Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 98701. Jazılğandar — 72273. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2534 0 pikir 9 Mamır, 2009 sağat 09:07

Kükirtke kömilgen Berezov

Ekologiyalıq qauipsiz aymaqqa qaşan köşiriledi?

Batıs Qazaqstan oblısı Börli audanındağı Berezov auılı älemdegi iri mwnaygaz kondensatı ken orını Qaraşığanaqqa jaqın ornalasqan. Bwl qazınalı meken 1979 jılı aşılğanımen joğarı qarqınmen igeru keyingi kezderi jüzege asa bastadı.

Ekologiyalıq qauipsiz aymaqqa qaşan köşiriledi?

Batıs Qazaqstan oblısı Börli audanındağı Berezov auılı älemdegi iri mwnaygaz kondensatı ken orını Qaraşığanaqqa jaqın ornalasqan. Bwl qazınalı meken 1979 jılı aşılğanımen joğarı qarqınmen igeru keyingi kezderi jüzege asa bastadı.

Ken ornınıñ bastı erekşeligi- mwndağı tabiği gaz qwramındağı kükirtsuteginiñ (serevodorod) mölşeri 4-ten 4,3 payız şamasında. Kükirtsutegi- tınıstı tarıltu nätijesinde köp jağdayda ölimge aparıp soqtıratın küşti jüyke u-ı bolıp tabıladı. Qaraşığanaq ken ornınıñ qauiptiligi birinşi klasqa teñ käsiporındar qatarına jatqızıluı sondıqtan bolsa kerek. Al Qorşağan ortanı qorğau ministrligi Qaraşığanaqtı ayırıqşa qauipti nısandar tizimine engizgen. Qazınalı aymaqta qızu jwmıs bastalğanda sanitarlıq qorğanıs aymağında qalğan Twñğış pen Berezov auılında ekologiyalıq jağday kürdelene tüskeni belgili. Ken ornında apattı jağday orın alsa, mıñdağan adamdardıñ ömiri qauip qwşağında qalatın boldı. Batıs Qazaqstan oblıstıq aumaqtıq qorşağan ortanı qorğau basqarması da bwğan öz alañdauşılığın bildirdi. Olardıñ bwl pikirine ministrlik te qoldau körsetti. Obalı ne kerek, auıldardı köşiru mäselesi erte bastan aytıldı. Biraq, Qaraşığanaqtı igeruşi kompaniyalar adamdardıñ qauipsizdigin qamtamasız etuge asığa qoymadı. Talap qoyuğa kelgende qadağalauşı organdardıñ därmensizdigi bayqalıp qalğanı şındıq. Osılayşa Twñğış pen Berezov auılın köşiru keyinge ısırıla berdi.

Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyasında bizdiñ bastı qwndılığımız-adam jäne onıñ qwqı men erkindigi dep tayğa tañba basqanday anıq jazılğan (1-bap). Äytsede, şeteldik kompaniyalarğa bizdiñ qwndılıqtarımız kök tiınğa da tatımaytın siyaqtı. Ükimetimizge de solay ekenin jasırıp qaytemiz. «Jığılğan üstine jwdırıq» degen osı şığar. Qazınalıq aymaqqa jaqın qonıstanğan auıl twrğındarı «bizdi ekologiyalıq taza aymaqqa qaşan köşiredi» dep kütip jürgende «Qaraşığanaq Petrolium Opereyting b.v.» konsorciumı «ken ornın igerude jaña tehnologiyalardı engizuge baylanıstı» (?) sanitarlıq qorğanıs aymağın bwrınğı 5000 metrden 1500 metrge deyin qısqartu jöninde mäsele köterdi. Arada bir jıl ötkende (2003 jılı) kompaniya aqırı sanitarlıq qorğanıs aymağın 3000 metrge deyin qısqartuğa qol jetkizdi. Elimizdiñ bas sanitarlıq därigeri Qazaqstan Respublikası zañnamasına qayşı äreketke barıp, sanitarlıq aymaqtı 3000 metrge deyin qısqartu jöninde şeşim şığardı. Söytip, Berezov auılı sanitarlıq qorğanıs aymağı sırtında qala bardı. Twñğış auılı ken ornınan 1500 metr jerde ornalasqandıqtan onı köşiru mäselesi kün tärtibinen tüsken joq. Wzaq teketiresten keyin kompaniya Twñğış auılın Oral qalasındağı köp qabattı üylerdiñ birine köşirdi. Twrğındarğa QPO b.v kompaniyası tarapınan tölengen qarjı mölşeri tipten tömen boldı. Biraq, halıq qauipti aymaqtan alıs ketkenine quandı.

