Тәке! Тәуір-ақ бастап келе жатыр едің? Соңы не боп кетті? "Басы таудайдың аяғы қылдайдың" кері ме? Әлде, алда алатын орденің мен астаналық пәтерің бар ма еді???

Алтайшы

Расында да, күшене тартқан жебесі тас жармаса да, бас жаратын шығар-ақ деп едім, қисалаңдап барып аяғының астына түсті ғой. Ұсақталудың айқын көрінісі осындай-ақ болар.
Қабыл

Таласбектің айтқанының қай жері қате? Ұсақталды, сүйтті, бүйтті дейсіңдер.

Таяуда Досхан Жолжақсыновтың "Біржан сал" фильмін көрдім. Сценарийін жазған осы Таласбек Әсемқұлов ағамыз екен. Қандай тамаша фильм. Тәуелсіздік алғалы бері Қазақфильм түсіпһрген ең тәуір дүние - осы "Біржан сал" десем, артық айтпаспын.

"Бiз акылынан айырылган акымак тобырга айналдык" дегенiнiз кай сасканыныз,Таласбек? "Мен" деп жазуыныз керек едi,копке топырак шашпай. Мысалы менiн айналамда жас-карi акылды, ойлы адамдар толып жур. Тек озiне емес, елге де пайдасын тигiзiп жургендерi каншама! Казагым, Елiм, урпагым дегендегi ойлары мен iстерiн корсенiз бул ойларыныздан арыларынызга куманым жок.
Казак жаксы халык. Мейiрбан, таза, адал.
Жаман адам мен жаксы адамнын кездесуi журген ортана да байланысты. Окыган,бiлiмдi,ултжанды адамдардын арасында мадениет пен ой да жогары.Коп Елдi,коп ултты аралап кордiм. Жаман да, жаксы да бар. Бiрак саралап келгенде Казакка жетерi жок.
Оз ултымнын болашагына зор умiтпен карап, арi соган сенетiн мен- Алтынажар.

"Біржан сал" туралы сол фильмді көрсек етті... Ақтөбелік.

ой, өңкей қырттар бұл баяғыда шыққан "Аштық және соғыс" деген мақаланын үзіндісі ғой. алдымен соны оқындар сосын айтасындар былшылдарынды. Алтай.

Біржан сал» фильмін көріп отырып ой теңізінде малтап, ішкі жан-дүниемде бөлекше бұлқыныс, белгісіз арпалыстар бой көтеріп, әлдебір сағым ойларға жетеледі.

Бұл фильм Біржан сал өмірінің соңғы сәтін ғана емес, дәурені өтіп бара жатқан қазақтың, таза қазақы өмір, қазақы рухтың бұғауға, матауға түсер алдындағы соңғы бұлқынысын, соңғы жан айғайын білдіргендей. Біржанның қолын байлаған сол қара әбжылан – отарлық бұғауы сол кезде сал рухын баса алмаса да, бағындыра алмаса да, қазіргі біздің рухымызды байлап-матап, өз ырқына көндіріп болғанын көрдім.

Біржанның жер ортасына келгендегі Ләйлім қызға деген жалын атқан махаббаты – ол да бір еркіндіктің нышанындай. Сол еркін жүректің тебіренісі «Ләйлім шырақ» әнін өмірге әкелмеді ме! Бұл фильмнен сол дәуірде еркіндікке ұмтылған сал-серілерінің тағдырын ғана емес, егемен ел, еселі теңдік алған кездегі бүгінгі өнер иелерінің де хал-ахуалын көргендей болдым.

Досхан Жолжақсын ағамыз осы фильм арқылы өзінің, бүгінгі Біржан салдардың жан дүниесін, ішкі ой арпалысын шебер бейнелепті. Біз көбінесе «ұлттық-саяси мәселелерге үн қоспады, күреспеді!» деп Біржан салдарымызды кінәлайтын болып барамыз. Оларды ашық күреске шығып, ойын бүкпесіз айтар саяси қайраткер ретінде танығымыз келе беретін болды. «Қазақта зиялы бар ма?», «Зиялылар – зияндылар!» деп, ақпарат құралдары арқылы бүгінгі Біржан салдарымызды соққының астынан алдық. «Билікке сатылды, қара басының қамын күйттеді!» деп сан рет күйе жақтық. Алайда «Біржан сал» фильмін көріп отырып қазіргі өнер адамдарының да тыныш жатпағанын, ұлт руының жоқтаушысы болып қана қоймай, өзінше саяси күреске кірісіп кеткенін, өз өнері арқылы әлінің жетісінше өткен тарих арқылы бүгінгі қоғамның бет-бейнесін, кейіп-кеспірін ашып жатқанын сездім.

Біржан салдың қолына түскен бұғау арқан бүгінгі өнер адамдарының жан дүниесіне, еркін ойларына салынбай отыр деп кім айтады? Өзін салдың «жанашырмын» деп ойлайтын Нұржан байдың, яғни биліктің тұтқынына айналған «сал-серілерімізді» неге біз де аямай соққылаймыз? Менің ойымша, біздің сал-серілер қай заманда да бізден әлдеқайда биік ойлапты, саяси күрестің жалаң түрін емес, алдымен сананы серпілтетін, күрделі рухани өсіру жолын таңдапты. Біз жадағай өмірдің күйбеңін айтып, жалпақ әлемге жар салсақ, олар өткенде де, қазірде де көрінбейтін рухани әлемнің жырын жырлап, мұңын мұңдапты. Соны айтам деп елдің соққысына көп ұшырапты.

«Келін» фильмі де, ешкі араласпағанда, биік деңгейдегі өмірлік бітпейтін күрестің картинасы еді. Ұрпақ жалғастығын, баба мұратын бүгінге үзбей жеткізуді міндетіне алған ана-келін образы қай-қай тұлғадан да биік тұрар еді. «Ана – тәңірің!» дер едік. Жаңа дәуірдің 3-4 ғасырындағы өмір көрінісі арқылы Ермек Тұрсынов та ана жайлы ойын басқа қырынан бейнелемек болып еді. Оны да жалғыз қатесіне бола «ұлт сатқыны, ұятсыз, арсыз» ғып шығардық.

Біз қазір де отарлық қамытын киген өткен ғасырдағы сияқтымыз – халықтың, көптің атын жамылып келіп, Біржан салдарымызға қырын қарап, қытымырланып, жайы келсе байлап-матап ұстағымыз келеді. Ал Біржан салдар бұғауға көне бермейді...

Мақала нағыз екіжүзділіктің өзі ғой. Міне, бізді құртатын, артқа тартатын адам осы мақала авторы. Барып тұрған *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*. Сатқын.
Еркін.

Мақаланың басында жатып кеп күшеніп, күңіреніп алады да соңында онысын былш еткізіп жерге тастайды, сосын жатып келіп жалап-жұқтап жағымпазданады, жол болсын, расында, Алтайшы меңзегендей орден алсаң құтты болсын, Таласбек!

Таласеке, байбаламмен басталып, қойболаммен аяқталған мақалаңыз ойдағыдай шықпаған. Кешегі кеңестік ентелегенттерге тән байбаламды ұлтшылдықпен шатастыру ауруы асқынып тұр. Бұл да соның бір нұсқасы. Шынтуайтына келгенде Керей мен Жәнібек те, Есім хан да, Әлихандар да кәзір арамызда жүрмегеніне қандай кепілдік бар? Мәселе Уақыт пен процесте! Елде егер де бір адамның түшкірісімен күн көрсек, қандай даму процесі болмақ? Сонда әлгі тектілер тентіремей қайтеді? Абайың болса да, кәзіргі Мағауиын секілді болмасына кім кепіл? Махамбетің Шаханов құсап итаршылап жүрмесіне уәжің бар ма? Тереңірек ойласақ қайтеді, осы?! Сергек

Оттағанның бәрі ойлы дегенді қоятын мезгіл болды ау осы...

осы намыс kz сайтты бир жап жаксы сайт екен
өзекті мәселелерді қозғап отырады

Мына аштықтуралы жазған адам өзінің аты-жөнін неге көрсетпеген. ҚӨаны сорғалаған шындықты жазған екенсіз. Рахмет сізге?

Аштық қазақтың өз басына өзі тапқан соры дегенге менде келіспеймін. Малыңды тартып алса, егініңді алса жағдайың қалай болады енді?

