سەيسەنبى, 12 قاراشا 2019
جاڭالىقتار 3587 0 پىكىر 23 اقپان, 2012 ساعات 11:09

بۇگىنگى جانجالدار ساياسي-يدەولوگيالىق ەمەس، ءدىني نەگىزدە جۇرەدى

گۇلنار ناسيموۆا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور:

گۇلنار ناسيموۆا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور:

- گۇلنار حانىم، ءسىز ساياسي عىلىمنىڭ ءبىر ارناسى - كونفليكتولوگيا بويىنشا عى­لىمي ديسسەرتاتسيا قورعادىڭىز. ءاڭ­گى­مەمىزدى وسى جانجالدىڭ تۇرلەرىنە قا­تىستى وربىتسەك... XXI عاسىردا ءومىر ءسۇ­رىپ وتىرساق تا، الەم مەملەكەتتەرى ارا­سىن­دا جانجالدار باسىلماي كەلەدى. الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ كوكسەگەنى دا­مۋ مەن بەيبىتشىلىك ۇرانى بولسا دا، نە­گە ءالى كۇنگە دەيىن قاقتىعىستار بوي كور­سەتىپ كەلەدى؟

- ادامزات ءوزىنىڭ تاريحىندا سوعىسسىز ءجا­نە جانجالسىز الەمدىك جۇيە قۇرۋعا تى­رىسىپ كەلەدى. دەگەنمەن وتكەن عاسىر جوي­قىن الەمدىك سوعىستارمەن، يدەولوگيالىق جان­جالدارمەن جانە بەيبىتشىلىكتى ورناتۋ مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءىز­دەۋ­مەن بەلگىلى بولدى. ءسىزدىڭ سۇراققا جاۋاپ بە­رە وتىرا، الدىن الا ايتقىم كەلەدى: وكى­نىشكە وراي، جانجالدار ادامزات بار كەزدە بو­لادى جانە بولعان دا. شىنىمەن، مو­يىنداۋ كەرەك، «نەگە الەمدە، جانجالداردىڭ ال­دىن الۋ مەن شەشۋ مىندەتتەرى قيىن؟ مەم­لەكەتتىڭ جەتەكشىلەرى ديپلوماتيانى دا­مىتۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ءجا­نە تۇراقتىلىقتى ورناتۋدا نە ىستەي الا­دى؟» دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. دەگەنمەن ءححى عاسىر جانجالدارىنىڭ ماندىك سيپاتى تۇ­راقتى جانە بىرقاتار جاڭا ەرەكشەلىكتەرى بار. حالىقارالىق جۇيەنىڭ وزگەرىسكە ۇشى­را­ۋى جاڭا زامانداعى جانجالدار ەرەك­شە­لىكتەرىنىڭ تابيعي وزگەرۋىن انىقتايدى. قا­زىرگى تاڭدا مەملەكەت ىشىندەگى جانە اسيم­­مە­تريالىق جانجالدار حح عاسىرمەن ءجا­نە ەر­تە تاريحي كەزەڭدەرمەن سالىس­تىرعاندا حا­لىقارالىق ساياساتتا ماڭىزدى