñ bäri qazaqtıñ teksizderge des beruinen bolğan, memleket damuına tikeley kedergi bolıp otırğan tirlik.

Köne Rimde är jaqtan kelgen, tekterin bilmeytin qwldardı ajıratu üşin nömirlep tañba soqqan, qazaq sonday tañbanı ayıru üşin malğa salğan.
Sonda, bizdiñ qoğamdağılardıñ qwl men maldan ayırması nede?!

Mwstafa Şoqay (1927j.), «otarlauşılar aldımen jer attarın, odan keyin adamdardıñ tekterin özgertedi jäne orıs tilinde mektepter aşıp onda qızdardı oqıtuğa tırısadı. Sebebi, ana tilderin bilmeytin bolaşaq analardıñ wrpaqtarı da öz tilderin bilmeytin boladı...» deydi.

Bwl jerde biz, tekti özgertu - ol otarsızdanudıñ mañızdı qadamı jäne wlttıq sananı qalıptastırudağı negizgi qadam ekenin köremiz.

Ädilet minstrligi de osı tekke baylanıstı zañdı qayta qarap, jaña ülgidegi tektiñ jazıluın retteu kerek. Mısalı, japondar aldımen öz attarın kişi ärippen, sodan keyin tegin tügeldey ülken ärippen, odan keyin äkesiniñ attarın kişi ärippen jazadı. Bizge de sonday qılıp özgertse biraz mäsele şeşiledi.

Janwzaq Äkim

Abai.kz

44 pikir