Al endi Twñğıştan säl-päl ärirekte ornalasqan Berezov auılı äli künge sol sasıq auanı iiskep kün keşude. Jerleri tozañ, mal-jandarı auru. Jasına jetpey qartayıp, este saqtau qabiletterinen erte ayırılıp jatqandar köp. Auıl mañdarında tışqan siyaqtı tiri maqwlıq qalmağan. Bala-şağa arasında auru-sırqaulılar az emes. Ayta berseñ tausılmaydı. Bwdan eki jıl bwrın oblıstıq mäslihattıñ deputtatarı osı auıldardı aralağanda olarğa halıqtıñ aytqan arız-şağımdarı osınday. Bir «qızığı» osınday közge körinetin anıq faktilerge qaramastan, arnayı medicinalıq tekseruler bärin qalıptı jağdayda dep körsetedi. Auanı tekseruşiler de şekti rwqsat etilgen koncentrat öz mölşerinen aspaydı degen mälimdeme jasaydı. Al AQŞ-tıñ Virdjiniya ştatınan kelgen täuelsiz tekseruşilerdiñ qorıtındısı halıqtıñ aytqan şağımdarın rasqa şığarıp otıradı. Osınday kereğarlıqtardan soñ Berezov auılınıñ 225 twrğını jergilikti medkomissiyanıñ keşendi tekseruinen ötuden bas tarttı. Auıl twrğındarı elimizdiñ Ükimetine, Parlamenti men Prezidentine birneşe aşıq hattar joldadı. Bwl mäselege keyinen Parlament Mäjilisiniñ deputattarı da aralastı. Söytip oblıstağı birneşe qadağalauşı organdardan qwrılğan arnayı komissiya Qaraşığanaqtağı kompaniyalardıñ qızmetine keşendi tekseru jürgizudi qolğa aldı. «Baqsaq baqa eken» demekşi, mwndağı kompaniyalar 2005 jılı 248,2 mln.tekşe mert gazdı artıq jaqsa, 2006-2007 jılı 145,3 mln. tekşe metr gazdı aua basseynine şığarğan. Öndiris qaldıqtarı da arnayı orındarda saqtalmaytın bolıp şıqtı. Ne kerek, sol tekseruden soñ sanitralıq qorğanıs aymağı zañsız qısqarğan degen qorıtındı jasalıp, elimizdiñ bas prokurorına arnayı hat joldanğan.

-Bas prokuratura da sanitarlıq bas därigerdiñ bwrıñğı şeşimin zañsız dep taptı. Soğan oray elimizdiñ sanepidemiologiyalıq komiteti QPO b.v kompaniyası basşılığına sanitarlıq qorğanıs aymağın 5000 metrge deyin keñeytu jöninde talap hat joldadı. Äzirge kompaniya eşqanday şeşim qabılday qoyğan joq,-deydi Batıs Qazaqstan oblıstıq memlekettik sanepidemiologiyalıq qadağalau departamenti direktorınıñ orınbasarı Sergey Şerbina, (familiyası dwrıs jazılğan)-Al endi auıl twrğındarınıñ densaulığına keletin bolsaq, ol bağıtta da ülken jwmıs bastaldı. Ken ornına jaqın ornalasqan auıl twrğındarınıñ ötinişimen ötken 2007 jılı arnayı medicinalıq tekseru komissiyası qwrılğan bolatın. Onıñ qwramına Almatıdağı S. Asfendiyarov atındağı qazaq wlttıq medicinalıq universitetiniñ ğalımdarı, köptegen bilikti mamandar endi. Bwl keşendi tekseru biıl (2008 j) da jürip jatır. Sonıñ nätijesi boyınşa Ükimet arnayı qaulı şığarıp, Berezov auılın köşiru mäselesin tüpkilikti şeşui mümkin. Qazir köşiruge zañdı negiz bolatınday qorıtındı jasaluın kütip otırmız.