ورىن الا­دى. بىرىنشىدەن، ەگەر دە بۇرىن جان­جالدىڭ سايا­سي سوزدىگىندە مەملە­كەت­ارالىق سو­عىس­تار­دى مەڭزەسە، قازىر ءبىز «عا­لامدىق كۇش كور­سەتۋ»، «تۇلعا قاۋىپسىزدىگى» دەگەن ءتۇ­سى­نىك­تەر­دى قولدانامىز. مەملەكەت ورتالىق فاك­تور بولىپ قالا بەرەدى، بىراق باستى قاۋىپ تۋ­دىرۋشى بولىپ تابىلمايدى. سوندىقتان قا­ۋىپسىزدىكتى بىرەگەيلەندىرۋ مەن وعان قارسى تۇ­رۋ قيىن. ەكىنشىدەن، بۇگىنگى جانجالدار سايا­سي يدەولوگيالىق ەمەس، ءدىني نەمەسە ەت­ني­كالىق نەگىزدە ءجيى جۇرەدى. سونىمەن قا­تار ءدىني سيپاتتىڭ ءوسۋى  حح عاسىر بويى با­تى­س­تىق الەۋمەتتىك-ساياسي عىلىمدا كەڭ ەتەك ال­عان مودەرنيزاتسيا تەورياسىنا كۇمان كەل­تىرۋدە. ۇشىنشىدەن، قازىرگى جانجالدارعا قىل­مىستىق توپتار دا قاتىسۋدا. يدەو­لو­گيا­لىق، وتارلاۋ، گەوستراتەگيالىق جانە ءۇس­تەم­دىك قاقتىعىستارىنىڭ ورنىنا اي­ماق­تىق دەرجاۆالار اراسىنداعى سوعىستار كەل­دى. حالىقارالىق قاتىناستار ۇلتتىق ءاس­كە­ري كۇشپەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار حا­لىق­ارالىق ينستيتۋتتار، ترانسۇلتتىق كور­پو­راتسيالار، ازاماتتار مەن تەرروريستەر تو­بى جانە جەكە جۇيەلەر قاتىساتىن قيىن سايا­سي پروتسەستەرمەن دە انىقتالادى. سون­دىق­تان جانجالدىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ قيىن­داي تۇسۋدە. ەگەر بۇرىن قاراما-قارسى توپ­تاردى تەك قانا انىقتاۋ بولسا، قازىرگى تاڭ­دا سۋبەكتىلەر دە كۇردەلى، ءار الۋان بو­لىپ كەلەدى. باسقا سوزبەن ايتقاندا، قازىرگى جان­جالدار قيىن سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. جان­جالعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى كوپ بول­عان­دىقتان، ولاردىڭ رەتتەۋشىلىككە قول جەت­كىزۋى قيىن. قازىرگى تاڭدا جانجالدى شە­شۋ­دە ونىڭ جاڭا زاڭدىلىقتارىن انىقتاپ، ءجۇ­رۋىن باقىلاۋدا باسقا ادىستەمە مەن كون­تسەپ­تسيا كەرەك. ال مەملەكەت بولسا وتكەن عا­سىر­داعى قاۋىپتىڭ ەلەسىمەن كۇرەسۋدى توق­تاتىپ، جاڭا تۋعان عاسىردىڭ شىنايى قاۋ­پىنە قارسى بىرىگۋى قاجەت.