Мен мұнда өз білгенімді ғана жазып едім. Сөз жалғасын тауып жатқан соң тағы да тақырыпқа тоқталып өтуге мәжбүр сияқтымын.
Бұл жазғандарым бір ғана отбасы мен шағын ауыл адамдарының естеліктері ғой.
Осында мен нағашы аталарымның аса бай, революция алдында жылқы заводтарын ұстаған Қыпшақтар екенін айтқан едім. Самарқандқа бірде арнайы барып, сол заводтардың орнын да көріп келгенмін. Жарықтөбе деген жер болатын. Оған жақын жерде ежелгі Қоңыраттың астана мекені Жиделі-Байсында да болдым. Алпамыстың қырған қалмақтарының күнге күйіп, қаңбаққа айналған бастарын да көріп, құлаштап өлшедім. Одан ары Найман тауы болатын оған аяғым жетпеді.
Менің шешем сол Қыпшақтардың рубасы Әділбай деген кісінің немересі екен. Ол кісі екі ағайын болыпты. Ағасының аты Қасымбай. Екеуі жас кезінде бір үйір жылқысын барымталаған Қарақалпақтарды қуып барғанда құн ретінде оларға сол елдің рубасының Құндызай, Жұлдызай деген апалы-сіңлілі екі қызын қосқан екен.
Мұны айтып отырғаным, Кеңес үкіметі келгенде біздің аталарымыздың әулеті - Әділбай балалары бар жылқыны жаңа үкіметке өткізуге шешеді. Ал, Қасымбай әулеті оған қарсы болады. Осы даудың арты қанды қырғынға айналады. Шешеміздің айтуынша Қасымбай балалары бұларға келіп: "Бесіктегі балаларыңа дейін қыбырлаған бір тірі жан қалдырмаймыз"-деп серт қояды. Шешеміздің әкесі Кеңес үкіметіне дейін серілікпен аты шыққан, домбыра шертіп, аң аулап, ит жүгірткен сақы адам екен. Ол соның бәрін тастап шаруаға байланады. Ашаршылық уақиғасы сол жылдары болған екен.
Осы қанды кектен ең соңында Әділбай әулетінен тарайтын 9 еркеккіндіктен тірі қалғаны тек біздің анамыз. Қыздарынан кім қалып, кім қойғанын бір Алла ғана біледі. Шешеміздің шешесі кейін екінші рет бір Қоңырат кісіге тұрмыс құрып, одан бір қыз қалған. Олармен біз бала кезден араластық.
Анамыз да тірі қалмас па еді, аталарына қызмет қылған түрікмендер бауырына басып, солардың арасында ержетіпті. Содан өзінен 31 жас үлкен, сол заманда осы елде үкіметтен бой тасалап жүрген біздің әкемізге бұйырық болған екен.
Ал Қасымбай әулетінен осы кісінің немересі - бір ұл қалады. Біз 1994-жылы шешеміздің әлігі сіңлісі арқылы сол кісіні тауып, іздеп бардық.
Менің шешем де бір уыс, кішкентай сары кемпір. Сталиннің жеке қудалауында болған әкемізге тұрмысқа шыққаннан соң да көрмегені жоқ. 42 жасында жесір қалғанда ең үлкені 11, одан кейінгісі 9, ал мен небәрі 7 жаста екенмін. Содан шығар, біз нағашы атамызды іздеп барғанда шөкімдей кемпір еді.
Бұл нағашымыз да біздің келетінімізден хабарда отыр екен. Қазақтар келе жатыр-деген хабарды алысымен үйден көтеріле шығыпты. Бір уыс, кішкентай сары шал! Екеуі ұзақ көрісті. Сосын бір бөлмеде қатар отырысып, өзбекше-қазақша, бірде жылап, бірде күліп ұзақ сұхбаттасты. Қазір өкінішті, сол кезде "бұл кісілер сағынышын бассын"-деп олардың арасына кірмеп едік.Не сөздер болды, білмеген күйі қалдық. Тек анамыздың айтуымен ғана бұл нағашымыздың "жалғыздық тақсіретін" тартқанын, көрген азаптарын естідік.
Осыдан соң біздің басқа анамыздан туған, сонда тұратын ағамызбен бұл әулет тығыз араласып кетті. Керісінше, біз сыртта қалып қойдық. Анамыз бізді сөкпеді. "Араға қан түскен соң қиын ғой"-деді де қойды. Бұл кісі дүниеден өткенде де біз кеш бардық. Ол кісіні өзбекі салтпен көз жұмған күні, денесі суымастан жер қойнына беріпті. Барлық жаназа ісіне екінші анамыздан туған ағамыз араласып, біздің міндетімізден шығыпты. Бұл таралы екінші анамыз өлгенде сол нағашымның баласы айтып берген еді. Қазір хабар-ошарымыз жоқ.
Мен неге осының бәрін тізіп отырмын? Оған, яғни бір отбасындағы осыншалықты трагедия-тағдырға Сталинді кіналауға бола ма?! Шешеміздің айтуынша: "Жоқ. Жоқ, тағы да Жоқ". Сталин оларға "біріңді-бірің өлтір, қырып-жой"-деп тапсырма берген жоқ. Олардың "бар-жоқ" екенін де білген емес. Мәселе - пиғылда. Жақсы болсын, жаман болсын "Алла олардың пиғылдарына берді".
Мен әкем өлгенде небәрі 7 жаста едім. Ақпан айы болатын. Әлі мектепке бармағанмын. Көбі есімде жоқ. Біз тұрған ауылды "Жетім ауыл" деп атайтын. Оған себеп, бұл ауыл аудан орталығының ең жеті, колхоздың шекарасыеді. Білуімше ауыл не аудан орталығына, не колхозға жатпайтын. Содан келіп біреулер "Жетім ауыл", біреулер "Ишан ауыл"-дейтін. Әкем тірісінде ауылда күніне кейде екі, кейде бір қой сойылатын. Әкеміз өлісімен біз бұл ауылдан колхозға көшіп кеттік. Шынын айтқанда сол колхозды басқарып тұрған бір ағайынымыз көшіріп алды.
Соған қарамастан үйден кісі үзілді деп айта алмаймын. Әкеміздің орнына құран оқуға әр бейсенбі сайын ақсақалдар өте көп келетін. Айт, Наурыз сияқты мейрамдар біздің жаман тоқал тамнан басталатын. Ондайда шалдарды ауылымыздағы атақты "Герои" өзі бастап келетін. Мен үйдің кішісі болғандықтан шай құайнатып, самауырын тасып, қолдарына су құйып, зыр жүгіріп жүріп өстім. Самауырын суалғанша дастархан шетінде күтіп отырасың, мен білетін әңгімелер сол кезде естігендерім ғана. Сонда олар менің әкем туралы да естіген-білгендерін, көргендерін айтып, бірін-бірі өз куәліктерімен толықтырып отыратын.
Содан білетінім, біздің әулеттің қыстауы Самарқандта, жайлауы Сыр бойында екен. Малы Қызылқұмда сақталыпты. Әкеміздің әкесін мұндағы ел білмейтін. Ал, атасын тек Сыр бойы ғана емес, бүкіл Ауғанстан, Иран, Кавказ, Қытай біледі екен. Барған жұрт "бір жыл жатып алдына әзер өтуші еді"-дейтін. Яссауия тарихатының аса ірі тұлғасы болса керек.
Әкеміз Бұхарада Садраддин Аини, Тұрмағамбет Ізтілеуовтермен қатар оқып, 17 жасынан бастап Бұхарадағы төрт мешіттің бірінде имамдық жасапты. Ол кездегі имам қазіргідей діни шенеуінік емес, өзіне тапсырылған намазды ғана өткеруші болса керек. Оның бірінші тұтқындалуы мен айдалуына бұл себеп емес. Оның немере ағасы әкесінен мирас етіп, патша дәуірінде Самарқандтағы Жамбай болысының болысы болған. бірінші рет сол кісіні болыс, менің әкемді болыстың інісі деп тұтқындап, Зарафшанға каторгіге айдаған. Екеуіне кандал" кигізіп, алтын кенішін аршытқан. Кандал дегені екі аяқтарына кісен салып, оны бір-біріне шынжырмен жалғап қояды екен. Жұмысқа шыққанда қолдарына нәсілке ұстатып, оның тұтқасын білектеріне құлыптап тастайды екен. Олар міне, осылай екі-үш жыл айдауда болады. Әбден күштері сарқылғанда "тәрбиеден өтті" деген қағаз беріп, босатады. Екінші рет әкеміз жеке тұтқындалады. Оған "өзбекпін деп паспортқа құжат бер, "Ақ алтын" деген колхозға мүше бол"-дейді. Әкеміз оған келіспейді. Сол күннен бастап 1953-жылғы 10 мартқа(наурыз)дейін әкеміздің бір үйі түрме болған. 10-март күні Берияның амнистиясына ілігіп, "жер асты түрмесінен" босап шыққан.
Әкеміздің түрмедегі өмірлері туралы небір қиял-ғажайып әңгімелер көп. Соның ішінде біреуі ғана өзім көз жеткізген шындық. Ол кісі ең соңғы қамалғанда соты 1953-жылғы 16-мартқа белгіленген. Статрьсы - "халық жауы". Бесінші март күні Сталин өліп, 10-март күні ол босатылған. Әкеміз оны "Алла мына балаларға өмір беріп, соған себеп қылған да"-деп отырады екен. Кейін әкеміз қамалған түрме басшыларын да тауып, сөзге тарттым. Менің білгенім солардың көбі оның ісін сотқа жеткізбей түрмеден өздері қашырып жіберетін болған сияқты. Тіпті солардың ықпалымен колхоздарға етікші деген сияқты "штатқа" да қойған. Бірақ мен білетін әкеміз етік тікпек түгілі инені сабақтай алмайтын ақсаусақ еді.
Әкеміздің сұхбатына келушілердің ішінде бұрынғы "қызыл коммунистер" де көп болатын. Бала да болсам, содан есте қалғаны, бір бұрынғы коммунист кісі осындай сұхбаттардың бірінде Сталинді даттай бастады. Әкеміз оның сөзін бұзып, мағынасымен айтқанда: "Ай, сіз оны кіналап не қыласыз. Ол өз міндетін атқарды. Бізді аулады, ұстады, қамады. Біз өз міндетімізді атқардық. Ауландық, ұсталдық, қамалдық. Алла әр мақлұққа(жаратылғанға) өз міндетін артты. Соны істеу солардың парызы. Ат-ат, Піл-піл, Құс-құс, Сталин -Сталин болуы керек. Оны Сталин болғаны үшін несіне кіналайсың?! Пешенесіне жазып қойған соң пенде көресін көріп, жасайтынын жасамай өлмейді"-деді.
Менің есіме бүгінде осы сөз көп түседі. Балаларыма да "Итті ит болғаны үшін кіналамаңдар Ит үріп балақтарыңа жабысса жата қалып, сендер де үріп аяқтарына жармаспаңдар. Сендер адамсыңдар, адам екендеріңді ұмытпаңдар"-деп отырамын.
Егер менің пікірімде бірлі-екілі түсініксіз пікір болса осыдан шығар. Қазақ: "Боқты қаза берсең саси береді"-дейді. Өткен дүние бір *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*. Оны қазбалап, сасыта бергеннен не табамыз. Сол *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* сасымас үшін адамдар әжетхана соғады. Оны оқшау, желдің сыртына қояды. Әрбір амалдан соң өзін де, киімдерін де сумен пәктейді. Іші өтіп, жер-дүниені бүлдірмес үшін ішкен-жегеніне ие болады деген сияқтылар ғой.
Абай атамыз: "Адам *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*, *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*тың қабы, *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*қа оралған. Өлген соң ол сасиды *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*тан жаман",-деп бекер айтпаған. Сол сасымас үшін біз қанша қимасақ та бір туған бауырымызды да өлген соң жерге көміп тастаймыз. Оның заты жер астында қалып, рухы(ол туралы, оның үлгі-өнеге амалдары игі пікірлер) арамызда қалады. Ендеше неге біз өткен-кеткендердегі жаманаттарды теріп, ол үшін біреулерді айыптап, санамызды артық пікірмен арамдап, сасытып, жүрегімізге кек отын түсіруіміз керек.
Біз мұсылманбыз дейміз. Мұсылмандық деген Алла мен оның Пайғамбарына(с.ғ.с.) иман келтіру. Құранға Алланың сөзі деп сену. Сол Құранда: "Шынында біз сендерді қорқытумен және аштықпен, тағы да малдарыңды һәм жандарыңды және диқаншылық өнімдеріңді кеміту арқылы сынаймыз.(Ей, Мұхаммед!) ал сондай сабыр етушілерге қуанышты хабар жеткіз"("Бақара" сүресі, 155-аят)-дейді. Осы аятқа байланысты Пайғамбарымыз(с.ғ.с.): "Кім(басына) мүсибат түскен кезде истидраж айтса, Алла оның мусибатын жеңілдетеді және қайғы-қасіретінің артын қайырлы қылады. Тағы да оның артындағыларды, оны риза ететін салихтардың жолына салады"-дейді. "Истидраж" дегені шүкіршілік пен сабырлылық. Ал, "Мүсибат" дегені "мүмінді қайғы-қасіретке салатын жағдайдың барлығы". Осы аяттың шындығы - ата-бабаларымыздың басына түскен мүсибаттың жеңілдігі мен артының қайырлылығын біз көріп отырған жоқпыз ба!
Осындайда әкеміздің Құран аяттарынан баян ететін Дәуіт пайғамбар туралы қисасы еске түседі. Осы Алланың рахымы болған Дәуіт айғамбарымыз "өз ұлдарыммен де бір қауым жамағат болыппын, енді мешітке барып не керек?" деген астам оймен үйінде намаз оқып, "Ассаламуғалейкум рахматуллаһ!"-деп оң жағына қарағанда 20 баласы, сол жағына қарағанда 20 баласы жан тәслім етріп, қу басы қалады. Сонда Дәуіт пайғамбарымыз өзінің астамшылығын бірден ұғынып, тәубаға келеді. Сол тәубасы үшін Дәуітке ғ.с үшін Алла сый етіп Сүлеймен ғ.с сияқты күллі әлемге патша болған ұл сыйлайды.
Менің өз сөзімде ""адамдардың өз пиғылдарынан тапқан кесапаты" дегеннен сақтана" алмауымның себебі осы еді.
Мен бірде жастықпен Хазіреті Хасан мен Хусайын (р.а.) өлімі үшін бесінші халиф Хазіреті Мағауияға ғайбат айтып отырдым. Сонда бір ақсақал "сенің әкеңнен естігеніміз еді"-деп бір рауаят айтып берді. Менің түсінгенім бұл асылзаттардың осылай жан тәслім етулері Алладан болған тағдыр еді. Сондықтан оның солай болуы шарт. Пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) біліп, Хазіреті Мағауия қанша амал қылса да ол әйелге жақындасып, жасы 50 ден асқан бедеу кісіден бала туады, ол бала залым болады. Әкесі өлген соң Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) немерелерін өлтіреді. Егер мұның иолық баяны біреуді қызықтырса айтып беруге де болады. Қазір, көп сөз болып кететін сияқты.
Солай бауырларым. Біз "Өзін өзі танымаған Алласын танымайды", "өз қораңды берік ұста, көршіңді ұры тұтпа", "тағдырдың амалыңа қарай жауабы болады", "не ексең соны орасың"-деген сияқты ұлағаттармен тәрбие көрген пендеміз ғой. Сондықтан бала кезден Сталин мен сталиншілдерді "Алланың ата-бабаларымызға жіберген зауалы ғана" деп түсініп тәрбиелендік. Сондықтан зауалды зауал болып жаратылғаны үшін кіналаудың қажеті де жоқ. Сол зауалдың себептері мен одан құтылғандардың амалдарынан сабақ алу қажет сияқты. Алла ұсақ-мұсақ Сталиндер түгілі шайтанға да ақырет күніне дейі мұрсат берген. Тек қазақ атамыз айтқандай: "Алланың шайтанынан адамның шайтаны жаман". Олар адамды адамға, мұсылманды мұсылманға, қоғамды қоғамға айдап салып, арамызда бүгін де жүр. Егер біз пиғылымызды өзгертпесек, көкіректегі кекті ерттеп мініп алып, шайтанның көрсетер көресісі әлі де аз емес. Мен соны айтқым келді. Артық кетсем кешіріңіздер.