Soñğı kelip tüsken derek közderine qarağanda, Qaraşığanaq ken ornı aumağında qazir 200 tonnağa juıq ziyandı qaldıq jinalıp qalğan körinedi. ÖBJK boyınşa QPO b.v. qaldıqtardı zalalsızdandıru keşenin 2001 jılı iske qosuı tiis-tin. Bwl nısan äli künge deyin iske qosılğan joq. QPO b.v –ge poligondı paydalanuğa bergennen ayıppwl tölep jüre bergen äldeqayda tiimdi siyaqtı. Kompaniya qorşağan ortağa tigizgen ziyanı üşin 2006 jılı bar bolğanı 5 mlrd. teñge ayıppwl töledi. Ötken jılğı ayıppwl mölşeri de az emes. 2008 jıldıñ alğaşqı jartı jıldığına jasalğan tekserisiniñ nätijesinde sot arqılı tağı eki milliard teñgege juıq ayıppwl öndirildi. Biraq, «bayağı jartas, sol jartas» eşteñe özgerer emes. Al auıl twrğındarı bolsa densaulığınan ayırılıp, onsız da qamışınıñ sabınday qısqa ğwmırlarınıñ odan sayın qısqaruına amalsız könip, kün keşude...

 

 

 

 

 

 

Meñdolla NWRIMWLI,

Batıs Qazaqstan oblısı

Jol azabınan qwtılatın kün bar ma?

Batıs Qazaqstan oblısı joldarına jıl sayın mol qarjı bölinedi.Soğan qaramastan jol... Iä, ras, ötken jılı respublikalıq byudjetten Çapaev-Jañaqala-Sayqın audandarınıñ jolına dep edäuir qomaqtı qarjı-qarajat bölingenimen, onıñ 75 payızı igerilmey qaldı. YAğni, özi de seksen payızı asfal't körmegen «ortağasırlıq» jol edi, bayağı özimizge siñisti bolıp ketken salğırttıqtıñ saldarınan jolğa dep bölingen qarjınıñ 600 millionı qaytarılıp berildi. Al, biılğı bölinip otırğan qarjı kölemi bıltırğıdan da köp. Biıl jol jağın oblıs äkiminiñ özi tikeley qadağalaytın boldı, bälki, bıltırğı jağday qaytalanbaytın şığar degenmen, aldığını kim boljaptı…

