ақпараттық порталы
2009 жылдың 15 сәуір
күні құрылған
Мырзабек Қарғабаев - әуесқой тарихшы. Ол бізге жолдаған еңбегінің астына өзі жайында осылай деп жазыпты. Әуесқой тарихшымыз Ұлы қаған туралы алғашқы деректер неге қате оқылды деген мәселе көтеріп отыр. Бұл сауал біздің оқырман аудиторясын да қызықтырса керек. Көз жүгіртіп шығыңыздар.
Шыңғысханның көшпенділері мен оның тіршілік құрған кезеңі туралы ең басты тарихи ескерткіш - «Құпия тарих». Ол заңды да, өйткені шежіре Шыңғыс қаған қайтыс болғаннан кейін 13 жыл өткен соң барып жазылып отыр. Бұл кітап Қытайдан табылғанға дейін көшпенділерге қатысты ешқандай толыққанды мәліметтер жинағы болмаған. Ал әр елдерде Шыңғысхан мен оның айналасы туралы аракідік кездесіп қалатын үзік-үзік мәліметтер ол дәуірдің толық картинасын бере алмады. Тек бір анығы, Шыңғысхан көшпенділерін отырықшы елдер «татар-моңғолдар» десе, Рашид-ад-дин «түріктер» деп атаған. Шындығында, Рашид-ад-дин көшпенділерді бүгінгі бізге қарағанда жақсы білген ғой және ол моңғолдар туралы жазған жылдары көшпенділер империясының нағыз дүрілдеп тұрған шағы болатын. Сондықтан ғылыми ортада ол Шыңғысхан туралы жазылған дереккөздердің ішіндегі ең бір ақиқаттысы деп саналады. «Құпия тарихтың» 282 тарауының соңында былай делінген: «Ұлы құрылтай болған жылдың (1240) тамылжыған айында ( 7-ай) Керліннің Көде аралының Делуін бұлтығы мен Сілкінсек екеуінің арасына қаған Ордасы қонып жатқанда жазуды тәмамдадым». Әлбетте, жылнама авторы Шыңғысханның этникалық тегін жазуды мақсат тұтпаған сияқты, бірақ жылнама кейіпкерлерінің бәрі түркі ғұрыптарын ұстанғандықтан, олардың тегі кім екені өзді-өзінен түсінікті емес пе. Осыған қарамастан, орыс ғалымдары оларды еш дәлелсіз «моңғолдар» деп атады. Сөйтіп, 19 ғасырдағы ғылыми ойдың «жемісімен» түркі дәстүрлі моңғол деген «дүбәра» халық пайда болды.
1866 жылы «Құпия тарихты» Кафаров орыс тіліне алғаш аударғаннан кейін ол «Моңғолдардың Шыңғысхан туралы жазған көне естелігі» деген атаумен жарық көрді. Сол кезеңнен бері әлем моңғолтанушылары үшін «Құпия тарих» негізгі дереккөзі болып саналды. Қазіргі күні Шыңғысхан туралы жазылған кітаптардың, ғылыми мақалалардың саны мыңдаған санға жеткен болар. Бірақ, осы еңбектердің барлығы дерлік 19 ғасырда негізі қаланған орыс ғалымдарының «Шыңғысхан - моңғол» деген ұстанымына сүйеніп жазылған. Бізге, орыс тілін меңгерген оқырмандарға Шыңғысхан мен оның дәуірі туралы мағлұматтар, көбіне орыс ғалымдары арқылы жетті. Мұнда әділдік де бар шығар, өйткені олар көршілес көшпенділерді басқа еуропалықтардан артық білмесе, кем білмейді.
Француз Мишель Хоанг өзінің «Шыңғысхан» атты кітабында қоңырат, меркіт, найман сияқты бірқатар руларды еш шіміркенбей моңғол тайпаларының қатарына қоса салған. Оны түсінуге болады. Жалғыз ол ғана емес, басқа да түріктанушылар «Моңғол кезеңін» қиыстыру үшін түрік тайпаларын моңғолдарға қоса салуды әдетке айналдырған. Содан болар біздің өзіміз де соған үйреніп алып «түріктер бір кезде моңғол болып жүргенге» сене бастадық. Басқалардан гөрі түріктердің сырын орыс ғалымдары тереңірек ұққан және еңбектерінде түрік тайпаларының атауын пайдаланбай айналып өту мүмкін еместігін де жақсы білген. Бірақ, түріктердің кімдер екенін ашып айтпай, жанамалап өтуді әдетке айналдырған. Мысалы Е.Кычанов сияқты: «...Ол (Рашид-ад-дин)қазіргі күні моңғол атанып жүрген барлық моңғол-татар тайпаларын «түрік тайпалары» деп атаған» деп сырғытпа жауап бере салады. Кычанов Рашид-ад-динмен келіспегенін былай білдіреді:
«...Көпшілік тайпалар мен рулар өздерін оларға (монғолдарға) теңегенді атақ пен мәртебе көрді. Шыңғысхан ата-тегінің шапағатына бөлену үшін әртүрлі түрік тайпалары (жалайыр, татар, оңғыт, керейіт, найман, таңғұт, т.б) өздерін мақтан үшін моңғолдар деп атай салған».