Айтқаныңыздың бәрі дұрыс. Ашаршылық туралы еске алғыңыз келмесе, әулетіңіз туралы естелік жазсаңыз, жұрт сүйсіне оқыр еді. Аман болыңыз, ұзақ жасаңыз.
Қабыл

Әңгіме Талас бауырымыздың мақаласынан басталып еді, бірақ кейін қосылған анамыздың айтқандары мәндірек шықты ау деймін. Ойын жүйелі, көркем жеткізіпті. Шынында ашаршылық көрші қырғызда, өзбектерде болмай, тек қазақтарда ғана болғаны ойландырады-ақ. Қазақтың өз арасынан шыққан ұрда-жық, әпербақан шолақ белсенділерінің кесірінен болған ғой ол ашаршылық. Ниеті, пиғылы бұзық деп отырғаны солар ғой. Зардабын халық көрді. Сондықтан өткеннен сабақ алып алып, болашақта ол қателіктерге ұрынбауға тырысу керек қой. Талас бауырымыздың бейбітшілік туралы айтқандары дұрыс, қазақ енді бір қырғын көрсе қайта оңалуы қиын, бірақ бейбіт өмірдің кепілі етіп бәрін президентке тіреп қойғаны дұрыс емес. Қазақ даласындағы бейбіт өмірдің кепілі тек қана - қазақ! Билік және басқа ұлт өкілдері осыны тезірек түсінсе өздері үшін де, қазақ үшін де сол тиімді болмақ. Әйтпесе қанша көнтерілі болса да қазақтың да күрт көтеріліп,"ереуіл атқа ер салуы" мүмкін.

Әй, Таласбек, "Көп сөз - *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* сөз!" деген. Халқым, ұлтым десең билікке қарсы шығып, кемшіліктерін айт. Болмаса боғыңды мыжып не қыласың? Қазақ сорласа, бұған кінәлі билік қана екенін, сенен өзгенің бәрі біледі. Сен "данышпан" неге соны білмейсің? Бейбітшілік керек деп бұға берсек, өзге келімсектер сұға береді. Сонда саған бейбітшілік заманында, болмаса бейбітшілік емес заманында сұға бергенінің не айырмашылығы бар? Артың айырылып кетпей ме?

"Намыс" емес, "Айқын" немесе "Егеменге" сай мақала екен.

Орыста "Начал за здравие, кончил за упокой" ("Денсаулық үшін бастап, жаназамен аяқтады") деген сөз бар. Әсемқұл соның кебін киген екен. Яғни, "алысқа сермеп" басталған мақаласының аяғында қазақ үшін жасалар бар "жақсылықты" сол қазақты, жалпы Қазақстанды өзінің қазаққа қарсы саясатымен 20 жылда әбден аздырып біткен бір адамға тіреп қойыпты. Ұят-ақ!
Және Әсемқұлдың өзінің де бүкіл "саясаты" кәдуілгі "Не болса да, тек соғыс болмаса болды" ("Лишь бы не было войны") дейтін таза тоғышарлық ұранға келеді екен. Әрине, дені дұрыс еш те бір адамның өз еліне соғыс тілемесі анық, мәселе - сені кім және қалай езіп-жаншып, қанап-тонап, кемсітіп-қорлап жатса да, үнсіз бұғып отыру саясатының мүлде адам баласына жараспайтын, құлдық психологияға негізделген, елді ел болудан қалдыратын ез саясат екендігінде.
Ал, апамыздың аштық туралы ғибратты әңгімесіне келер болсақ, бәрі жақсы, тек сол қырғынға қазақтың өзін "кінәлі" (Астапыралла!) етуі, меніңше, мүлде дұрыс емес. Олай болса, тек сол 1931-33 жж. өзінде ғана қырылған 2 миллион 300 мың қазақты бүгінгі ұрпақ несіне қинала, күңірене еске алып, оларға Құран бағыштап жүр жүр? Егер "олар бәріне өздері кінәлі" деген пікірмен келісер болсақ, бұдан "өз обалдары өздеріне" деген түйін шықпай ма? Ал, мұндай "үкім" қандай Құдайшылыққа жатады?
Әлбетте, қазақтың бұл қасіретке белгілі дәрежеде себеп болған өз осалдықтары (ал, түрлі осалдықтар қай халықта жоқ?) жөнінде айтқан жөн шығар, алайда негізгі һәм басты кінә мен себеп сол кездегі сталиндік саясатта екендігін, меніңше, ешкім теріске шығара алмайды. Әйтпесе, неге КСРО-ның қарама-қарсы беті - батысындағы украиндар да тап сол жылдары аштықтан қырылды? Және, біздің безбүйрек билік сиқты емес, өз ұлтының қамын айлаған президент Ющенко кезіндегі Украина өкіметінің сол аштықты ресми түрде ГЕНОЦИД деп заңдастырып, оның үстіне бұл ақиқатты әлемнің біраз еліне мойындаттырғаны кездейсоқтық па? Жоқ, әрине.
Сонау 1992 жылдың аяғындағы Олжас Сүлейменовтің "Казахстанская правда" газетінде айтқан тап осындай - "Аштыққа қазақтардың өздері кінәлі" деген имансыз пікіріне жауап ретінде 1993 жылдың басындағы "Казахская правда" газетінің 1-ші санында (бас редакторы - Айымбетов Алдан ағамыз, иманды болсын!) жарияланған өзімнің "Коса геноцида косила не только экстенсивных..." атты мақаламда айтылған біраз пікір-дәлелдерімнің арасында мынадай да уәж бар еді:
"А как Вы объясните гибель от голода в те же годы миллионов коренных жителей Украины, где земледелие было развито даже лучше, чем в России? “Беспечностью” украинцев или еще какой-то “подходящей” причиной?
Нет, уважаемый председатель ПНКК, голод 30-х годов, погубивший огромную массу людей, и прежде всего казахов и украинцев, был результатом не “способов производства”, а исключительно целенаправленного акта государственного геноцида под прикрытием благовидных лозунгов “социалистического переустройства общества” и “приобщения к цивилизации отсталых кочевников”. Самые многочисленные в своем регионе и вольнолюбивые казахи и украинцы стояли поперек горла империи. И коса геноцида косила их, не разбирая, который “экстенсивен”, а который “интенсивен”. И Вы, уважаемый Олжас Омарович, не могли не знать (не имеете на это права) столь бесспорного факта!"
Сондай-ақ, осындағы комментарийлер қатарында "өзіміз сияқты өзбек пен қырғыздың аштыққа ұрынбай, тек қазақтың ғана қырылуы да еріксіз ойландырады" дегенге саятын күдікшіл пікірге не айтуға болады? Әңгімені ұзаққа созбас үшін қысқасынан қайырсақ, оның жауабын бір сөйлеммен беруге болады ғой деймін: "Егер Сталиннің Голощекин сияқты ұрдажық өкілі сол кезде Қазақстанның емес, Өзбекстанның немесе Қырғызстанның басшылығына барып, өзінің адам жегіш "Кіші Қазан" саясатын сонда жүзеге асырған болса, ол халықтардың жағдайы не боларын болжау тіпті де қыйын болмас еді"...

Соңғы комментарий - менікі.
Жасарал Қуанышәлин.