­- قازىرگى تاڭدا دەلدالدىقتىڭ  قاق­تى­عىستاردى شەشۋدەگى ءرولى السىرەپ كەت­كە­نى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. الداعى ۋا­قىت­تا ءۇشىنشى تاراپتىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسە مە، الدە ولاردىڭ  ءرولىن ءىرى دەرجاۆالار يەلەنىپ كەتە مە؟

- ەگەر دە دەلدالدىڭ ماقساتى ماقساتتى ءجا­نە ءتيىمدى دەلدالدىق ەتىپ، جانجالدى شە­شۋ بولسا. ال ءۇشىنشى جاقتىڭ ماقساتى اگ­رەس­سيا بولسا، وندا بۇنداي دەلدالدىق قاۋىپتى ءارى قاتەرلى بولىپ تابىلادى. ەندى كا­راباح ماسەلەسىن رەتتەۋدە سەرپىلىس كۇ­تىل­گەن ارمەنيا مەن ءازىربايجان پرەزي­دەنت­تە­رىنىڭ قازانداعى كەزدەسۋىن ەسكە ءتۇ­سى­رە­يىكشى. ولار جانجالدى شەشۋگە دايىن بول­دى ما؟ مەنىڭ ويىمشا، جوق. ەگەر دە دەل­دالعا كەلەتىن بولساق، ولار ءار كەزدە ءوز­دەرىنىڭ بەيبىتشىلىك قىزمەتتەرىن رياسىز ات­قا­را ما؟ ياعني جانجالدا ءۇشىنشى جاقتىڭ اگ­رەس­سيانى وزىنە قاجەتتى باعىتقا بۇرۋعا ءمۇد­دەلى بولاتىنى سيرەك ەمەس. ەكو­نو­مي­كالىق تۇرعىدان دامىعان جانە اسكەري-سايا­سي كۇشى زور، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ كەي­بىر بولىگى جانجالدى رەتتەۋدىڭ ماڭىزدى ءبو­لىگىن وزدەرىنىڭ موينىنا الۋعا ىنتالانىپ وتىر­عاندىعى تۋرالى فاكتىنىڭ بار ەكەن­دىگىن ەسىمىزدەن شىعارماۋىمىز قاجەت. دە­گەن­مەن «دامىعان سۋبەكتىلەر» سونىمەن قا­تار كەيبىر جاعدايلاردا جاڭا قاق­تى­عىستار تۋدىرادى. زاماناۋي جانجالداردىڭ تا­بيعاتى، كوبىنەسە، قاقتىعىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردى تۋدىراتىن، ءبى­راق قاتىسۋشى ەلدەر ءۇشىن كوپ جاع­داي­لار­دا تاۋەكەلدىلىكتى جوعارىلاتاتىن ءاس­كە­ري-تەحنولوگيالىق جانە اقپاراتتىق نو­ۆا­تسيا­لار فاكتورلارىمەن انىقتالادى. رە­جيمدى اۋىستىرۋ نەمەسە پوستجانجالدىق قاي­تا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇستەم ەتۋشى دەر­جا­ۆالار  جالعىز نەمەسە باسقا مەم­لە­كەت­تەرمەن كواليتسيا قۇرا وتىرىپ، باسقا مەم­لە­كەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋ تال­­­پىنىستارىن قولدانعانى قۇپيا ەمەس. اقش-تىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ءرولىن ەس­كەرە وتىرىپ، زاماناۋي جانجالدىڭ «بەي­نەسىن» قالىپتاستىرۋدا نەگىزگى ءرولدى، امە­ريكاندىق سىرتقى ساياسي جانە اسكەري بيۋ­روكراتيا ونىڭ الەمدىك دامۋدىڭ باسقا كون­فليكتوگەندىك سيپاتتامالارىنا ءتو­زىم­دىلىگى، سونىمەن قاتار ۆاشينگتوننىڭ جاڭا حا­لىقارالىق جانجالداردىڭ الدىن الۋ­دىڭ جانە قازىرگى حالىقارالىق جان­جالداردىڭ ۇدەمەلى قارقىندىلىعىن ءتو­مەن­دەتۋدىڭ قولايلى جولدارى وينايتىن بو­لادى. دەگەنمەن دەلدالدىق ينستيتۋتىنىڭ بار­لىق كەمشىلىكتەرىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ قىزمەتتەرىنەن باس تارتۋعا بولمايدى. ەگەر دە ول قولايلى قىزمەتتەردى ورىنداماسا، وندا الەم تولىقتاي جانجالدارعا بەلشە­سىنەن باتار ەدى. ەگەر باتىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سەنەتىن بولساق، وندا 1945 جىلدان باستاپ 90-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن دەلدالدىق شامامەن افريكا جانە لاتىن امەريكاسىندا 2/3 جانجالدىق جاع­دايلاردا، تاياۋ شىعىستا 4/5 جانجال­دار­دا قولدانىلعان.

دەلدالدىق جانجالعا ءتۇسۋشى ەلدەرگە بىرجاقتىلىق نەگىزىندە نەمەسە ساياسي جانە يدەولوگيالىق باعىتتا ەمەس، ال حالىق­ارا­لىق قۇقىقتىڭ ساقتالۋىندا قۇرىلۋى ءتيىس.

- مىسالى، سيريا ماسەلەسىنە كەل­گەن­دە بۇۇ-نىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى كە­لى­سە المادى. جالپى، بۇل جاعدايعا قان­داي باعا بەرەسىز؟ سيرياداعى ءبىر جىل­عا جۋىق بولعان سوعىستار تۋرالى نە ايتا الاسىز؟