Көшпенділер туралы жазған ғалымдар алдарына не мақсат қоятындары бізге белгісіз, бірақ түріктер «мақтан үшін» моңғол болды дей салу, көшпенді елдің мыңдаған жылдық ата дәстүрін аяққа салып таптағанмен бірдей. Тіпті, бір халықтың өз атауын «мақтан үшін» екінші халықтың атауына айналдыра салады деген тұжырымның өзі «қызық», мұнда көшпенділер тарихына астамшылықпен қарау пиғылы жатыр.
Ақыр соңында, нақ осы ресейлік ғалымдар тықпалаған тұжырымдар арқылы бүгінгі күні біздің санамызға сіңісті болған көшпенділердің тарихи болмысы қалыптастырылды. Тіпті олар тек моңғолдардың бейнесін ғана жасап қоймай, сонымен бірге соның негізінде ежелгі көшпелі мәдениеттің сүйегін түзеді. Ресейлік тарихшыларға қарағанда, моңғол дәуірін зерттеуші шетелдік ғалымдардың көпшілігі қуатты моңғол империясының аяқ астынан қайдан пайда бола кеткенін түсінбейтіндіктерін ашық айтқан. Бұл жерде айтпағымыз, Шыңғысхан тарих сахнасына шыққанға дейін ешқай жерде, ешбір деректе «моңғол» деген халықтың аты аталмағаны.
Шыңғысхан заманында көшпенділер қазіргі Қазақстан, Моңғолия, Қытай және Ресей мемлекеттерінің жер аумағында емін-еркін көшіп-қонып жүрді. Осы күні шекара аталып жүрген жағрапиялық картадағы сызықтар 1864 жылы Қытай мен Ресей шекара бөліскенде түзіліп, байырғы көшпенді қазақтың атамекені үш бөлікке бөлініп кетті. Ол тарихтан белгілі. Шыңғысханның айналасында жүрген көшпенділер, «Құпия тарихқа» енген түркі тайпалары одан беріде 800 жыл өткен соң да бүгінгі күні Қазақстанда өмір сүріп жатыр. Мәселен: жалайырлар, наймандар, қоңыраттар, керейлер, абақ-керейлер (меркіт), үйсіндер, арғындар, алшындар және тағы басқалар қазақ халқының сүйегін құрап отыр. Қысқасы, Ұлы дала тарихында азды-көпті белгілі болған тайпалардың барлығы да қазір өзін қазақпын дейді. Шыңғысханның тұсында 12-13 ғ.ғ. бұл тайпалардың біраз бөлігі Алтайдың арғы бетіндегі Моңғолия жерінде, біразы Ресей Федерациясы мен қазір Қытай мемлекетіне қарайтын жер аумақтарында өмір сүрді. Сонымен бірге бұл өңірлерде аталған тайпалардан басқа да түрік тайпалары тұрып жатты: татарлар, онғыттар, ұранқайлар, дөрбеттер, т.б. Бұл тайпалар Қытай қорғанынан бастап Венгер жазығына дейінгі ұлан-ғайыр байтақ далаға иелік етті.
Бір түсініксіздігі, «Құпия тарихта» аттары аталаған, кейіннен орыс ғалымдарының араласуымен, Шыңғысханның моңғолдары қатарына енген көпшілік тайпалардың атаулары бүгінде ел арасында сақталмаған. Сол себепті тарихшылар буырқанған оқиғалардың бел ортасында жүрген көшпенділерді «таза» және «таза емес» моңғолдар деп екіге бөлген. Атаулары сақталып түріктердің арасында аман-есен жүрген тайпалардың бәрі «таза еместер» қатарына қосылып, ал атаулары да өздері де іс-түссіз жоғалған тайпалар «таза» моңғолдар санағына енген. Әрине олар «таза» моңғол тайпалары деп аттары өшкен: тайжут, барлас, бесут, журка, арулат, икеріс, барин, жатжират, онғыт т.б есептеп, ал «таза еместерге», яғни кезінде моңғол болып кейін түрікке айналған, арамызда жүрген жалайыр, найман, қоңырат және керейлерді жатқызып жүр.