"Біреулер әулие тұтып, аруағына табынып жүрген Т.Рысқұловтың досы Сармолдаевқа, сосын табынғаны Сталинге жазған хаттарын оқыған адам оны түсінбеуі мүмкін емес", деп күніреніп отырған жазғыштың кім екеіні белгісіз, бірақ барып тұрған рушыл біреу болса керек!? Тарихтан хабары жоқ адамдардың өзі түсінбейтін мәселе бойынша толғануы қазір қазақ арасында кең тарап бара жатқан ауру болса керек? Рысқұлов түрікшіл болған, ол ешқашанда рушыл болмаған. Ол керісінше рушылдарды әшкерелеген. М.Дулатовтың лақап аттарына қараңыз: "Арғын", "Арғын баласы", "Мадияр", "Ақжол" және т.б. Рысқұлов Сарымолдаевқа жағған хатында "ұлтшылдықты" бет перде етіп, ал шын мәнінде рушылдықты ту етіп көтергендерді әшкерелеу керектігі туралы мәселе қойған. Мысалы, қазір "ұлтшыл" деп жүрген Қожановқа 1923 жылы партиялық комиссия: "Қазақтардың рулық сезімдеріне ғана сүйенетін бөспе" деген баға берген. Рысқұлов мақалада аттары аталған "көсемдердің" барлығына да көмектескен, ал олар Рысқұловты "басқа жүздің баласы" деп бөлектеп отырған. Бірақ олардың бірде-біреуі Рысқұловтың таланты мен қазақ халқының алдындағы орасан зор еңбегін жоққа шығара алмаған. Ұлы Мұхтар Әуезовтың өзі жетім Тұрардың балалық шағы туралы классикалық туынды жазып қалдырды емес пе? Мұхтар Тұрардың азаматтық болмысын жете танығандықтан да сондай шығарма жазды, қазіргі жазғыштар сияқты ақшаға жалданған жоқ. Өкінішті нәрсе сол, қазіргі рушылдардың кейбіреулері қай қайраткердің қай рудан екендігін біліп алып, "кімді мақтау, кімді жамандау керектігін" даңғаза етуде. "Арсыз болмай атақ жоқ"(Абай).