- سيرياداعى وقيعالار - ىشكى نەمەسە اي­ماقتىق ماسەلەلەر ەمەس، ال كۇشتەردىڭ عا­لامدىق تەپە-تەڭدىگى انىقتالاتىن ما­ڭىز­دى حالىقارالىق ۇدەرىستەردىڭ نەگىزگى كوم­پونەنتتەرى. بۇۇ رەزوليۋتسياسىن سىلتاۋ ەتىپ، سيريالىق ءتارتىپتى قۇلاتۋ قادامدارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەكى مۇشەسى رەسەي مەن قىتايدىڭ قارسىلىعى ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلماۋدا. بۇل جانجالدا ءبىر­نەشە اسپەكتى بار. ەڭ الدىمەن سي­ريا­داعى داعدارىستىڭ نەگىزىندە ونىڭ قو­عا­مىنىڭ كوپ بولىگىن كەدەيلەر قۇرايتىن ءوت­كىر الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەر جاتىر. سو­نىمەن قاتار بيلىكتىڭ قاتەلىكتەرى مەن قىل­مى­سى تۋرالى دا بولىپ وتىر.  مىسالى، جەم­قورلىق. ءبى­راق وسى داعدارىستىڭ باستى اس­پەكتىسى - سىرت­قى فاكتور. قازىرگى تاڭدا سي­ريا - تەك قا­نا ايماقتىق ەمەس، سونىمەن قا­تار عا­لام­دىق ساياساتتىڭ شوعىرلانعان ور­تالىعى. سي­ريانى رەسەي، يران، قىتاي قول­داپ وتىر. وسى سىرتقى اسپەكت ۇلكەن ءرول وي­نايدى. ءبىر­قاتار ساراپشىلاردىڭ ويىن­شا، سي­ريا­دا­عى ءتارتىپتى جويۋعا قارسى سىرت­قى اگرەس­سيا­نىڭ كۇشەيۋى، يراننىڭ اي­ماق­تىق پو­زي­تسياسىن السىرەتۋ ءۇشىن جاسالۋدا. ال يران - رەسەي مەن قىتاي ءۇشىن ماڭىزدى وداق­تاس. سوندىقتان بۇل - الەم سەكىلدى ەسكى ءدۇ­نيە. ءتىپتى اراب ەلدەرىندە الدىڭعى جىل­دىڭ باسىنان باستالعان ۇدەرىستەر تاياۋ شى­عىستاعى شيكىزات رەسۋرستارىن قاتاڭ با­قى­لاۋعا الۋ ماقساتىنداعى گەوساياسي ويىندار ەكەن­دىگىن مەنىڭ ساياساتتانۋشى ستۋدەنتىم دە ايتىپ بەرە الادى. ءبىز كورىپ وتىرعانداي، رەسەي مەن قىتاي اتالعان كونفليكتىگە قا­تىستىرىلۋدا، سوندىقتان ولار بۇۇ قك كەز كەلگەن بىرجاقتى ارەكەتىنە ۆەتو جاريالاۋ با­رىسىندا اقش مەن ەو ەلدەرى ەشقانداي زاڭ­دى حالىقارالىق-قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولا المايدى. رەسەي جەرورتا تەڭىزىندەگى جال­عىز وداقتاسىن جوعالتقىسى كەلمەيدى.

سيريادا كونفەسسياارالىق سوعىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن ازاماتتىق سوعىس قاۋپى بار ەكەن­دىگىن بارلىعى تۇسىنەدى. سەبەبى ءدىني فاك­تور - كەز كەلگەن مۇددەنى جاقتاۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى قالقا. بىراق سيرياداعى قاي­شى­لىقتىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى اق­پا­رات­تىق-پسيحولوگيالىق سوعىس ەكەندىگى ايدان انىق. ەگەر دە جانجالعا قاتىسۋشىلار اتال­عان ماسەلەنى شەشۋدە كونسترۋكتيۆتى شا­رالاردى جۇزەگە اسىرماسا، تولىقتاي ءبىر اي­ماقتا ۇلكەن كولەمدى، كوپتەگەن جىلعا سوزىلاتىن  تۇراقسىزدىق تۋاتىنىنا كۇمان جوق.