Қолдан тарих жасаушылардың кесірінен осы жұлдыздай самсаған қалың түрік жұртының ішінде «түрік еместердің», яғни моңғолдардың шағын этникалық тобы өмір сүрді деген жаңсақ пікір бой бермей кетті. Және моңғол дәуірін жасаған ғалымдарға сенсек, «тілі мен діні бөлек моңғолдар» қалың түріктің ортасында өздерін еш бөтен сезінбеген. Қарап отырсаңыз, қайта олардың қарым-қатынасы өзара туыс тайпалардың әрекетіне ұқсап тұр. «Құпия тарихтыхтың» мағынасына үңілсеңіз, осы моңғолдар мен түріктердің біртұтас көшпелі мәдениеттің өкілі екеніне көз жеткізе түсесіз. Сондай-ақ, олар өзара құдандаласып, қандас ағайындық рәсімдерін жасап тұрған. Мәселен, Шыңғысханның әкесі Есугей мен керей ханы Тоғырұл қандас ағайын (анда) болған. Және, ең кереметі, Шыңғысханнан бастап бұл моңғолдардың бәрі бірдей түріктердің Көк тәңіріне табынған.
Көшпенділер Шыңғысханды екі рет хан сайлады. Алғаш рет ол 1189-1190 жылдары хан атанды, бір тайпаның көлемінде ғана билік жүргізді. Екінші рет 1206 жылы құрылтай шақырылып, шығыс аймақта тұратын тайпалар оны 45 жасында қаған сайлап «Шығыс қағаны» деген атақ берді. Барлық дереккөздерде де, оның ішінде осы «Құпия тарихта» да оны қаған деп жазады. Аударушылардың мұны көрмей қалуы мүмкін емес. Бірақ аудармашы-тарихшылардың араласуымен ол дала өмірінде жиі кездесетін хандардың бірі болып шыға келген. Неге? Біздің ойымызша, қаған титулы Ұлы Түрік қағанатының билік дәрежесі болғандықтан аудармашылар оны Шыңғысханға қимаған. Егер ол қаған болса, онда ол түрік болғаны. Тарихи жылнаманы көшіріп жазушылар Шыңғысханды Ұлы (Шығыс) Түрік қағанаты құлағаннан кейінгі байтақ далада каптап жүрген «көп» хандардың бірі қылып көрсетуді қолайлы тапқан. Бұл бұрмалау үшін ыңғайлы. Ал, «Құпия тарихтың» авторы Темірді (Шыңғысханның шын есімі. Ол туралы тағы бір көлемді мақала жазылған-авт.) алғашқы билік құрған кезінен бастап қаған деп атай береді. Шежіре Шығысхан қайтыс болғаннан кейін 13 жылдан кейін жазылғанын ескерсек, бұл уақытта әмірші көпшіліктің көкейінде қаған ретінде жатталып қалғаны түсінікті.
Орыс тарихшыларының ұсынуымен бізге жеткен көшпенділер тарихында осыған ұқсас басқатырғыш шатпақтар жеткілікті. Егер Е.Кычанов Рашид-ад-динмен келісскен күні, онда ол моңғолдардың емес, Шыңғысхан бастаған түрік тайпаларының тарихын жазуы керек болады. Яғни, қазақтың арғы ата-тегі туралы сөз қозғалады. Ал империялық идеологияны күйзеген орыс тарихшыларына ол керек емес.
Ақиқатына келсек, Шыңғысхан басқарған көшпенділер арасында моңғол деген тайпа да, ел де мүлдем болмаған. Бұл сөз отырықшы халықтардың жылнамасында тек Шыңғысхан есімімен байланысты ғана пайда болды. 1206 жылы Шыңғысхан қағандыққа сайланғаннан кейін көшпенділердің әскери бірлестігі - «мың қол» сөзі айналымға енді. Қаған Алтайдың арғы бетінде тұратын өзіне бағынышты көшпенділерді туыстық белгілеріне қарай 95 әскери-әкімшілік округтерге бөліп тастады. Олардың бәрі соғыс жағдайында орталықтанған билікке 1000 адамнан сарбаз бөліп беруге тиіс болды. Көпшілік ел оны ауызекі тілде «мың қол» атап кетті. Ал Шыңғысхан осы әскердің ішінен жайшылық күндерде де жанында ұстайтын жеке жасақ іріктеп алды. Халық оны Шыңғысханның «мың қолы» деп атады. Бұл жасаққа атақты адамдардың ұлдары, ру-тайпа басшыларының туған-туыстары ғана кіре алды. Қарап отырсаңыз, одан беріде мың жылдай уақыт өтсе де қазақ әскерді «қол» деп атап келеді.
