Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Saraptama 4717 36 pikir 1 Qaraşa, 2019 sağat 13:32

Demografiyalıq toqırau kele jatır...

Keşe ğana Özbekstan aqparat qwraldarı qazanğa deyingi statistika boyınşa el halqınıñ 33 million 724 mıñğa jetkenin habarladı. Mwnday ösimmen aldağı naurızğa şeyin Özbekstan halqı 34 millionğa jetui mümkin.

Özbekstannıñ köptegen azamattarınıñ täuelsizdik jıldarında Qazaqstanğa, Reseyge tüpkilikti köşip, sol jaqtıñ azamattığın alğandarına qaramastan bwl elde demografiyanıñ qarqındı ösimi bayqaladı. Tipti, soñğı jıldarı Özbekstanda köp balalı bolmas üşin äyelder türli sebeppen ota jasap, jatırların alıp tastaydı eken nemese köp bala tumau jöninde jasırın bağdarlama bar eken degen sıbıstar köbeyip ketken. Äsirese Qaraqalpaqstan respublikasında osınday is-äreketter jii bayqaladı, deydi keybireuler. Bwl aqparat resmi türde rastalğan joq. Esesine halıq sanı qarqındı ösip keledi. Özbekstan - Ortalıq Aziyadağı halqı eñ köp elge aynalıp otır.

Statistikağa qarasaq, Özbekstan halqınıñ 17 million 34 mıñ adamı (50,5 payız) qalada, al 16,6 millionı (49,5 payız) auıldı jerlerde twrıp jatır.

Halıq köp şoğırlanğan aymaqtarğa Samarqand oblısı (jalpı halıq sanınıñ 11,4 payızı twradı), Ferğana oblısı (11,1 payız), Qaşqadariya (9,7 payız) jäne Ändijan oblısı (9,2 payız) jatadı.\

«2019 jıldıñ 1 qazanına deyingi esep boyınşa, twrğındardıñ 30,5 payızı eñbek etetin jasqa jetpegen, 59,1 payızı eñbek etetin jasta jäne 10,4 payızı eñbek etetin jastan ötip ketken» delingen statistika komitetiniñ esebinde.

Salıstırmalı türde aytqanda Özbekstan halqı jas dep eseptelinedi. YAğni, qartañ adamdarğa qarağanda jastar, büldirşinder sanı köp. Bwl eldegi demografiyalıq ahualdıñ öte jaqsı deñgeyde damıp otırğanın körsetedi.

28 jılda 1 million adamğa ğana köbeygenbiz!

Al bizde şe? Qazaqstan halqı jıldam qartayıp baradı.

Özbekstanda 1991 jılı halıq sanı 20 millionnan asqan. Sodan beri 13 millionğa artıptı. Al Qazaqstandağı ösim 2 million adam şamasında. Onıñ işinde bilik basındağılar jii aytatınday, 1 million adam şetten köşip kelgen otandastarımız bolsa, demek 28 jıl işinde 1 million janğa ğana köbeygenbiz.

Wlttıq ekonomika ministrligi Statistika komitetiniñ mälimeti boyınşa büginde Qazaqstan halqı 18 million 581 mıñ 469 adam. (1989 jılğı halıq sanağı boyınşa elde 16 million 200 mıñ adam bolğan, sodan bergi 30 jılda 2 millionğa ğana köbeygenbiz.

Ras, alğaşqı on jılda halıq sanı 2 millionğa deyin tömendep ketken. Keyingi on jılda sol 2 millionnıñ ornı toldı. YAğni, är bes jılda 1 millionğa köbeygenbiz.

Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında tarihi otandarına köşip ketuşilerdiñ köptiginen sanımız edäuir azaydı degenmen, elge köşip keluşi otandastarımız da az bolğan joq qoy. Osı jağınan alğanda bäribir ösimniñ tömen ekenin bayqaymız. Däl bügingi tañdağı tabiği ösim 1 payız şamasında siyaqtı. YAğni jılına 185 mıñ adam şamasında köbeyemiz). Demografiyalıq ösimniñ jıldan-jılğa tömendep kele jatqanın eskersek, bwl alañdaytın mäsele.

Soñğı jıldarı Qazaqstanğa köşip keluşilerge qarağanda, eldi tastap ketip jatqandar qatarı artuda. Bwl da tolğandıratın jäyt. «Arqa jılı bolsa arqar auıp nesi bar?» demekşi, Qazaqstanda jağday dwrıs bolsa, jwrttıñ elden ağıla köşip ketulerine ne sebep? Bwl tereñ zertteudi qajet etetin mäsele bolıp twr.