- ەندى ىشكى جاعدايعا كەلسەك، قا­زاق­ستاننىڭ ءيميدجى تۋرالى اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. ال ءسىز 20 جىل ىشىندەگى قا­زاق­ستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىق الدىنداعى ەڭبەگىنە قانداي باعا بە­رەسىز؟

- بۇگىندە قازاقستاندى الەمدىك قاۋىم­داس­تىق مويىندايدى، ونىڭ اتى تانىمال بو­لا باستادى. قازاقستان كوپتەگەن ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمداردا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان ءوزىنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرىنىڭ ار­قا­سىندا الەمدە ماڭىزدى رولدەردى وي­­نايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باس­تاپ قازاقستان بۇۇ جۇمىستارىنا بەل­سەندى ارالاسا باستادى. بۇل قىزمەتتە باستى ءمىن­دەت حالىقارالىق ارەنادا عالامدىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قر سترا­تەگيالىق مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ جۇ­مىسىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان ەش­قاشاندا الەمدىك پروتسەستى باقىلاۋشى ءرو­لىندە بولماعان. جيىرما جىلدىق ءتا­ۋەل­سىزدىكتە حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋدا وراسان زور قىزمەت جا­سادى. يادرولىق قارۋدان باس تارتتى، ازيا­داعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شا­رالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوشسك) قۇر­دى، ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ينتەگراتسيالىق پرو­تسەستەردى بەكىتتى، وركەنيەتتەر مەن ءدىن­دەر ديالوگىن قولدادى، مىنە، قازاقستاننىڭ جا­ساعان شارالارىنىڭ بىرقاتارلارى عانا.

الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىزدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداۋىنىڭ دالەلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بولىپ تابىلادى. ۇيىم ءۇشىن قيىن كەزەڭدە، ياعني دەربەس قاۋىپسىزدىك جۇيەسى بولۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعاندا جانە ەقىۇ-نىڭ كەيبىر ەلدەرىندە بىرقاتار ماسەلە جيناقتالعاندا قازاقستان عانا وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا ارت­تى. قازاقستان ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بارىسىنداعى بەلسەندى قىزمەتى، قازىرگى قا­ۋىپ­تەرگە بارابار ارەكەت ەتۋى، ەقىۇ-نىڭ اي­ماق­تارىنداعى سەرىكتەستىكتى بەكىتۋگە تالپىنىسى، حالىقارالىق قۇرىلىمعا جاڭا يم­پۋلس بەرۋ قاجەتتىگىنە تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن قا­راپ وتىرعاندىعىن كورسەتىپ وتىر جانە بۇ­نى مويىنداۋ كەرەك.

قازاقستان توعىز اي توراعالىق ەتۋ با­رىسىندا سوزىلىپ وتىرعان جانجالداردى رەت­تەۋگە بايلانىستى ۇلكەن ديپلوماتيالىق شا­رالاردى جۇزەگە اسىردى. الەمدىك قا­ۋىمداستىقتا سەرىكتەستىككە جەتۋ جولىنداعى ءبى­رىنشى قادام مادەنيەتارالىق ديالوگ بو­لىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رۋ­حاني بايۋدىڭ نەگىزى جانە ءوزارا ءتۇ­سى­نىس­تىك­تىڭ، كەلىسىم مەن توزىمدىلىكتىڭ بەكىتىلۋىنە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. وسىنى مويىنداي وتىرا، قا­زاقستان تولەرانتتىق يدەياسىن ۇسىنۋدا، ءما­دەني ارالۋاندىقتى ساقتاۋدا جانە ءما­دە­نيەت ارالىق ديالوگتەرىن دامىتۋدا زاڭ­دى تۇردە كۇش سالۋدا. بۇعان قازاقستاندا جۇرگىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى دالەل بولىپ تابىلادى.

ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ­دە قازاقستاننىڭ ماڭىزدى قادام­دا­رى­نىڭ ءبىرى - ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋدى ۇسىنۋى. بۇل وراي­دا ازيا كونتينەنتىندە مەملەكەت­ارا­لىق قايشىلىقتار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ بولۋىنا قاراماستان، قازاقستان كەڭەسكە قا­تىسۋشى مۇشە ەلدەردىڭ نازارىن مەم­لەكەتارالىق ىنتاماقتاستىقتى ءارى قاراي بەكىتۋ قاجەتتىلىگىنە اۋدارۋدا. ونىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ شانحاي ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمى تابىلادى. بۇل ۇيىم تەر­روريزمگە، سەپاراتيزمگە جانە ەكس­ترە­ميزمگە قارسى كۇرەستى ماڭىزدى با­سىم­دىقتارى ەتىپ بەلگىلەدى. قازاقستان جانە ۇيىم بويىنشا ونىڭ وداقتاستارى كور­سە­تىلگەن باعىتتار بويىنشا ءارى قاراي قاتىناس ور­ناتۋعا ىنتالى. شىن مانىندە، ءبىر سا­ۋال­ناما بارىسىندا قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا الاتىن ورنىن كورسەتۋ ءمۇم­كىن ەمەس. قازاقستان قازىرگى تاڭدا ءتا­ۋە­كەل­دىلىك پەن الەمدەگى قاۋىپكە قارسى تۇرا الا­تىن سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىزدەۋدە.

بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نا­زارباەۆتىڭ «سىندارلى ون جىل» ەڭ­بە­گىندە ايتىلعان سوزدەرى وزەكتى: «ءبىز ءوزى­مىز­­دىڭ ءىش­كى-سىرتقى پروبلەمالارىمىزدى مەي­­لىن­شە بەيبىت جانە كۇش كورسەتپەيتىن جول­­دار­مەن شەشتىك. ەگەر مەملەكەت ءوزىنىڭ قا­رىم-قا­تىناسىن كەلىسىم مەن سەنىمگە نە­گىز­دەيتىن بول­سا، قاشاندا ءتىل تابىسار تەگەر­شىك­تىڭ تا­بى­لاتىنىن ءبىز ايتارلىقتاي ايقىن سە­زىندىك.

- پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ العاشقى جىلداردا ساياساتى ۇقساس بولعانمەن، كە­يىننەن مىڭ سان قۇبىلىپ كەتتى. ۇس­تان­عان ساياساتىنان قاي مەملەكەت ۇتتى، قاي ەلدەر ۇتىلدى؟

- ءيا، بۇگىندە تەك عانا قازاقستان ەمەس، سونىمەن قاتار تمد-نىڭ باسقا دا مەم­لە­كەتتەرى 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىن قو­رىتىن­دى­لادى. تمد مەملەكەتتەرى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتىڭ باسىمدىقتارى مەن نەگىز­دە­رىن انىقتاۋدا جانە مەملەكەتتىك مۇددەنى ءتۇ­سىنۋدە، وعان قوسا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ كە­زەڭىنەن ءوتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەم­لەكەتتەر تمد ەلدەرى مەن دوستاستىققا كىر­مەيتىن مەملەكەتتەر اراسىنان ءتيىمدى سە­رىك­تەستىكتەرىن تاۋىپ وتىردى. پوستكەڭەستىك مەم­لەكەتتەردىڭ قازىرگى زامان تاريحىندا قار­ۋلى قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن جان­جال­دار دا بولىپ وتىردى (تاجىكستان، تاۋلى كا­راباح، مولدوۆا، گرۋزيا جانە ت.ب.). شى­نىن­دا، بۇل جانجالدار تاريحي العى­شارت­تار­مەن، سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك-مادەني، الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق قا­تىناستارداعى ساياسي سالانىڭ دامۋىندا ءجۇر­گەن داعدارىستارمەن بايلانىستى بول­دى. مەنىڭ ويىمشا، اتالعان جانجالداردىڭ سە­بەبى بىرقاتار ەلدەردىڭ بولجامسىزدىق سايا­ساتى بولىپ تابىلادى جانە اتالعان سە­بەپ بەلگىلى جانجالداردىڭ كاتاليزاتورىنا اي­نالدى. ەگەر دە گرۋزيا، ۋكراينا جانە قىر­عىزستان تۋرالى ەستىگىڭىز كەلسە، وسى ەل­دەر­دە بولعان «ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردى» ەس­تەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ءبىراز جىلدار ءوت­سە دە، «ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردان» كە­يىن ەشبىر مەملەكەتتە الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كا­لىق جانە ساياسي جۇيەدە تۇبەگەيلى ءارى سا­پا­لى وزگەرىستەر بولمادى. سونىمەن قاتار بۇل ەلدەردە قالىپتاسقان ساياسي جاعداي­لار­دىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - بيلىك ءۇشىن كۇ­رەس «جاڭادان» قالىپتاسقان ەليتالار ارا­سىندا جۇرۋدە، بۇل ءوز كەزەگىندە، ولار­دىڭ ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ قاراما-قاي­شىلىعى تۋرالى، ولاردىڭ اراسىندا با­زالىق كەلسىمنىڭ بولماۋى مەن قوعام ال­دىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ تەرەڭدىگىن كورۋ ءمۇم­كىندىگىنىڭ جوقتىعى تۋرالى ايتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى.

تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءۇمىتى مەن ولار­دىڭ قاناعاتتانۋ كولەمىنىڭ اراسىنداعى قا­راما-قايشىلىقتىڭ ناتيجەسىندە، مى­سا­لى، قىرعىزستاندا ساياسي جۇيەنىڭ داع­دا­رى­سى­نا جانە جۇرگىزىلىپ وتىرعان قايتا قۇ­رۋ­لار­دىڭ توقتاتىلۋىنا الىپ كەلدى. ءور­كەنيەتتىك باسىمدىقتار نەگىزىندە ءتۇ­بە­گەي­لى شارالارمەن كۇيزەلىسسىز جۇرگىزىلەتىن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رە­فور­مالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى قۇندى جەكە كا­سىبي قاسيەتى بار ساياسي ليدەردىڭ جە­تەك­شى­لىگىمەن عانا مۇمكىن. بۇنداي ساياساتكەردە داع­دارىس كەزىندە ءتيىمدى شەشىم ۇسىنۋ قا­بى­لەتى مەن جىگەرى جانە قوعامدا كەلىسىم مەن تى­نىشتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم­داس­تى­رۋ قاسيەتى بولۋى شارت. ەگەر ەلدە شيە­لە­نىستىڭ دەڭگەيى جوعارى بولسا، وندا اتالعان ەل­دەردىڭ كوشباسشىلارى قوعامداعى ءار­تۇر­لى ماقساتتاردى جانە ءبىر-بىرىنە قاراما-قاي­شى مۇددەلەردى بىرىكتىرە المايدى. قاي مەم­لەكەت ۇتىلدى، قايسىسى جەڭىلدى، مەنىڭ ويىم­شا، ءبىز باعا بەرە المايمىز. ونى ەل­دەر­دىڭ حالقى مەن بيلىگى باعالاسىن. بىراق انى­عى ءبىر، ماقساتى تۇراقتىلىقتى قام­تا­ما­سىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن مەملەكەت عانا ءار كەزدە «ۇتىستا» بولادى.

- اڭگىمەمىزدىڭ با­سىندا جالپى كون­فليك­تولوگيا تۋرالى ايتىپ وتكەن­نەن كە­يىن جاڭاوزەندەگى جاعدايدى اينالىپ ءوت­كەنىمىز بولماس. ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى وسى جانجال تۋرالى زەرتتەۋ ءجۇر­گىزىپ كوردىڭىز بە؟ ءسىز نە ءتۇيدىڭىز؟

- ارينە، بۇل ماسەلەنى ماڭعىستاۋداعى شە­رۋلەردەن باستاپ نازاردان تىس قال­دىر­عان ەمەسپىن. «2011 جىلى ماڭعىستاۋداعى شە­­رۋ­لەر: سەبەپتەر مەن سالدارى» اتتى «سا­مۇ­­رىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى ۇيىمداس­تىر­عان «ەكس­پەرت» كلۋبىنىڭ وتىرىسىنا قا­تىستىم. سون­دىقتان جاڭاوزەن وقيعاسىن تۋ­دىرعان جاع­دايلارعا تەرەڭ ءارى كەشەندى كون­فليك­تو­لوگيالىق تالداۋ قاجەت. ءبىرىن­شى­دەن، وقي­عا­نىڭ نەگىزىندە كونفليكتىلىك جاع­داي­عا الىپ كەلەتىن الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كا­لىق ءما­سەلەلەر جاتىر، ياعني جاڭاوزەن قا­لاسى تۇر­عىندارىنىڭ كوپ بولىگىنىڭ نەگىزگى قا­­جەت­تى­لىكتەرى قاناعاتتاندىرىلماۋى، جۇ­مىس­­سىز­دىق، ميگراتسيا، جەمقورلىق جانە ت.ب. ەكىن­شىدەن، اتالعان وقيعا، ەڭبەك كون­فلي­ك­تى­لەرىن رەتتەۋدىڭ كونسترۋكتيۆتى تەحنو­لو­گيا­لا­رىنىڭ دامىماعاندىعىنىڭ كو­رى­نىسى بو­لىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا، الەۋ­­مەتتىك سەرىكتەستىك جۇيەسى جەتكىلىكتى قىز­مەت ەتپەيدى. ءبىز جۇمىس بەرۋشىلەردە  كون­فلي­ك­تىنى رەتتەۋدىڭ ناقتى مەحانيزمدەرىنىڭ جوق ەكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. كاسىپوداقتا جۇ­­مىسشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن زاڭ­دى ادىستەردىڭ جوق بولۋى. ەگەر كاسىپوداق جۇ­­مىسشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاسا، اي­تى­ڭىز­شى، مۇنايشىلار شەرۋگە نە ءۇشىن شى­عا­دى؟ سونىمەن قاتار جۇمىسشىلار دا تا­لاپ­تار قويا بىلمەيدى، سوندىقتان ولاردى جە­­ڭىل مانيپۋلياتسيالاۋعا بولادى.