Ассаламуғалейкум Жасарал Қуанышәлин мырза! Егер сіз сол Жасарал болсаңыз мен Сізді сыртыңыздан өте-мөте жақсы білемін. Тек жақсы жағыңыздан, тәнті болатын тірліктеріңізден таныссыз. Өсек-мөсектерді де көп естігенмін. Маған ұнайтыны Сіздің сол ұсақ сөздерден биік тұра білгеніңіз. Бірақ жұрттың бәрі Жасарал Қуанышәлин емес, бола да алмайды, болуы да мүмкін емес. Сіздің істеген өрліктеріңіз, мысалы, менің қолымнан келмейді. Олай жасаған әрекетім Сіз сияқты тұлғалардың карикатурасы, яғни мазақ болар еді. Бұл Сізді асыра дәріптеу, мақтау емес, бір қазақтың Сіз туралы пікірі ғана.
Баяғыда Қожа Бахуаддин Нахшбанди деген пірімізді түнгі қарауылдар тосып: "Кімсің? Әйелмісің, еркекпісің?"-дегенде, ол кісі: "Алланың ақыреті болмай соны өзім де білмеймін"-деген екен. Ұғатын жанға бұл үлкен ғибарат. Сол сияқты Сіз де: "Ал, апамыздың аштық туралы ғибратты әңгімесіне келер болсақ"-деп қоясыз, ал мен бұл дүниеде ер-азаматпын.
Мен біреумен салғыласып, дауласудан аулақпын. Қазақ: "жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайды"-дейді. Бірақ осы желдің тұруы үшін де мың-сан себептер мен оның салдарлары керек. Жел тұрған соң одан қорғанудың амалдары тағы бар. Менің ниет туралы сөзім соған меңзейді. Оны ашық түрде ата-баба тілімен "өз қораңа берік бол, көршіңді ұры тұтпа"-деп айтып өттім.
Олжас Сүлейменов туралы біраз айтып жатырсыз. Мен ол адамнан бала кезімнен шошығанмын. Ол: "Адамға табын жер енді"-дегенде оның астарында қаншама зымияндық ұран жатты. Сол жерді адамға табындырамыз деп кезінде Жер Жаннаты болған, менің туған өлкем - Сыр бойын қураған қу мекенге айналдырды. Жерді адамға табындырамыз деп қазақтың кең даласынан "Тың" көтерді. Оның зардабын да білесіз. Сол кезде адамдар айтты: "Ей, тоқтатыңдар бейбастақты. Қазақтың ата-бабалары милары жетпегендіктен бұл далаға егін егіп, қала салмады демеңдер. Бұл дала ежелден малға өріс, малшыға құт"-деп. Мысалдар да келтірілді. Адам табиғатпен тайталаспауы керек, табиғатты танып, игеруге, оның кереметін қажетіне пайдалануға бейімделуге тиіс. Нағыз топас адам болмаса сахараға шай өсіріп, тундраға түйе бақпайды. Табиғат адамға емес, адам табиғаттың бір бөлігі ретінде табиғатқа бағынады. Ежелден адамдар муссондық желді де қажетіне пайдаланды. Желге қарап сиген жоқ. Міне, Олжастың "коммунистік ұранының" ең басты қауіптісі де осы сөзбен елді желге қарсы сиюге шақырды.
Олжас жалдамалы адам. Егер оны шайтан жалдаса шайтанның да сөзін сөйлей береді. Өзіндік ұстанымы, тірек-тамыры жоқ.
Тіпті Олжас түгілі шакалды шакал болғаны үшін айыптамау керек. Оның шакал екенін елге де таныту қажет. Сонда халық оны бөріге балап, бекер дүрлігіп, аласапыранға түсіп, адаспайды. Мен Сіздің айтып отырған мақалаңызды сол заманда-ақ оқығанмын. Сол кезде бұл мақаланы осы тұрғыдан құнды деп бағалаған едім. Өйткені, есіңізде болса сол тұста көп қазақ Олжасты да "көсем" тұтты ғой.
Менің Олжас Сүлейменов туралы жеке пікірім өте жаман. Аллаға мың мәрте шүкір, Сіз не десеңіз де Нұрсұлтан Әбішұлы оған шет елде "шошқа тағалатып" қойды.
Менің Мұқтар Шаханов туралы пікірім де жетісіп тұрған жоқ. Айдаладағы өзім танымайтын, білмейтін, танып-біруге мың мәрте мүмкіндігім болса да оны құнт қылмаған Сізді пір тұтып отырғанда "тілім-тілім"-деп "жүрегі тілгіленіп" жүрген М.Шахановтан бір ауыз жылы сөзін аяды десіз ба? Жоқ. Оның ақындығын, поэзиясын құрмет тұтамын. Бірақ ол тереңнен нәр алып жатқан тамыры берік тұлға емес. Оның артын "Шыңғысхан туралы сандалмасы ашып қойды". Қазақ үшін Шыңғысхан Отырарды азат етуші, ал басқалар үшін жаулап алушы.
Сөз жоқ, коммунистердің "шолақ саясаты" тек қазақ емес, олар билікке алған барлық ұлттар мен ұлыстар үшін қайғы-қасірет әкелді. Бірақ сол шатасқан саясаттың басында тұрғандар асып кетсе мың, миллион еді. Ал, халық одан мың есе көп. Сонда кім кіналы?
Сіз менің пікірімді: "Және Әсемқұлдың өзінің де бүкіл "саясаты" кәдуілгі "Не болса да, тек соғыс болмаса болды" ("Лишь бы не было войны") дейтін таза тоғышарлық ұранға келеді екен. Әрине, дені дұрыс еш те бір адамның өз еліне соғыс тілемесі анық, мәселе - сені кім және қалай езіп-жаншып, қанап-тонап, кемсітіп-қорлап жатса да, үнсіз бұғып отыру саясатының мүлде адам баласына жараспайтын, құлдық психологияға негізделген, елді ел болудан қалдыратын ез саясат екендігінде"-деп өте жақсы қолдап қоясыз. Сол "тоғышарлық" пиғыл емес па? Егер 33-жылдары басқа ұлтты айтпағанның өзінде бүкілқазақ бірауыздан "жоқ"-десе, ашаршылық болар ма еді? Әрқайсысы өз тыныштығын, өз малын, өз қарнын ғана ойлады. Олар менің аталарым, бабаларым. Оларды басқа қазақ қалай жақсы көрсе солардың бірі ретінде менің де оларға деген махаббатым еш жағынан кем емес.
Біз қазақ ұлтының ұлы көсемдерінің бірі Шәкәрімді қалай өлтіріп, сүйегін құдыққа лақтырғанын, оны жасаған Қарасартов деген қазақ екенін жақсы білеміз. Сол Қарасартов не орыс, не орман емес, қазақ. Оның сол қылмысы әшкере болғанда қандай айтыс-тартыс болды? Мындағы жастар білмесе де Қуанышәлин білуге тиіс. Қазақта ондай Шәкәрімдер жүздеп болса, Қарасартовтар мыңдап болған. Сонда бір қазақ барып, Қарасартовқа "атаңа лағнет, иттің баласы"-деп айтты ма, жазды ма? Пиғыл деген осы.
Шәкәрім секілді өлтіріліе, құдыққа тасталған ұлықтардың бірі Сыр өңіріндегі Кембіл қажы деген кісі екен. Оның мал-мүлкін бір Алла білсін, бірақ рухани байлығы шексіз адам болған. Өз туыстарынан шыққан "қызыл әскер" осы кісінің ауылына тосын шабул жасап, жеті ұлымен қатар өлтіріп, барлығының сүйегін құдыққа лақтырады. Соны тоқым-терінің астына тығылып жатып, көріп тұрған ең кішкентай ұлы Әбдіжаппары тілден айырылады. Одан үлкені Айтмұхамбет деген кісі еді. Ол есі дұрыс, тілі бүтін болса да бала кезінен басына түскен түтпектен ішкүйікке салынып, елірме болып өмірден өтті. Соған қарап оны жұрт "Бүшікер", яғни "боксер" дейтін. Мен бұл екі кісіні де жақсы білдім. Мылқау кісімен күнұзақ сөйлесетінмін. Ол оқиғаны көзі жасқа толып, жылап отырып айтатын. Мылқаулар тілімен қағазға "адам өлтіргіш жауыз туыстарының" атын жазып көрсететін. Мен олардың қазір кісі болып жүрген үрім-бұтақтарының бәрін танимын. Бірақ айтқан, ата-бабасының айыбын олардың бетіне басқан емеспін. Неге?
Себебі, Пайғамбарымыздың с.ғ.с. заманында арап тайпалары бір-бірімен жауласып, бірін-бірі қырып жойып, қан судай ағылып жатқан. Олар бір-бірінен кек алу үшін тіпті Византия патшасына дейін барып, елдеріне бүлік шақырған. Сол арқылы өмірсерік жатжұрттықтарға құл болған. Пайғамбарымыз с.ғ.с. осындай тайпалардың бастарын біріктіріп, дін Ислам ішінде ынтымақтастық құрған. Сондай, өмірбойы бір-бірімен қырылысып жүрген екі тайпа адамдары бірде бас қосып, өте көркем ынтымақта отырады. Соны көрген бір яхуди көсемі арасына адам салып, баяғы дұшпандықтарын естеріне түсіртеді. Сол сәтте-ақ олар қырық пышақ болып, қырғынды қайта бастайды. Сонда Пайғамбарымызға с.ғ.с. Алладан жәхилет пен дін Исламды айырып көрсететін мағынадағы аят түсіп, сол аятпен оларды тоқтатады. Мен өзімнің "*Бейәдеп сөз жазбаңыз!*ты түрте бермеу" амалымда осы сүннатты ұстанып, өзімнің алдынғы сөздерімде осыған сілтеме жасадым.
Біз бүгінгі оқиғаны тәуелсіздікке дейінгі және тәуелсіздіктен кейінгі деп екіге бөліп қарастырып,бұрынғы дұшпандықтарды сабаққа алғанмен кекшілдікті ұмытуға тиіспіз. Сол үшін айыптар алдында өзімізді өзіміз танып алайық. Ең бастысы: "іштен шыққан жау жаман", өздігінен "сырттан келіп жау алмайды". Мен Сіздің Олжасқа хатыңызды осы тұрғыдан бағалаған едім. Қазақ "кекшілдік құлдың қасиеті"-дейді. Біраншы мәселе осыдан, "құлдық психологиядан" арылуымыз керек. Барон Мюнхаузен сияқты қиялымызға "дұшпан" кіргізіп алып, баяғыда өліп, сүйектері құрап кеткен рыцарлардың орнына желдиірменмен соғысу тек сорлыларға тән әрекет.
Сондай-ақ отырықшы тұрмысқа көшу замана талабы болатын. Бірақ оны іске асыру амалы адамдардың санасына енгізілу орнына зорлыққа негіздеді. Қазақтың малының жаппай қырылып, ашаршылыққа тап болуының бір себебі де отырықшылық саясаттың жемісі екенін ешкім теріске шығара алмайды. Мал шаруашылығы көшпелі тұрмысты талап етеді. Отырықшы дәстүрмен сонша малды ұстап тұру, бағу, күзету мүмкін емес. Мен оны білмей қалғаным жоқ, бірақ мәселе малдан да жоғары болғандықтан рухани жағына көп кетіп қалдым.
Сондай-ақ Голощекиннің кім болғанын бүкіл тарих біледі. Сол адамның Қазақ елін басқаруға келуіне не себеп болды. Егер қазақ халқы бірауызды болса ол келер ма еді? Кешегі желтоқсан оқиғасы "бірауыздылықтың" қаншалықты құдіретті екенін өмірден дәлелдеп берген жоқ па?
Мен әулие де, әмбие де емеспін. Дінмұхаммед ағамыз Москвада не айтты, не қойды, ашық айта алмаймын. Бірақ Алматыда не болды, не қойды, оны осы оқиғаның бел ортасында жүрген мықты куагердің өз аузынан естідім.
Ұмытпасам, не жұма, не сенбі күнгі кеш болатын. Телевизордан Пленум болғаны және Колбиннің орнына Назарбаевтың сайланғаны туралы хабар берілді. Содан бастап түні бойы біздің кішкентай үй тойхана болды. Ертесіне сағат он шамасында аудандық комитеттің бірінші хатшысы телефон шалып, қолым бос болса моншаға бірге түсуге шақырды. Мен "тапсырыс беріп қою керек па"-деп едім. "Жеңгең тапсырыс беріп қойған"-деді. Менің руым бөлек, оның руы арғын, жеңгеміз найман еді. Содан сағат он барде монша алдында кездестік. Бір бөтелке коньягі бар екен. Кофе жасатты. Мен мәселе моншада емес, әңгімеде екенін бірден түсіндім. Сөз созылмас үшін коньякты өзім құйып, бірінші тостты жаңа "бірінші хатшының" құрметіне өзім көтердім. Сол коньяк сол күйі ішілмей қалды. Сонда ол кісі жоғарғы жақтағы барлық "аппараттық ойындар туралы" толық айтып шықты. Сол сөздерден "әттең, Закаш Камаладдинов болғанда ғой"-дегені күні бүгінге дейін есіме жиі түседі. Ал мен ол адамды "махровый национализм" деген терминнің авторы ретінде жек көретінмін.
Сол себепті ол кезде біз тіл табыса алмадық. Әркім өз пікірінде кетті. Содан көп ұзамай Жасарал мырза, дәл Сіз секілді мен де мемлекеттік қызметтен кеттім. Содан Алматыға бұрынғы бастығым болған осы бірінші хатшыны іздеп бардым. Өте жақсы қарсы алды. Мен оған үлкен қарыздар болып қалдым. Ол менің жағдайымды естіген соң ісімді құптамады."Бекер істепсің. Өз орныңды бір топас, шенқұмар, жағымпазға босатып беріп, не жетістірдім деп отырсың? Сен сол арқылы өз мақсатыңа сатқындық жасап отырсың. Кетпеу керек еді. Сенің мына әрекетің жау жетпей жатып, майданды тастап қашқан қорқақтың ісі"-деп қатты айыптады. Кейін мен осы сөзді Алтынбек Сәрсенбаев бауырымызға айттым.
Алла басына бақ-береке бергір менің бұрынғы бастығым қазір қайда жүргенін бір Алла біледі. Бірақ ол әулие екен. Бірақ Жасарал мырза, Сіз қызметтен кеткенде Сізді бұлай сыртыңыздан айыптаған емеспін. Сіздің бұлай етпеуге амалыңыз қалған жоқ. Сіз осы әрекетпен нағыз азаматтық үлгісін көрсеттіңіз. Оның үстіне өңшең қара қарғаның арасында ақ қарғаға орын жоқ еді. Бірақ мына, пиғылы бұзылған заманда одан не пайда, оны түсініп жатқан кім бар?
Сіз біздің бүгінгі Ел басымызды сынап отырсыз. Атамыз қазақ "қандай ел болса, сондай патшасы болады"-демеп па еді. Орыстар "Корольді нөкерлері жасайды"-дейді. Ал, мұсылмандар "Алла пиғылыңа береді"-деп қысқа қайырады.
Мен Серікболсын ағамыздың таза, пәк, текті кісі екенін мойындаймын. Бірақ оның сөздерінің мен үшін құны жоқ. Сол адам өз қолында мүмкіндік болып тұрғанда бүгінгідей қасіретті тоқтата алар еді. Бірақ... Оның жауабын осы кісінің өз ар-ожданы берсін.
Бүгінгі күн бір ғана адам - Назарбаевпен қасіретті емес. "Жалғыз шапқан бәйге алмайды". Назарбаевты ойдан ойға, сайдан сайға сүйреп, жек бастарының рахаты - *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* дүние үшін білгендерін жасап жатқан жалдаптармен қасіретті. Біздің ұлағаттылар "заманың түлкі болса тазы болып шал"-деген нақылдың мәнін білмесе керек. Залымдар оны жақсы меңгерген. Бұл сөзіме қарап мені баяғы - "қанды жексенбінің" авторы Поп Гапонмен шатастырып алмаңыз. Мен "әділ патша" идеясынан мүлдем аулақпын. Оның үстіне Назарбаев "Күлмес хан" лақабымен әйгілі болған Махмуд Газнауи емес қой.
Бір "Қонақ" өз пікірінде мені сойып салыпты.Мені "...күніреніп отырған жазғыштың кім екеіні белгісіз, бірақ барып тұрған рушыл біреу болса керек!?"-депті. Басқа айыптаулары мүмкін дұрыс та шығар, бірақ мынаусы түсініксіз сөз. Менің не Т.Рысқұловқа, не М.Дулатовқа, не Қожановқа үш қайнасам сорпам қосылмайды. Олардың бірін ақтап, бірін қасақана даттап та отырғаным жоқ. Қол астындағы жұртқа мәлім мысалды пайдаландым. Қазір жұрт біле бермейтін мысалдарды қазбаласақ нағыз сасық сонда басталады. Бұл сөз етіп отырған М.Әуезовтың "Қараш-қараш оқиғасы" автордың санаулы классикалық туындыларының бірі екені де рас. Бірақ осы Мұқтар көкеміз шындықты айта берді ма? Олай болса "Абай жолындағы" Шұбар дегені кім?
Мен Әбдіжәміл Нүрпейісовтың "Қан мен тер" кітабын он оқысам да шаршамаған, жалықпаған пендемін. Ал, "Абай жолын" оқуға... Балаларыма да "Абай жолын" тек көркемдігі үшін оқуға, бірақ Абай атамызды бұл кітаппен танымауға кеңес берген едім.
Қазақтың рулық қатынасында менің ұстанарым бөлек саясат. Менің түсінігімде Адам зат баласы екі негізден тұрады. Бірі тәндік негіз.Ол жөнінен адам мақлұқ. Оның ең жақын туысы сол *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*дар ішінде - шошқа. Бұл харам *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* адам ауыратын кеселдердің бәрімен ауырады. Бір келі адам еті мен шошқа етін қуырса екеуін айыру да мүмкін емес. Адам құлдырау үстіне құлдырап, әбден азғындаса шошқа болады.
Екіншісі рухани негіз. Бұл Құранда анық жазылғандай Алланың демінен жаралған. Бұл жөнінде адамның туыстары періште, пері, жын, шайтан, т.т. біз білетін, біз білмейтін сана иелері. Адам рухы кемелденсе періштелік дәрежеге дейін көтеріліп, адасса жынға есек болып, әуейіленсе пері соғып, құлдыраса шайтанның сапалағына айналады.
Тән уақытша ғана. Ол осы дүниеде келеді, кетеді. Рух мейлі жаннаты, мейлі дозақы, бірақ мәңгілік. Сондықтан мен рухани туыстықты тәндік(рулық) туыстықтан жоғары қояр едім. Менің рухым Т.Рысқұловпен, сол замандағы тағысын тағылармен қабыспағаны үшін мені рушылдықпен айыптауға болмаса керек. Өйткені, Абай атамыз мен тіпті елі түгілі жерін көрмеген, менен ғасырдан астам бұрын өмір сүрген зат. Бірақ мен үшін әкемдей жақын. Бір нәрсе болса "Абай атамыз не айтты екен"-деп, алаңдап, соның сөзіне назар салып отырамыз. Сол секілді маған Дулаттың мен атын ұмытқан бір шалының сөзі үлгі, өнеге.
Ертеде Кенесары "Қырғызға қарсы маған еріп, соғыспадыңдар"-деп, Дулаттардың бірнеше ауылын шабады. Содан адам өліміне дейін болып, Дулаттар жиналып, Кенесарыны "хан талапай" жасауға ұйғарады. Сонда осы шал келіп, бата орнына "Кенесары келсе келер жүзге келер. Жүзге келсе ажал жетіп ол да өлер. Ей, Дулаттар! Бір Кенесары бес-алты баланы өлтірді, қолын сындырап, басын жарды деп бұлай бүлінбеңдер. Бас жарылса бөрік ішінде, аяқ сынса балақ ішінде, қол сынса жең ішінде. Бала өлсе белде, қатын кетсе жолда. Бір Кенесары үшін қалығ Арғын-Қыпшақпен бүгін соғысып, бір тамшы қан төксеңдер өтеуі толмайды. Соғыс соғысқа ұласып, ұрпағыңнан ұрпағыңа жалғасады. Қан төгу оңай, оны тоқтату мүмкін емес. Қайтыңдар райларыңнан"-дейді. Маған осыны он төрт жасымда бір қария айтып, "Кім батыр"-деп сұрады. Алдында ғана осы кісіден "Кенесары-Наурызбай" қисасын естіп отырған мен: "Кенесары"-дедім. Сонда ол кісі: "Жоқ. Өш тұтқынына салынбай, өздерін өздері тоқтата білген қалың Дулат батыр. Ол болмаса бүгінгі қазақ деген халық болмас еді"-деді. Сол себепті мен қазақтың қазаққа жаулығының барлығын "сатқындық" деп есептемеймін. "Басы алтын, к..ті күміс болса да" ондай әрекетті ақтай алмаймын. Т.Рысқұлов жанымен де, тәнімен де "қызыл коммунист" болған адам. егер біз "геноцидпен" коммунистерді даттайтын болсақ, Тұрар Рысқұлов та, Сәкен Сейфуллин де т.т. да солардың бірі. Мен соны ғана айттым. Оларды руларына қарай бөлу қиялыма да кірмепті.
Мен оқып жүргенде "КПСС тарихы, Ғылыми коммунизм, Ғылыми атеизм" деген сабақтардан аса көп азап шектім. Соның ішінде Ленинді "өз идеясына құрбан болып, ақылынан алжасып өлді, Ленинизм мен Сталинизм екі бөлек ағым, коммунизм деген қиял, дінсіз қоғам болмайды, Абай діншіл мұсылман" дегендерім үшін оқудан қуылып кетуге шақ қалдым. Бұл негізінде шындық еді. Лениннің ең үлкен қателігі тексіздіктің түленін түртіп оятып, тексіздер мемлекетін құру идеясы болды. Кейіннен ол бұл идеясынан қайтуға ұмтылды. Бірақ тым кеш қалды. Өзі соның құрбаны болды деген сияқты. Т.Рысқұлов та солай. Оның ақ жағы да бар, қара жағы да бар. Мен жұртшылықты өз сөзімде оның қара тұсынан қашуға ғана шақырдым.
Сол сияқты өзім құрметпен сөйлеп отырған Жасарал мырзаның да руын білмейді екенмін. Оның маған керегі де жоқ. Өйткені Жасарал мырзаның рулық мүддені басынан жоғары көтергеніне куалігім жоқ.
Жалпы менің сөзім бір сыр ғана. Бірде Имам раббани деген Піріміз айсыз түнде серіктерімен сапарда кетіп бара жатады. Сонда аяқтарына тас батып, жандары қиналады. Олар амалсыз тыныс алуға отырғанда Имам Раббани Піріміз: "Аяқтарыңа батқан мына тастан көтергендеріңше жинап алыңдар. Бірақ жинап алғандарың да, жинап алмағандарың да өкінесіңдер"-дейді. Біреу жинап, біреу жинамай одан ары жолға түседі. Күн шыққан соң жұрт жинаған тастарына қараса бәрі алтын екен. Соны көріп тас жиғандарға аз көрініп, жинамағандарға жоқ болып екі топ та қатты өкінішке түсіпті. Мұның сыры неде дегенімде қариялар: "Адамның пиғылында"-деп еді. Пиғылы таза адам екі жағдайда да өкінбейді, серіктерін өкіндірмейді. Менің сөзім де сондай бір зат. Алсаңдар да мейлі, алмасаңдар да мейлі. Мен ешкімге өз пікірімді зорлап таңып отырғаным жоқ.
Енді бір ауыз сөз, біздің ұрпақ бізді сөге ма, дәріптей ма? Мен бұл жерде Жасарал мырза шындыққа жақын ғой деймін. Біздің түбімізге бір жетсе "көпвекторлық саясатымыз" жетеді. Бұл таза тілмен айтқанда бейсаясаттық деген сөз. Біз саясатпен шұғылданбасақ саясат бізбен шұғылданады. Бұның артында ел ішін бірлік пен берекеден бездіру жатыр. Біртұтас ұлттық мүдде болмаған жағдайда Абай атамыз айтқан "өңшең қиқым" заманы туады. Сосын өз қиқымымыздың қамы үшін тағы да біреуге кіріптар боламыз. Сол үшін мен өз сөзімде қиқымдың кекшілдік пен пиғылдан бойымызды арылтуды ғана ұсындым.