Äsirese soltüstik oblıstar, atap aytqanda Soltüstik Qazaqstan, Şığıs Qazaqstan, Pavlodar, Qostanay, Qarağandı, Aqmola oblıstarındağı ahual quantpaydı. Ondağı halı sanı köbeyudiñ ornına kemip baradı. Onıñ üstine ondağı halıq qattı qartayuda. Osı qarqın özgermese, biraz jıldan soñ soltüstik oblıstardağı halıq sanı mülde azayıp ketui ıqtimal. Ol jaqta jwmısqa qabiletti jastardı tabudıñ özi qiınğa soğayın dep twr.

Qazir körşi Resey halqı da qartayıp, jıldan jılğa sanı kemip keledi. Sondıqtan olar şetten köşip keletin adamdarğa da ümit artıp otır. Onıñ işinde Qazaqstan da bar. Soltüstik oblıstardağı köp jastar körşi Reseyde joğarı bilim alğandı jön köredi, sonıñ birazı bolaşağın Reseymen baylanıstırıp, sonda qalıp qoyadı. Öytkeni onda eñbekaqı bizdegige qarağanda joğarı. Äri balalı otbasılarğa joğarı äleumettik kömekter qarastırılğan. Qazirdiñ özinde Reseyde 100 mıñğa tarta qazaqstandıq oqıp jatır. Bwl san jıl sayın artpasa kemip jatqan joq. Al halqı tığız ornalasqan oñtüstik oblıstardıñ twrğındarın soltüstik öñirlerge tartu «Serpin», «Eñbek» bağdarlamaları dwrıs nätije bermey otır. Şaması, atalmış bağdarlamalarğa özgerister engizip, halıqtı ıntalandırudıñ tetikterin köbeytu kerek siyaqtı.

Balieva: Jigitterdiñ 16 payızı belsiz, äyelderdiñ 30 payızı bedeu!

Demografiyalıq mäsele mwnımen ğana ayaqtalmaydı. Statistikalıq mälimetterge köz jügirtseñ, tipti şoşisıñ. Juırda bwrınğı ombudsmen, Parlament Mäjilisiniñ deputatı Zağipa Balieva swmdıq derekterdi keltirdi.

Onıñ aytuına qarağanda, Qazaqstandağı 25 jasqa deyingi jas jigitterdiñ 16 payızı belsiz eken. Al qızdardıñ 30 payızı bedeu bolıp şıqtı.

Jas wlğayğan sayın bwl körsetkiştiñ arta tüsetini aytpasa da tüsinikti. Soñğı jıldarı üylenu jasınıñ wlğayıp bara jatqanın, yağni wl-qızdar 30-ğa deyin şañıraq köteruge asıqpaytının esepke alatın bolsaq, onda üylengenderdiñ jartısına juığında balalı boluda problema tuındaydı degen söz. Ol azday, Qazaqstan ajırasu jağınan da älemde aldıñğı qatarlardan körinedi. Bizdegi ärbir üşinşi nekeniñ ajırap ketetinin eskersek, bwl da demografiyanıñ ösuine ülken soqqı bolıp twr.

Keri körsetkişterdi aytsaq jannan tüñilgendey bolasıñ. Qazaqstan jol apatınan qaytıs bolatındar sanı jöninen de, öz-özine qol jwmsauşılar körsetkişi boyınşa da älemde aldıñğı orındardan körinedi.

Alkogol'di susındar işuden de aldımızğa jan salmay otırmız. Alkogol'di susınnıñ adam densaulığına orasan ziyan tigizetini aytpasa da belgili, onıñ işinde erkektiñ belsizdigine, äyeldiñ bedeuligine soqtıratın zardaptarı tağı bar. Onıñ üstine otbasındağı berekeni qaşıradı. Aynalıp kelgende demografiyanıñ toqırauına janama äser etedi.

Mektepke sau kirgen bala mügedek bolıp şığadı

Janama äserlerge tağı toqtalsaq.

Zağipa Balievanıñ aytuınşa, bizdegi mektep bitirgen oquşılardıñ basım köpşiligi bilim ordasınan «mügedek» bolıp şığadı. «Mügedek» degenimiz asırıp aytqandıq şığar, biraq, tömendegi mälimetke köz jügirtip köriñizşi.