جانجالدى شەشۋگە باعىتتالعان دەل­دال­­دار دا بولمادى. سونىمەن قاتار ەرە­ۋىل­­ش­ىلەرمەن ىنتىماقتاستىعىن كورسەتىپ، جاع­دايدى وزدەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن پاي­دا­لان­­عىسى كەلگەن بىرقاتار ساياسي كۇشتەردىڭ بول­­عاندىعى ءمالىم.

ماڭعىستاۋداعى شەرۋلەر جانە جاڭا­وزەن وقيعاسى ەلىمىزگە ۇلكەن شىعىن الىپ كەلدى. بۇگىندە سۇراۋعا بولادى: مۇ­ناي­شى­لاردىڭ كىشكەنە بولسا دا تالاپتارىن ورىن­داعاندا قانشا شىعىن شىعاتىن ەدى؟ ال بۇگىندە ءبىز نە الدىق؟ قالانى قايتا تۇر­عى­زۋ قاجەت. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ جا­ڭا­وزەندەگى وقيعاعا باسا نازار اۋدارۋى زاڭ­دى ءارى ۋاقتىلى دەپ ويلايمىن. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ءوڭىر­لەردى دامىتۋ ماسەلەسى قوزعالدى. پرە­زيدەنت ايتقانداي، بۇل ءۇشىن الدىمەن جاڭا زا­ۋىتتار كوپ سالىنىپ، جاڭا جۇمىس ورىن­دارى اشىلىپ، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قار­قىندى دامۋى قاجەت. مەملەكەت ءوز ازا­مات­تارىنىڭ سونداي قۋاتتى وڭىرلەرگە قو­نىس اۋدارۋىنا كومەك قولىن سوزۋى ءتيىس. جا­ڭاوزەندەگى جاعداي ءبىر سالالى شاعىن قا­لالاردىڭ الەۋمەتتىك قاتەرگە جاقىن ەكە­نىن كورسەتتى. مەملەكەت جاڭاوزەندە توتەنشە جاع­داي جاريالاپ، قالاداعى احۋالدى قال­پىنا كەلتىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالار جا­ساۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا ون­داعى احۋال قالىپتى ارناسىنا ءتۇستى. الايدا بۇل وقيعادان ءتيىستى ءتۇيىن جاسالىپ، ودان ساباق الىپ، ۇدايى ەسكەرىلۋى كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

الاشقا ايتار داتىم...

پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي، ءبىز جاڭاوزەندەگى وقيعادان ءتيىستى ءتۇيىن جاساپ، ودان ساباق الىپ، ۇدايى ەسكەرىپ وتىرۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭ­دا كەلىسسوز مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى، مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازا­ماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋدى ءجا­نە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى تەحنولو­گيالاردى جاساۋ قاجەت. بىراق ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر شەشىلۋى كەرەك.

اۆتور: جارقىن تۇسىپبەكۇلى

http://www.alashainasy.kz/person/31343/

0 پىكىر