Кешіріңіздер, жоғарыдағы сөздерім ақталу емес, түсінбегенге түсіндіру мақсаты.

Мыналар коммент емес, әрқайсы бір-бір мақала жазып ала жөнелді ғой.

Мен Таласбек бауырымыздың неге бұлаңдағанын түсінбедім.менің ойымша,саясатпен саясатшы,әдебиетпен әдебиетші айналысса ғана шынайы болатын шығар деп ойлаймын.Ал ашаршылық,рушылдық т.т. жазған бауырыммен көп жағдайда ойымыз бір жерден шығып жатыр. Мен сізді Абайды түсініп,сүйгеніңіз үшін қадірлеймін,силаймын.Ұлтымыз көгеру үшін,көктеу үшін бәріміз Абайша ойлап,Абайша жырлап,Абайша шаршауымыз керек деп түсінемін. З.Кенжесарықызы.

Таласбек мырза, сіздің маған адрестеп жазған ой-пікірлеріңізді оқып шықтым.
Біріншіден, менің жеке басыма қатысты сыйластықпен жылы лебіз білдіргеніңіз үшін рахмет. Егер мен өз комментарийімде сіз жөнінде қаттырақ айтқан болсам, ренжімеңіз.
Екіншіден, сіз көтерген тақырып - өте ауқымды, күрделі, терең, қыйын, ұлтымыз үшін тағдырлық мәні бар, қысқа жарияланым көлеміне сыймайтын, интернеттегі талқымен ғана мән-мағынасы мен түйінді ақиқаттары ашыла қоймайтын аса ауыр тақырып. Оған байланысты пікірталастың да ауырлау жүріп жатқандығы осыдан болса керек.
Үшіншіден, мен "апайымыз" дегенде сізді емес, ашаршылық жөнінде естеліктер жазған бейтаныс адамды айтқан едім. Өйткені ол "қонақ" ретінде шықты, ал контекст бойынша мен оны әйел адам деп қабылдадым. Осыған орай бұл жерде менің тарапымнан бір түсінбеушілік кетсе, ғафу өтінем.
Төртіншіден, мен өз комментарийімде Олжас Сүлейменевті айтқаныммен, Мұхтар Шаханов мәселесін қозғамаған болатынмын. Бірақ, сіздің ол туралы пікір білдіруіңізге байланысты айтарым - мен ол кісі жөнінде қоғамдық-саяси тұрғыда жалпы жұрт біле бермейтін көптеген өте жағымсыз фактілерді білетін болғандықтан, Шахановқа қатысты бұрыннан-ақ теріс пікір ұстанатын және өзімнің сол пікірімді соңғы жылдары (шыдамның да шегі бар ғой!) түрлі жиындар мен интернетте ашық айтып, жазып жүрген адаммын. Әлбетте, нақты фактілерге сүйене отырып. Менің ойымша, жақсы ақын, бірақ саяси надан Шахановтың өзінің қолынан жақсы келетін іс - поэзиямен тиянақты айналысудың орнына, үлкен саясатқа араласамын деп, көтере алмайтын шоқпарды беліне байлауға тыраштанып жүргендігі. Бұған көп дәлелдің бірі және, тіпті, бірегейі деуге де болады, - өзіңіз еске салған "Шыңғысхан туралы сандалмасы". Ал, Арал, Желтоқсан, Тіл және тағы басқа проблемаларға қатысты Шахановтың әлгіндей надандығы салдарынан жасап жүрген көпе-көрнеу зиянды әс-әрекеттері - өз алдына бөлек әңгіме тақырыбы.
Бесіншіден, «қарасартовтар» - тек қазақта ғана емес, басқа халықтарда да болған, бар және, кім де болса мұны ұнатсын-ұнатпасын, бола беретін жиіркенішті құбылыс.
Алтыншыдан, «әркім өз ниетінен табады» деген ақиқатты мен де толық мойындаймын. Алайда «балық басынан шіриді» деген ақиқат және бар. Сондай-ақ, бұл ақиқаттардың мәнісін өте жақсы ашатын мынадай бір үшінші ақиқат тағы бар: «Бір топ итті арыстан басқарса, иттер арыстанға айналады, бір топ арыстанды ит басқарса, арыстандар итке айналады».
Жетіншіден, сіздің Назарбаевқа байланысты "қандай ел болса, сондай патшасы болады" деген қағиданы қолдануыңыз бір есептен дұрыс, алайда, екінші есептен, дұрыс емес. Өйткені, жоғарыда айтқанымыздан байқалғандай, медальдың қашан да екі жағы болатыны белгілі ғой. Менің пікірімше, қазақ – өзіне тап Назарбаевтай, біздің ұлттық тарихымызда бұрын-соңды ешқашан болып көрмеген имансыз басшы «лайық» болатындай соншалықты бір «нашар» халық емес. Меніңше, ғасырлар бойы қалыптасқан табиғи қадір-қасиеттеріне сай қазақ тәрізді Құдайға қараған халыққа анағұрлым дұрыс басшы лайық болар еді. Сондықтан да болса керек, Алла тағаланың басшы атаулының барлығын құп көрмей: "Залым патшаның залымдығын бетіне айтқан мұсылман маған бір табан жақын тұрады", - деуі.
Менің НӘН-мен алты аласым, бес бересім жоқ, сондықтан ол жөнінде не айтсам да, тек таза қоғамдық-саяси тұрғыдан, "жоғары штильмен" жеткізсек - халықтық мүдде тұрғысынан ғана айтам. Және өзім құралыптас саясатшылардың көбісінен менің негізгі айырмашылығым - Назарбаевқа әу бастан-ақ қарсы болғандығым. Мұның айқын айғағы - сонау 1992 жылдың қыркүйек айында "Азат" газетінің тұтас бір нөмірін алып жарияланған "ҚАЗАҚСТАН ҮШ ҚҰБЫЖЫҚ ШЕҢГЕЛІНДЕ (Президент Назарбаевтың саясаты туралы ашық әңгіме)" атты талдау-болжау мақалам (машинкаға басылған көлемі - 40 бет). Міне, содан бері өткен 18 жыл ішінде менің оған, оның саясатына орай баспасөзде немесе интернетте тек жарық көрген сын материалдарымның өзі ғана (ал, қаншамасы жарық көрмей, жеке архивімде өз уақытын күтіп жатыр) қазір үлкен бір том құрайтын болар.
Бірақ мәселе ол материалдардың ауқымында емес, әлбетте, мазмұнында. Ал сол жарияланымдарда менің саясаттанушы ретінде Назарбаев пен оның саясатына қатысты айтқан сыни пікірлерім мен болжамдарымды ешкімнің алдында жалпақтап, жарамсақтануды білмейтін қатал "генерал" - УАҚЫТТЫҢ өзі, өкінішке орай, растап келеді. "Өкінішке орай" дейтін себебім - біздің еліміз бен ұлтымыз үшін менің "Елбасы" жөнінде айтқандарым расталмай, керісінше, қателескенім, яғни, Назарбаевтың залым патша емес, әділ патша болып шыққандығы әлдеқайда тиімді болар еді.
Бірақ олай болмады. Олай болмағаны сол, өткен ғасырдың 90-шы жылдары, немесе тіпті осыдан 5-10 жыл ғана бұрын әлі де болса Назарбаевқа шаң жуытпауға тырысатын қаншама халық қазір одан әбден түңіліп һәм безініп, оның бірінен бірі өткен келеңсіз істеріне ашына күйініп отыр.
Қорыта айтқанда, 20 жылдан бері жалғыз адамға байлаулы тұрған Қазақстан билігі туралы менің қағамдық-саяси көзқарасым, пікірім мен позициям - түбегейлі қалыптасып, бекіген көзқарас, пікір мен позиция. Ал, бұдан туындайтын табиғи һәм заңды талапты мен және менің бір топ әріптесім биылғы жылдың мамыр айындағы 14 күндік саяси аштық барысында айқын және үзілді-кесілді жария еткен болатынбыз...
Құрметпен – Жасарал Қуанышәлин.