«1-sınıpqa deni sau kelgen balalardıñ 34 payızı 11-sınıpta emi joq skoliozdan zardap şekse, 72 payız balanıñ körui naşarlaydı. Bizge bwl jayında oylanu qajet» deydi ol.

YAğni, mektep bitirgen tülekterdiñ 72 payızınıñ körui naşarlasa, al 34 payızı emi joq sırtqatqa şaldıqsa, bwl mügedektik emey nemene?

Bizde mügedektik 3 satı boyınşa anıqtalsa (1-top, 2-top, 3-top), mwnı mügedektik 4-satısı deuge bolatın şığar. Al, densaulığında kinärat bar jannıñ şañıraq köterude de, keyin balalı boluda da qiındıqtarğa tap bolatını belgili. Mäselen, densaulığı dimkäs jan twraqtı jwmıs tabuda türli kedergilerge tap boluı mümkin nemese jalaqısı joğarı qızmetterge ornalasa almaydı. Saldarınan otbasını asırauı qiındaydı. Sonıñ kesirinen öz baspanası bolmauı mümkin. Tabısı az bolğandıqtan köp balalı boluğa qorqadı, olardı tiisinşe asıray almaymın ba dep.
Aldağı jıldan bastap jağday mülde uşığuı ıqtimal. Öytkeni, keler jıldan bastap medicinalıq saqtandıru qorına aqşa audarmağandar üşin medicinalıq kömek aluı qiındamaq. Bwl halıq densaulığına keri äser etui mümkin. Densaulığı naşar jannıñ balalı boludan qaşqaqtauı mümkin ekenin joğarıda ayttıq.

Körip otırğanımızday, halıq densaulığı demografiyalıq ahualğa äser etedi. Bwnımen qatar äleumettik mäseleler de köpbalalı otbasılar sanınıñ azayuına äser etip otır. Endeşe ne isteu kerek?

Saylauğa dayın bilik sanaqqa dayın emes

Negizi biıl Wlttıq halıq sanağı ötui tiis bolatın. Är on jılda ötetin Halıq sanağı 2009 jılı ötken... ülken dau-damaymen. Sol kezde Statistika agenttigin basqarğan Anar Meşimbaevanıñ sanaqqa bölingen qarjını talan-tarajğa salıp, aqır soñında elden bas sauğalap qaşıp ketkenin bilemiz. Keyinnen Reseyde qolğa tüsip, Qazastanğa ekstradiciyalanğan. Bes jıl abaqtıda jazasın ötegen soñ bostandıqqa şıqtı. Sanaqqa jwmsaluğa tiis qarjınıñ bir böligi wrlanıp, talan-tarajğa tüskendikten, sanaqtıñ nätijesine de kümändanatın siyaqtısıñ...

Mine, sol sanaqqa da biıl on jıl toldı. Äu basta sanaq biıl küzde ötedi dep habarlanğan. Keyin sanaqtıñ keler jılğa qaldırılğanı belgili boldı. Saylau bolsa ayaq astınan ötkize salatın, kez kelgen kezekten tıs saylauğa dayın Qazaqstannıñ 10 jılda bir bolatın sanaqqa nege dayın bolmay şıqqanı tüsiniksiz. Şaması, sanaq qorıtındısınan qorqıp otırsa kerek... Biraq, jıl sanap qorıtındı naşarlamasa, jaqsarmaytın siyaqtı. Ärine, tabiği ösim bar. Biraq, payızdıq ölşemmen alğanda jıl sanap ösim azayıp baradı. Sonımen qatar, sanaqta tek jan basın sanap qoymaydı, sanaq paraqşasında köptegen swraqtar boladı. Sonıñ nätijesinde biz eldegi qazaqtildiler sanın, üysizderdiñ qanşa ekenin, neşe adamnıñ jwmıssız sandalıp jürgenin, qanşa adamnıñ kedeylik şeginde ömir sürip jatqanın bile alar edik. Biraq ol mümkindik biıl tumadı, ökinişke qaray.