Jalpı bizdegi memlekettik satıp alu deysiz be, tender ötkizu deysiz be, bwl mäseleler töñireginde şeşilmegen tüyinder jeterlik. Ädette jol jöndeuşilerdiñ tenderleri erte degende naurız ayında, äytpese säuir ayında bir ötedi. Onda da ol bölinetin qarjı bir jılğa esepteledi, sodan kelip üş jıl jasaluğa tiis joldar ayaqtalmay, jartılay jöndelip qala beredi. Sonımen, jol jöndeuşiler ırğalıp-jırğalıp jwmıstı mamır ayında bastaydı. Al, bwl kezde jol saluğa qajetti materialdar qımbattap şığa keledi. Bizdiñ oblıs jol saluğa qajetti materialdardı özi şığarmaydı, mümkin, keybir materialdardı özimizden dayındauğa bolatın da şığar, biraq, äl-äzir bwl jağına eşkim bas auırta qoymağan siyaqtı. Tipti jol saluğa qajetti material özimizde bolğan künniñ özinde onı dayındap, zerthanalıq zertteu jasap, täjiribeden ötkizu degeniñ köl-kösir jwmıs ekeni sözsiz, däl qazir jol mekemeleri üşin tiimdisi- bitum, qiırşıq tas degenderdi körşi Reseyden satıp aladı. Söytip qımbatqa wrınadı. Nege qımbatqa degen zañdı swraq tuaadı. Bizde merdigerlik wyımdar material öndiretin zauıttarmen «osınday uaqıtta osınday kölemde material satıp alamız» dep aldın-ala kelisim-şart jasay almaydı. Öytuge mümkindigi de joq, jağdayı da kelmeydi. Al, jol qwrılısı bastalatın kezeñ ol zauıttar üşin «maqpal şaq». Öndirgen materialdarın ökirtip eki esege köteredi. Al, eregeskende almay kör! Osıdan kelip jol qwrılısına qajetti qwrılıs materialdarınıñ özindik qwnı men smetalıq qwnı özara säykes kelmeydi, bwğan ötken jılı cement pen qwm-topıraq qospasınıñ bağasınıñ kürt qımbattap ketkeni siyaqtı jağdaylardı mısal etuge boladı. Tenderlerdi äbden taqalğanda bir ötkizbey erte bastan qamdanu jağı jolmen aynalısatındardıñ da mazasın aladı. Olar özderiniñ bir büyirindegi bwl mäseleni Ükimettiñ aldına da qoydı, mümkin, aldağı jıldarı bwl şarua qisının tabar degen de ümit joq emes. Tender demekşi, jolğa qatıstı tender eki ret ötkiziledi. Al, bwl jergilikti mekemeler üşin maşaqatı köp jwmıs siyaqtı körinedi, sondıqtan qayta-qayta tenderge qatısa bermeydi. Nätijesinde tender bwrın jol salumen aynalıspağan, atı da, zatı da beymälimdeu mekemelerge bwyıradı. Qazaqşa aytqanda jolmen şaruası joqtar tenderdi «qalpaqpen wrıp» aladı. Oğan ötken jılı qomaqtı qarjını jeñip alıp twrıp, tük bitirmegen, aqtöbelik «Bamus-Servistiñ» is-äreketi naqtı mısal bola aladı. Tağı bir mäsele-bizdegi jol mekemeleriniñ tehnikalıq mümkindigi aytarlıqtay emes. Jol mekemeleri tiimsiz dep oylay ma eken, äyteuir öz tapqan tabıstarına tehnika salıp aluğa onşa ıqılastı emes körinedi. Jaña zamannıñ ıñğayımen lizing arqılı şaruasın şeşip aluğa asıqpaytındar jeterlik. Sol bayağı keñesten qalğan tehnikanı mülik qılıp, ilekerlep jürip qareket qıluğa üyrengen. Sodan keyin joldarğa kürdeli jöndeu nemese qayta jañğırtu jwmıstarın jasağannan göri, ortaşa jöndeu jwmıstarın jasau arqılı joldı qalıpqa keltirudi jön köredi. Oblıstıq jolauşılar köligi jäne avtokölik joddarı departamentiniñ mälimetine qarağanda, aldağı künderi Qaratöbe, Jañaqala, Şıñğırlau audandarına qatqıl tabandı jol tartu jwmıstarı bastaladı. Oblıs ortalığımen baylanıstıratın qatqıl tabandı jol tağı ülken-ülken üş audanğa tartıluı tiis. Jalpı biılğı jılı respublika boyınşa keñ auqımda avtomobil' joldarın jöndeuge basa män berilude, on altı aymaqtıñ jolı üşin 20 mlrd. teñge qaralğan, onıñ 2 mlrd. 134millionı bizdiñ oblısqa tiesili. ärine, börkimizdi aspanğa atıp twrıp quanatın-aq jağday. Eger sol respublikalıq byudjetten bölingen qarjığa Qaratöbe-Sırım jolınıñ 55şaqırımnan 87şaqırımdıq aralığındağı joldarı jöndelse, bwl eki audannıñ halqına ülken sıy bolar edi. Sonday-aq, Şipov stanciyasınıñ jolı men oral-Kirsanov joldarın jöndeuden ötkizu de josparda bar.

Oblıstağı turizmdi damıtu turalı aytıp jürmiz. Negizsiz äñgime deuge bolmas. Şalqar köline körşiles elderden arnayı keletin qonaqtardıñ ıqılası da jaman emes. Biraq, qonaqtı aytapğanda, osı jerdiñ adamdarın da qinaytını jol mäselesi. Qalağa tiip twr degenmen, sol Şalqarıña barıp qaytu da oñay emes. Eger alda-jalda jañbır jauıp keter bolsa, onda eki ortadağı jol boyına amalsız qonıp şığuğa tura keldi. Ötken jılı osı joldarğa dep 600million teñge bölingenmen, merdigerdiñ därmensizdiginen Añqatı-Sarıömir jolınıñ 30,87 şaqırımındağı jolı kürdeli jöndeuden ötpey qaldı. Biıl bwl jwmıstar oblıstıq byudjettiñ esebinen qaytadan qolğa alınbaq. Qalay degenmen de, jolsız künköris qiın. Naşar jol-jolauşınıñ da, köliktiñ de, jüykeniñ de sorı. Qanşa qomaqtı qarjı bölingenniñ özinde aynalası eki-üş jılda qırıq jıldan beri qordalanğan jol mäselesin şeşemiz deu de qisınsız. Bwl jerde oblıstıq jolauşılar köligi jäne avtomobil' joddarı departamenti direktorı Q. Imaşevtiñ jol qwrılısımen aynalısatın kompaniyalardı biriktiru turalı wsınısı köñilge qonatınday. Sonda qwrılıs tehnikasına mwqtajdıq mäselesi de oñınan şeşilui mümkin, jol da sanısz kölitiñ salmağına wzaq jıl tötep berui mümkin ğoy.

Jadıra Şamwratova

 

0 pikir