Кешірерсіздер, Шаханов жөніндегі сөйлемді "Менің ойымша, жақсы ақын, бірақ саяси надан Шахановтың" деген сөздерден кейін түсіп қалған "басты кемшілігі -" деген сөздермен толықтырып, әрі қарай мәтін бойынша оқуларыңызды өтінемін.
Жасарал Қуанышәлин.

Ассаламуғалейкум Жасарал Қуанышәлин мырза! Сол айтқандай "мен бұл дүниеде ер-азаматпын", бірақ Таласбек те емеспін. Оу басынан бастап сол - "апайдай" болып зарлап келе жатқан мен, бір адаммын. Сіздің шатастыруыңызға мен қапа болғаным да жоқ, қайта менің сөзім, халқыма, Отаныма деген махаббатым Сіз секілді саясаттың шаңын қағып, кісінің сөзінен өзін танып жүрген азамат үшін әйели болып көрінсе керемет емес па? Мейлі сөзде, мейлі тіршілік амалында т.т. да да болмасын Аналық махаббаттан үлкен не құдірет бар?
Мәселе онда емес, мәселе Сіздің Мұқтар Шаханов деген ақынымыз туралы пікіріңізде. Мен бір қауым студенттердің алдында "Мұқтар Шаханов ақын. Оған сөз жоқ. Бірақ ол тракторист ақын. Ол өмірді трактористтердің көзімен көреді",-деп айтып, лекциям сегіз сағатқа созылған. Сол кезде Сіздің айтып отырған сипаттарыңыздың бәрін ортаға салғанбыз. Пікіріміз бір жерден шықты. Осындай пікірім үшін туған ағаммен де алты ай араласа алмай қалғанмын. Мұны мен М.Шахановты жек көргеннен, немесе ала алмай жүрген ақым болғандықтан айтқан емеспін. Ақын ретінде жақсы көрем, оның лирикасына жазылған әндерді сүйіп тыңдаймын. Бірақ оның саясаттағы шолақ ойы, іс-әрекеті жүрегіме қанжардай қадалады. Сіз айтқандай "өзі көтере алмайтын шоқпарды беліне байлап", атойлап шыққанда осы кісі үшін "қашан ұят боп қалар екен" деп мен бұтымды қысып ұстап отырамын. Қалғанын өзіңіз де түсініп отырған шығарсыз.
Келесі мәселе НАН бойынша, Сіз мені дұрыс түсініңіз, менің пікірім шындыққа жақын сияқты.
Сіздің Елбасы туралы пікіріңізге мен жармаспаймын. Өзіңіз айтқандай ол пенде - "келсе келер, жүзге келер, жүзге келсе ажал жетіп, ол да өлер". Бірақ, осыны оның өзі түсінгісі де келмейтін сияқты. Мүмкін кәмпитке алданған жас баладай жағымпаздарының арбауына иманын сатып, сеніп қола ма? Анығын бір Алла білер. құдіреті күшті Алла оған тіпті Пайғамбарымызға(с.ғ.с.) бермеген игіліктерін берді. Тарихта мәңгілік қалу құрметіне дейін көтерілді. Бірақ... пендешілігі басып кетіп отыр. Оған *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* дүние мен *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* дүние ісі неге керек, мен түсінбедім. Енді, болмысы солай да!
Ал, халықтың пейіліне өзім талай куа болдым. Тіпті осы кісінің қолын алған соң қырық күн қолын жумай хараммен ас асағандарды да санап бере алар едім. Ол басып, аяғымен тұрған кілемді паршақ-паршақ бөліп әкеткендерді, соған таласып, қырық пышақ болғандарды өз көзіммен көрдім. Бұл - халық! Істегендері - ниет амалы. Соған қарап тұрып бір шақта мен "аңқау елге..." дегемін.
Сіз біздің халық "имансыз басшы «лайық» болатындай соншалықты бір «нашар» халық емес",-дейсіз. Елбасымыздың иманы жөнінде мен ештеңе айта алмаймын, өйткені оның жүрегі маған көмес. Ал амалдары жөнінде мен оны әулие деуден аулақпын. Тағы да қайталасам ол - Пенде! Ал өзім бірі болып табылатын халқым "нашар" емес, бала мінезді аңқау, аңғал, көнбіс. Оның бойынан баяғы ажал иесі Әзірейілді(ғ.с.)жекпе-жекке шақыратын өр Оғыздың тамтығы да қалмаған.
Сіз тағы да дұрыс айтасыз! "Балық басынан шіриді". Біздің халық емес, басымыз шіріп жатыр. Бір көкеміз Парламенттің төрінен "Жер сатқан анасын сатқанмен бірдей"-деп айқай салды. "Паһ, шіркін! Ұл тусаң осындай ту!"-дедік. Соңы не болды? Бір алжыған атасының атынан кітап жазып, қазақтың тарихын қойыртпақ етті. Хан Абылайды сарттың беліне байлады. Шыңғырып, жан даусы шыққан тек Қабдеш көкеміз, басқа рауаят жазғыштар бұтының астынан күңкілдегеннен басқа не бітіріп жатыр? Мен басқаларын біле бермеймін, Алтынбек арыс еді ғой... Ғаббас көкемізден басқа қай "зиялымыз" қыңқ етіп, даусын шығарды?! Бұл кім? Кешегі бір қазақ үшін Абылайды "Хан талапай" етеміз деп үркіткен қазақ қайда?
Оу, Жасарал бауырым! Мен бұларды мұрнынан шаншып, тізе берсем таусыла ма? Мен соны айттым. Сізге деген құрметім де солардың ішіндегі іліп аларлығы болғандығыңыздан еді.
Сіз өзіңіз айтқанда "халқым"-деп апталап аш жаттыңыз, аяқ-қолыңыздан құрт-құмырысқа әрі тарт та, бері тарт деп шымшылады. Әйел-балаңыз анау, алаңдап, жүректері қан жылап отырды. Сонда қай қазақ Сіздің басыңыздан демеуге алдыңызға келді. Осы сөзді жазып отырған мен бардым ба?
Қазақтың тарихындағы осындай сан жүздеген мысалдарды теріп, текшеп көріңізші. Кешегі "Халық жауы" бүгінгі "Халық батыры" деген сияқты. Қожа Ахмет Яссауи бабамыз: "Мен өлген соң сүйегімді сүйреп шығып тепкіле, бір Аллаға мінажатың кем болды деп"-демеп па еді. Оларға өздерін өлтіргендер және өлтірушілермен қабаттастырып, қоңқитып мың жерден қойған ескерткіштер мен құлпытастардан не пайда? Мен осыны айттым. Сосын "Сабыр, сабыр, Алла ақырын қайырлы етсін"-дедім.
Назарбаев туралы менің айтарым ескі көздерден қалған сөз: "Патшалар екі түрлі болады. Бірі өз халқына тізеден қан, тілерсектен май кешкізеді. Екіншісі өз халқына тізеден май, тілерсектен қан кешкізеді". Сіз оны осы екі өлшемнің қайсысына жатқызар едіңіз?
Ал, оның *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* дүниеге махаббаты күшті болса қанша жинаса да ана жаққа алып кетпейді. Ескендір Зұлқарнайыннан әулие дейсіз ба? Мақтымқұлы айтпап па еді: "Ескендірдей алсаң да бар ғаламды, Сен де бір күн жермен жексен боларсың"-деп.
Сіздің жасап отырған амалдарыңыз бен айтқан сөздеріңіз, жазған мақалаларыңыз бен берік ұстанымыңыз бекер деуге менің тілім бармайды.
Егер үйірге қасқыр шапса барша үйір құлын-тайларын ортаға алып қорғанады. Олар қорғанғанда бір ғана айғыр сес беріп, қасқырдың жолын бөгейді. Өкінішке орай сол жылқы айғырдың қадірін біліп болған ба? Табиғи инстинкт...
Өмір осынысымен өмір.