Biıl ükimet äleumettik mäselelerge nazar audarğan bolıp twrmısı tömen otbasılarğa beriletin ataulı äleumettik kömek kölemin köbeytti. Halıq arasında «21 mıñ» atalıp ketken bwl järdemniñ mäseleni oñtaylı şeşuge qauqarsız ekeni birden bayqaldı. Dau-damay köbeyip, keybir otbasılardan alğan aqşaların keri qaytaru talap etildi. Baspanasız, sonıñ kesirinen bir orınğa twraqtı tirkeuge twruğa mümkindigi joq köptegen twrmısı tömen otbasılar AÄK ala almay otır. Baspanasız otbasılardıñ mäseleleri şarıqtau şegine jetkendey. Al olardı baspanamen qamtuğa arnalğan türli bağdarlamalardıñ şikiligi turalı ötken nömirimizde de aytqanbız. Öytkeni, bağdarlamalar qayşılıqqa tolı. Mäselen, tiimdi degen bağdarlamamen baspanalı bolu üşin aylığıñız öte tömen boluğa tiis. Biraq, baspananıñ alğaşqı jarnası, ay sayın töleytin nesieñiz tağı bar. Tömen jalaqımen eşkimniñ alğaşqı jarnanı jinay almaytını, ay sayınğı tölemin töley almaytını aytpasa da tüsinikti. Onsız da künin äzer körip otırğan otbası 1 million teñgeden asatın alğaşqı jarnanı qaydan jinamaq?

Ataulı äleumettik kömek aluda da şikilik köp. Komissiya tabıstı dwrıs eseptemeydi. Künin köre almay, qayır swrauğa mäjbür bolğan otbasınıñ sadaqamen jinağan az ğana aqşasın da tabıs dep esepteui mümkin. Soraqısı sol, bir rettik tabısıñdı twraqtı tabıs dep esepteuden taysalmaydı. Tipti, bankten alğan nesieñdi de tabıs etip körsetuleri ıqtimal. Al, şığındarıñ esepke alınbaydı. Esesine jemqorlıqtıñ kesirinen qos qabattı kottedji bar, qos-qostan kölik tizgindegender AÄK alıp otır. «Birdiñ kesiri mıñğa tiedi» degendey, sondaylardıñ kesirinen twrmısı tömen otbasılar memlekettik järdemdi aluda türli qiındıqtarğa tap boluda.

Oñay närseni qoldan qiındatatın ädetimiz ğoy. Äytpese elde jwmıs isteytinder zeynetaqı qorına mindetti türde aqşa audaradı. Sol arqılı kimderdiñ jwmıs isteytinin, kimderdiñ qanşa aylıq alatının swramay-aq biluge boladı. Zeynetaqı qorında bäriniñ esebi bar. Kimderdiñ zeynetaqı alatını da belgili. Qay otbasıda qanşa bala barı da anıq jäyt. Cifrlıq jüyege köşip jatqan elde bwl mälimetterdiñ barlığı komp'yuterde tirkelip otıradı ğoy. Tek, sol mälimettiñ bärin ortalıqtandırıp, bir jerge jinaqtasa, kimniñ otbasında qanşa bala barı, olardıñ neşeui jwmıs isteytini, aylıq tabıstarı qanşa ekeni birden belgili bolıp şığa keledi. Endeşe AÄK aludı ministrliktiñ özinen ortalıqtandırıp, twrğılıqtı tirkeuin, tabıs turalı derekterin talap etpesten JSN nömiri arqılı är adamnıñ jeke esepşotına ay sayın audarıp otıru qajet.

Birdi aytıp ekige ketti dep sökpeñizder. Äleumettik mäseleniñ demografiyağa tikeley qatısı barın tüsinetin bolarsızdar. Är otbasınıñ öz baspanası, künköriske jetetin twraqtı tabısı bolsa bala tuu körsetkişi de artar edi. Äleumettik mäselelerdi şeşpey demografiyanı köteremiz deu äureşilik. Üysiz-küysiz, bolaşağına senimsiz jannıñ balalı boluğa asıqpaytını belgili jäyt qoy.

Älbette, «damığan Batısta da, Japoniyada da demografiyalıq ahual naşarlap, halqı qartayıp baradı» dep dau aytuıñız ıqtimal. Biraq qazaq mentaliteti bölek qoy. Ömir süru mänin wrpaq qaldıru dep tüsinetin qazaq jağdayı kelip twrsa köp balalı boludan qaşa qoymaydı. Bizge meylinşe demografiyanı köterudiñ barlıq mümkindikterin qarastıru qajet. Äytpese az jıldardan keyin-aq demografiyalıq toqırauğa wşıraymız. Şegelengen şekaramız bolğanımen, köşi-qondı eşkim toqtata almaydı. Jerimiz keñ. Däl janımızda jerine sıymay Qıtay twr. Biraz jıldan soñ 50 milliondı eñseretin Özbekstan twr. Bos twrğan qazaq jerine solardıñ lıqsıp kelip qonıstanuı mümkin emes dep kim ayta aladı? Bos vaakumge lıqsi jılju tabiğat zañdılığı. Tuu körsetkişi azayıp, säykesinşe qartañ adamdar sanı köbeye berse, aldağı elu jıldan keyin bizde de jastar isteytin jwmıs küşine degen tapşılıq payda bolıp, şetten keletin jastarğa özimiz zäru boluımız ıqtimal. Onday jastar qaydan keledi? Ärine, halqı jerine sıymay jatqan Qıtaydan, Özbekstannan, tipti äridegi Ündistannan, tipti Afrikadan. Äli künge tolıqqandı qazaq bola almay jatqan kezde bwl wlttı saqtap qaluda qosımşa qiındıqtar tudıratını aytpasa da tüsinikti şığar.
Endi özge elderdegi demografiyalıq ahualmen salıstırular jürgizip köreyik. stattur.ru saytınıñ mälimetterine jügindik. Tañ qalasıñ. Mıñ adamğa şaqqandağı tuu jäne ölim körsetkişine toqtalayıq.

Wzaq jıldardan beri soğıstan köz aşpay otırğan Auğanstan elin alayıq. 38,84 adam ömirge kelse (1000 adamğa şaqqanda), 14,12 jan qaza tabadı eken. Säykesinşe tabiği ösim 24,72 adam.

Soğan wqsas Irakta: tuu – 26,85; ölim körsetkişi – 4,57; tabiği ösim – 22,28.

Siriya: tuu – 22,76; ölim körsetkişi - 6,51; tabiği ösim – 16,25 adam.

Özbekstan: tuu – 17,02; ölim körsetkişi – 5,29; tabiği ösim – 11,73 adam.

Türkimenstan: tuu – 19,46; ölim körsetkişi - 6,16; tabiği ösim – 13,3 adam.

Täjikstan: tuu – 24,99; ölim körsetkişi - 6,28; tabiği ösim – 18,71 adam.

AQŞ: tuu – 13,42; ölim körsetkişi – 8,15; tabiği ösim – 5,27 adam.

Moñğoliya: tuu – 20,88; ölim körsetkişi - 6,38; tabiği ösim – 14,5 adam.

Qırğızstan: tuu – 23,33; ölim körsetkişi - 6,74; tabiği ösim – 16,59 adam.

Äzerbayjan: tuu – 16,96; ölim körsetkişi – 7,09; tabiği ösim – 9,87 adam.

Qıtay: tuu – 12,17; ölim körsetkişi – 7,44; tabiği ösim – 4,73 adam.

Al Qazaqstanda: tuu – 19,61; ölim körsetkişi – 8,31; tabiği ösim – 11,3 adam (1 payızdan säl-aq joğarı).

Älem boyınşa tabiği ösim negizinen Afrika, Aziya jäne Oñtüstik Amerika qwrlıqtarına tän. Mıñ adamğa şaqqandağı eñ joğarğı tuu körsetkişi mına elderge tän:

Niger – 46,12;
Mali – 45,53 adam;
Uganda – 44,17;
Zambiya – 42,46 adam;
Burkina-Faso – 42,42 adam;
Burundi – 42,33 adam;
Somali – 40,87 adam;
Malavi – 41,8 adam.
Tabiği ösimi eñ joğarğı elder (1000 adamğa şaqqanda):
Niger – 33,39 adam;
Malavi – 33,06 adam;
Uganda – 33,2 adam;
Burundi – 32,79 adam;
Mali – 32,31 adam;
Burkina-Faso – 30,46 adam;
Zambiya – 29,54 adam.
Ölim körsetkişi eñ joğarı elder (1000 adamğa şaqqanda):
Oñtüstik Afrika Respublikası – 17,49 adam;
Ukraina – 15,72 adam;
Lesoto – 14,91 adam;
Çad – 14,56 adam;
Gvineya-Bisau – 14,54 adam;
Bolgariya – 14,3 adam;
Auğanstan – 14,12 adam.
Ölim körsetkişi eñ tömengi elder (1000 adamğa şaqqanda);
Katar – 1,53 adam;
Birikken Arab Ämirlikteri – 1,99 adam;
Kuveyt – 2,16 adam;
Bahreyn – 2,67 adam;
Palestina – 3,3 adam;
Saud Arabiyası – 3,32 adam;
Oman – 3,38 adam;
Singapur – 3,42 adam;
Bruney – 3,47 adam;
Liviya – 3,57 adam;
Iordaniya – 3,8 adam;
Mal'divı – 3,84 adam;
Solomon araldarı – 3,86 adam.