Бейтаныc бауырым, сонымен, бұл әңгіме барысында мен сізге қатысты бір емес, екі рет қателесіппін. Бастапқыда мен сізге "әйел" деп сөз арнасам, кейін Таласбек мырза деп тағы адасыппын. Жарайды, кім болсаңыз, ол болыңыз, ақыр аяғында мәселе адамның аты-жөнінде емес, әңгіменің мән-мағынасында болса керек. Ал, бұл тұрғыдан алғанда сіздің көптеген ой-пікірлеріңіз менің көкейіме қонады. Өйткені олар негізінен бір жерден шығып жатыр. Кейбір үйлесіңкіремейтін тұстарымыз болса, ол да заңдылық. Өйткені екі адамның көзқарас, дүниетанымы 100 пайыз бірдей болуы - әсте мүмкін емес нәрсе.
Жалпы мен де өзімнің туған халқым - қазақты тек жалаң қорғаштай беру жағында емеспін. Бұл тұрғыда ұлы Абай көрсеткен үлгі - мәңгілік үлгі. Алайда мен көбінесе қазақ туралы тап Абайша айтудан сескенемін. Неге десеңіз, қанша айтқанмен, ХАЛЫҚТЫҢ аты - ХАЛЫҚ, сондықтан ол жөнінде Абайша сөйлеу үшін де Абай болу керек деп есептеймін. Ал мен, әлбетте, Абай емеспін, Абай бола да алмаймын. Сондықтан қазақ хақында Абайша емес, абайлап сөйлегенді жөн көремін.
Ал, нақты осы әңгіме үстінде мен не себептен өзіме қазақтың адвокаты болғандай міндет алып сөйлеп жатырмын? Оның себебі - онсыз да Назарбаевтың жеке билік режимінің табаны астында анау-мыну емес, 20 жыл бойы тапалып, езіліп, отаршылдық кезеңнен бетер адам айтқысыз күйзеліске ұшыраған (әсіресе - рухани тұрғыда!) халықты өзімізді сол халықтың қамқоршысы есептейтін біздер де қосыла күстаналайтын болсақ, кім болғанымыз?
Менің саясатшы һәм саясаттанушы ретінде өзімнің таза ерік-қалауыммен осыдан 18 жыл бұрын алдыма қойған басты міндетім - қазақты Назарбаев режимінің қамытынан құтқару мақсатында өз ниеттестерім мен әріптестеріммен бірге қолымнан келген барлық тірлікті жасау. Ал, қазіргі Қазақстан жағдайында бұл міндет - өте ауыр және аса қыйын міндет.
Бір жағынан, ащы да болса ақиқаты сол, тәуелсіздіктің бастапқы жылдары үш ғасырлық отаршылдықтан соң еңсесін енді-енді тіктей бастаған халқымыздың соңғы 20 жылда, яғни, 1990 жылы "генсек" шапанын "президент" шапанына алғаш ауыстырған кезінен бері билікті заңсыз басып алған Назарбаев пен оның жеке билік режимінің, қайталап айтам, табаны астында езіліп, жаншылып кеткені соншалық, тіпті сол өзінің осындай мүшкіл жағдайдан аман-есен шығуына шын ниетімен көмектескісі келіп, қол ұшын созушы қайраткерлердің қолына, өкінішке орай, жан дәрмен жармасуға да жарамай жатыр.
Ондай қайраткерлердің және бір қасіреті, бұл екінші жағынан, оларға тек халыққа қарсы билікпен ғана емес, "оппозиция" атымен зымиян тірлік етуші жалған күрескерлермен, төтесін айтса - биліктің сценарийлерімен опасыз саяси ойын ойнап, халықты алдау арқылы биліктің өзін өзі неғұрлым ұзағырақ сақтауына көмектесіп жүрген екіжүзділер - жалған "Азаттың" басшылары Әбілов, Тұяқбай, Қосанов, Аспандиярова, Своик, бұлардың "ұлтшыл" қуыршақтары - Шаханов, Мамай және тағы басқалармен - және күресіп (соның ішінде ең алдымен - алданған халық алдында оларды әшкерелеу үшін де), екі майданда бірдей арпалысуға мәжбүр болуы.
Үшінші жағынан, ел үшін осындай күрделі, тұйыққа бергісіз қасіретті жағдайда әбден семіріп алған имансыз биліктің шынайы оппозициялық құрылымдар - "Алға" партиясы мен Әбділдин-Алдамжаров Компартиясының аяғына мықты тұсау салып тастауы салдарынан (ресми тіркеуден өткізбей қою, заңсыз қудалау, қысымдарға алу, нахақ соттау және т.б.) олардың пәрменді күрес үшін жеткілікті күш ала алмай, пұшайман күйге түсуі.
Бірақ, амал қанша, егер елді ұшпаққа шығару ниетіміз адал болса, "басқа түссе - баспақшы", "барымен базар" дегендей, осындай хал-ахуалда жүріп те күресуге тура келеді.
Бұл жердегі ел азаматтарының негізгі үміті - қанша езіліп қалды дегенмен де, халқымыздың соңғы жылдары бірте-бірте шындыққа көзі ашылып, есін жия, "тіріле" бастағандығы.
Ал, осы өзгерісті пайдаланып, сөзді іске ұластыруға, "темірді қызған кезінде соғып", баршамыздың жұмыла қимылдауымызға нақты мүмкіндік беретін тап қазіргі аса маңызды қоғамдық-саяси шара - ол - күні кеше ғана "Алға" партиясы мен Компартияның Назарбаевтың мерзімінен бұрын қызметінен кетуі жөнінде ынта көтеріп, оны жүзеге асыруға арналған жалпыреспубликалық жиынды қыркүйектің 25-іне тағайындауы.
Сөздің реті келгенде мен баршаңызды осынау бүкілхалықтық іске бір адамдай ат салысуға шақырамын.
Ал, Назарбаевтың жеке басына келер болсақ, оның неліктен еліміз үшін соншалықты зиянды басшы болғандығын талқылап жатуға мен ендігі жерде алтын уақытымды бекер ысыраптағым келмейді. Және оның қандай патша екенін де мен анық айттым: Назарбаев - залым патша...
Жасарал Қуанышәлин.

Құрметті Жасарал мырза! Ашық сөздеріңіз үшін Алла разы болсын сізге!
Мен Сізге тизамын. Сіз бір нәрсені білерсіз, халық деген көп... Ол Мұхамеді Мұстафа пайғамбарымызға дейін жаһілет дәуірінде болса, ол Алладан рахмет келтірген соң Ұлы империяға айналды. Сол секілді Шыңғысханға дейін топ-тобымен өріп жүріп, ит пен итаршыға жем болған исі Түркі бабаларымыз Шыңғысхандай бір тұлғамен Ұлы Империя құрды. Қоғамды өзгертетін халық емес, халқын бастай білген бір тұлға. Сіз өзіңізді Абайдан да бері қойып отырсыз. Бір жағынан алғанда ол шындық. Абай Сіз секілді жауынгер емес, рухани көсем. Сол себепті соншалықты рухани кеменгер, кәміл қазақ болса да бір оны бес-он ауылдан тұратын болыстыққа сайламай тастаған.
Сол себепті Сіз бұл жерде тура айтып отырсыз, Сіз Абай емесссіз. Ал, Абай Сіз емес. Маған Сіздің жауынгерлік рухыңыз ұнайды.
Әрине Сіз бұл қоғаммен қанша күрессеңіз де жеңе алмауыңыз да, сырт қарағанда еңбегіңіз еш адам сияқты көрінуіңіз де мүмкін. Бұл көзі бұтының арасындағыдан аспайтын көрсоқыр, немесе қара басынан артылмайтын енжар адамдарға ғана солай. Менің көне көз қарттардан алған ілімім бойынша адам баласы бірнеше топтарға бөлінеді.
1. Тек қана қара басының қамын ғана ойлайтын, қарны тоқ, жағдайы тыныш болса бүк түсіп ұйықтағанына мәз адамдар. Бұл адамдарды "доңыз тектес пенделер" дейді. Олар өзінен артылмайды, тіпті туған-туыс, бала шағаның қадірін білмейді. Нағыз доңыз.
2. Бұл да солай, өзінің ғана қамын ойлайды. Сосын өзіне тәндерді. Әйелі, баласы, мал-мүлкі. Туған бауыры шөлден өліп жатса да аузына су тамызбас қара басты қасқалар. Мүны "есек тектес пенделер" дейтін.
3. Өзі, ата-анасы, бір туған бауырларынан аса алмас адамдар. Бұлар қоралы қой сияқты жандар.
4. Жылқы тектес үйірлі пенделер. Бұл өз руының адамдары. Сен ақ бол, қара бол, өзге үйірден болсаң басқа тебеді. Керісінше болса бәріне төзеді.
5. Адамзат баласы. Олар қоғамға мүше, өмірді ақ-қара деп ажырататын саналы пенделер.
6. Ұлттық тұлғалар. Бұлар өз ұлты үшін от пен суға түскен билер мен бектер, сұлтандар мен хандар, т.т. Абай атамыз да осы биікке жеткен биік тұлғалардың бірі болатын.
7. Жетінші қат биікте барша адамзатқа тән ортақ тұлғалар тұр. Бұл пайғамбарлар мен Шыңғысхан сияқты ұлықтар ғой.
Мен жасаған амалдарына қарап тіпті Назарбаев түгілі одан да әулиелер болса да адам зат баласын осы таразымен өлшеуші едім.
Сізді солардың ішінде 6-тармақтан көре алғаныма рахмет. Ал, Президентті өзіңіз оған тиіс орнына қойып қарап алыңыз.
Қазақ атамызда "су жағалап отырғанға балық берме, қармақ бер"-дейді. Менің бұл сөзім кімнің кім екенін тануға сауаты бар адамдар үшін қармақ болар деп сенемін.
Сондай-ақ, қазақ "алғашқы арбаның жолы ауыр" да дейді. Жаңа заман, жаңа қоғам тұсында ұлттық сана майданында тыңнан түрен салу оңай да емес. Мен оны да түсінемін. Бұл орайда Сіз бақытты адамсыз. Ертең сын сағат соққанда "мына өмірге не үшін келдім, не үшін кетіп бара жатырмын" деген сұраққа жауабыңыз бар. бұл орайда Сіз " Кейбір үйлесіңкіремейтін тұстарымыз болса, ол да заңдылық"-деп дұрыс айтасыз. Бірақ алшақтығымыз бір жерден топтасады. Ол анық. Мен Қазақ халқына мына дәуірде құрып кетер құзда тұрғанда Алла-Тағала тегіннен-тегін мұндай егеменділік беріп, өз алдына отауын қайта көтертпегеніне сенемін.
Сіз осы ұлтымыз үшін жүктелген ұлы миссия алдында Мұхаммед с.ғ.с. пайғамбарға жол ашып кеткен Иса с.ғ.с сияқты сананы мессияны орындап жатырсыз. Алла аяғын сәтті қылсын.

Әумин!
Бейтаныс азамат, Атам Қазақ "Жақсы сөз - жарым ырыс" деген, сондықтан сізге оң пікір, игі тілектеріңіз үшін үлкен рахмет! Құдай қаласа, біздің халқымыз да тым алысқа ұзатпай, күндердің бір күні өз тағдырын өз қолына алып, Жаратқан Иеміздің көмегімен аңсаған арман-мақсаттарына жетер. Баршамызға Алла тағала жар болсын!
Жасарал Қуанышәлин.

Әумин!

Таласбек ағамыз жазғыш екен, бірақ тарихты білмейтіні анық байқалады. Тұрар, Сәкен сынды ұлы тұлғаларға қатысты артық ойлар айтыпты. "Қызыл коммунистер" деп тиіскен болады. Ұят! Таласбек аға! Сіз Тұрар Рысқұловтың жиырма жыл бойы екі бірдей партияның мүшесі болғанын білесіз бе? Тұрар 1918 жылдың желтоқсан айынан бастап құпия түрде "Иттихад-ва-тараки" партиясының Орталық Комитетінің, ал 1919 жылдың сәуір айынан бастап жария түрде Түркістан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болды. Неге? Ойланып көріңіз.

иә, өте дұрыс айтылған пікір. Біздің қазақ халқы не көрмеді десеңші? Аштықты да талас-тартысты да, соғысты бәри бастан кешті. Әр қазақ өз тарихын жатқа билуі қажет елде не болып жатқанына хабардар болуы тиіс. Қазіргі жас ұрпақ біз қандай тәрбие алып жатырмыз. Келешек елдин тиреги биз жастар, жастарды дурыс жолға түсірер Таласбек агамыздай азаматтар коп болса екен.