Adam ölimi körsetkişiniñ joğarı boluı tek ondağı densaulıq, äleumettik mäselege nemese soğıs pen qılmıstıñ köptigine, avtomobil' joldarındağı apattardıñ köptigine ğana baylanıstı emes. Tipti, tabiği apattardıñ jii orın aluı da statistikağa köp özgerister engize qoymaydı. Ölim körsetkişiniñ joğarı boluı ol elderde qartayğan adamdardıñ köptiginen boluı da mümkin. Al ölim az kezdesetin memleketter jastar men balalalardıñ köptiginen habar beredi. Onday elderdiñ bolaşağı zor deuge boladı. Demografiyağa alañdamasa da boladı.

Älemdegi demografiyası keri ketken elder turalı da mälimet bere keteyik (1000 adamğa şaqqanda, - (minus) körsetkişte):

Ukraina - -6,31 adam (kemip baradı, minus körsetkişte);
Bolgariya - -5,38 adam;
Serbiya - -4,58 adam;
Latviya - -3,81 adam;
Vengriya - -3,46 adam;
Estoniya - -3,4 adam;
Germaniya - -2,87 adam;
Sloveniya - -2,71 adam;
Belarus' - -2,65 adam;
Horvatiya - -2,64 adam;
Rumıniya - -2,61 adam;
Monako - -2,29 adam;
Litva - -2,19 adam;
Avstriya - -1,62 adam;
Italiya - -1,6 adam;
Portugaliya - -1,55 adam;
Japoniya - -1,31 adam;
Bel'giya – -0,77 adam;
Bosniya jäne Gercegovina - -0,75 adam;
Pol'şa - -0,6 adam;
Çehiya - -0,5 adam;
Moldaviya - -0,39 adam;
Finlyandiya - -0,16 adam;
Daniya - -0,01 adam.

Körip otırğandarıñızday, bwl elderdiñ bolaşağı bwlıñğır, demografiyalıq apatqa wşırau aldında twr. Äsirese Ukrainanıñ jağdayı qiın. Äytkenmen, aldımen öz elimizdiñ bolaşağın oylayıq.

Statistikadan körip otırğandarıñızday, Qazaqstannıñ da jağdayı da mäz emes. Bizdegi adam ölimi Katarğa qarağanda 5,5 esedey, BAÄ-ge qarağanda 4 ese joğarı. Tuu körsetkişi keybir memleketterden eki eseden de joğarı körsetkişke kem, tipti ol elderdiñ tabiği ösimine de juıqtamaydı.

Wzaq jıldardan beri soğıstan köz aşpay otırğan Auğanstan elin alayıq. 38,84 adam ömirge kelse (1000 adamğa şaqqanda), 14,12 jan qaza tabadı eken. Säykesinşe tabiği ösim 24,72 adam. Körşi memlekettermen salıstırğannıñ özinde Qazaqstan ölim körsetkişi boyınşa joğarı deñgeyde bolıp twr. Ortalıq Aziyanıñ bes memleketiniñ işindegi adam sanına şaqqanda ölim eñ köp tirkeletin elmiz. Tuu körsetkişi boyınşa kerisinşe, eñ tömengi körsetkişke ie. Tipti, wzaq jıldar boyı tuu sanın şektep, halqı meylinşe qartayğan Qıtaydıñ özinde ölim körsetkişi bizden tömen. Ortalıq Aziya boyınşa tabiği ösim Täjikstanda joğarı.

Halıq tığızdığına da toqtala keteyik. Qazaqstan älemdegi halqı sirek ornalasqan elder qatarına jatadı. Älemde jer kölemi boyınşa 9-orındı alatın Qazaqstanda 19 millionğa da jetpeytin halıqtıñ twruı jerine sıymay jatqan talay eldiñ qızğanışın tudıratını belgili jäyt. Sonımen, 1 şarşı şaqırımğa şaqqandağı halıqtıñ qonıstanu tığızdığı jöninen älemdegi eñ tömengi körsetkişke ie elder:

Moñğoliya – 1,896 adam;
Namibiya – 3,046 adam;
Islandiya – 3,228 adam;
Avstraliya – 3,273 adam;
Surinam – 3,354 adam;
Kanada – 3,517 adam;
Mavritaniya – 3,524 adam;
Liviya – 3,598 adam;
Gayana – 3,729 adam;
Botsvana – 3,837 adam;
Gabon – 6,587 adam;
Qazaqstan – 6,757 adam;
Ortalıq Afrika Respublikası – 8,023 adam;
Resey – 8,595 adam.

Mwndağı köptegen elderdiñ jeri şöl, yağni ömir süruge qolaysız bolğandıqtan halıq sanınıñ tığızdığı tömen bolıp otır. Onıñ işinde Avstraliya da bar. Kanadanıñ köp jeri suıq, onda da adam ömir süre almaydı. Reseydiñ qiır şığısındağı jağday da belgili. Ol eldermen salıstırğanda Qazaqstan jeri jwmaqtay.
Endi körşi Ortalıq Aziya elderimen salıstırıp köreyik:

Özbekstan – 71,093 adam;
Täjikstan – 60,053 adam;
Qırğızstan – 30,27 adam;
Türkimenstan – 11,143 adam.

Körip otırğanımızday, Täjikstanda halıq tığızdığı bizden 10 esedey joğarı bolsa, Özbekstanda 11 esedey joğarı. Al Qıtayda halıq tığızdığı är şarşı şaqırımğa 143,923 adamnan keledi.
Älemdegi halqı eñ tığız ornalasqan elder mınalar:

Monako – 18931,5 adam;
Singapur – 7892,82 adam;
Bahreyn – 1979,699 adam;
Vatikan – 1913,636 adam;
Mal'ta – 1374,693 adam;
Mal'divı – 1137,52 adam;
Bangladeş – 1117,997 adam;
Palestina – 800,084 adam;
Barbados – 661,267 adam;
Mavrikiy – 618,239 adam;
Livan – 575,784 adam;
San-Marino – 523,77 adam;
Oñtüstik Koreya – 522,249 adam.

Tañ qalasız ba, Monakodağı halıq tığızdığı bizden 2874 esege joğarı! YAğni, bizde 1 adam twrıp jatqan jerge olarda 2874 adam twruda. Sonday el twrğındarınıñ bizge qızığa da qızğana qaraytını sözsiz ğoy. Jaraydı, atalmış elderdiñ köpşiligi bizden alıs jatır deyik. Biraq, körşi elderdegi jağdaydıñ özi alañdatarlıq. Özbekstan halqı üşin jaqın jerdegi eñ bos jatqan äri qolaylı aymaq – Qazaqstan men Türkimenstan. Biraq Türkimenstannıñ köp jerin şöldi dala alıp jatır. Jer emgendi jön köretin özbek üşin qazaq jeri taptırmas orın. Qıtay üşin – Qazaqstan, Resey men Moñğoliya. Reseydiñ bos jatqan aymaqtarınıñ köpşiligi aua rayı qatañ, suıq äri ormandı-batpaqtı jerler. Moñğoliya tabiğatı da qatañ, biraz jerin Gobi şöli alıp jatır. Eñ qolaylı aymaq Qazaqstan ärine. Sondıqtan ebin tauıp Qazaqstannıñ azamattığın alatın qıtay men özbek, tipti qırğız azamattarınıñ sanı qazirdiñ özinde az bolmay twr. Aldağı 50 jılda bizdiñ elge antalaytın körşiler sanı mülde artatını aytpay-aq tüsinikti bolıp twr. Mwnıñ aldın alu üşin ärine, öz halımızdıñ sanın arttıruımız kerek. Bwl üşin memleket demografiyalıq sayasatqa şındap den qoyuğa tiis. Bolaşağımızdı qazirden oylamasaq, keyin keş bolatını anıq.

Eskertu: stattur.ru saytınan alınğan joğarıdağı statistikalıq körsetkişter 2-3 jıl bwrınğı mälimetter boyınşa dayındalğan boluı mümkin. Biraq 2-3 jılda köp körsetkiş özgere qoyğan joq. Sondıqtan ol körsetkişterdi büginginiñ däl anıqtaması retinde qabıldauğa äbden boladı.

Kenje Şıñğısbek

Abai.kz

36 pikir