Көшпенділердің қай ханы болсын бейбіт күндердің өзінде жанында іріктелген бірнеше «мың қол» ұстаған. Осыған қарағанда зерттеушілер Шыңғысхан маңындағы әскери жасақтың шағындығын ескере отырып, аз санды моңғол көп санды түріктерді басқарды деген болжам жасаса керек.
Осыдан 100 - 150 жылдай бұрын моңғолтану пәні де, көшпенділер туралы ғылым да болған жоқ. Сондықтан көшпенділер туралы алғашқы мәліметер жинап жарыққа шығарған Кафаров сияқты адамдарды «алғашқы қарлығаштар» десек орынды. Олар көшпенділердің ру-тумыстық шым-шытырық байланыстарының байыбына жете алды-алмады ол өз алдына бөлек әңгіме, бірақ қалай десек те нақ осы кісілер моңғолдар туралы жалған ғылымның негізін қалап кеткені шындық. Қалай айтсақта, бүгінде «моңғолдар туралы» ғылымның тығырыққа келіп тірелгенін айтпасқа болмайды.
Енді Рашид-ад-диннің жазғанына келейік. Шыңғысхан ұрпақтары Еуразия кеңістігінде бүгінде белгілі мемлекеттердің барлығын жаулап алды. Рашид-ад-дин мұндай жағдайда моңғолдар туралы тек шындықты ғана жазуы тиіс. Сондықтан, ол замандарда түріктерден басқа ешбір көшпенділерді көре алмаған Рашид-ад-дин өз еңбегін «Қазіргі күні «моңғолдар» деп аталып жүрген кейбір түрік тайпалары хақында» деп атады. «Ертеректе бұл тайпалардың барлығы өздерінің рулық тумысы және ата тармағына сай жеке-жеке аталып келді: мәселен, жалайырлар, татарлар, және т.б. Міне бұл тарауда осы жайында айтылады»,- деп жазды Рашид-ад-дин.
Яғни Рашид-ад-дин моңғолдар мен түріктердің кім екенін айыра алған, ал біз 500 жыл өткен соң да оның байыбына жете алмай отырмыз. Бұл еңбектен шежірелік баяны жазылып отырған «моңғолдардың» өздері де көшпенділердің тумыстық байланысын жақсы білгенін байқаймыз. Осы білімінің арқасында Рашидд-ад-дин көшпенділердің өздерінің тарихи ата-баба шежіресінен кем түспейтін шығарма жазып шықты. Оның болған жайттарды кереметтей дәлдікпен жазғандығы туралы моңғол дәуірін зерттеуші талай-талай ғалымдар айтқан болатын. Мысалы, И.В.Петрушевский былай дейді: «...дәл мұндай дәлдікпен және толыққанды жазылған дереккөзін моңғолдың да, қытайдың да жылнамаларының бірде-бірінен кездестіре алмайсыз».
Рашид-ад-дин өз еңбектерінде барлық көшпенділерді түріктер дейді. Ал енді ол «қазір моңғол аталып жүрген кейбір түрік тайпалары» дегенде, бұрынғы Ұлы Түрік қағанатының Шығыс қанатынан келіп Батыс қанатқа соққы берген (Хорезм шахының иелігіндегі) көшпенділерді айтады. Көшпенділер әр уақыттарда кімнің қол астына бірігіп, қандай аймақтарда тұрғанына байланысты түрлі жалпылама атауларға ие болып, сосын ол топтастырушы одақ құлағанда, онымен бірге сол жанама атаулар да жойылып кетіп отырған. Мәселен, сақ заманында көшпенділер Абыл елі, Азық елі, Албан елі болып бөлінді, сосын Ұлы Түрік қағанаты заманында олардың бәрі түріктерге айналды. Түріктердің моңғолдарға айналуын уақиғасын да Рашид-ад-дин жобамен осылай түсіндіреді. Сонымен бірге ол тайпалардың жалпы біріктіруші атауынан басқа «жекелей тек өздеріне ғана тән ата аттары» болғанын да айтқан.
Кафаровтан кейін жарты ғасыр өткен соң Хара Даван «Сардар мен оның мұрасы» атты кітап жазды, бірақ онда «Шыңғысхан-деген кім? Моңғол-деген кімдер?» деген сауалдарға жауап таба алмаған. Одан беріде жүз жыл өтіп кетсе де, әлі күнге дейін зерттеушілер бұл сұрақтардың нақты жауабына жете алмай дал. Бәрінен бұрын түсінбейтініміз, Шыңғысхан көшпенділері түрік ғұрпын ұстанса тұрып неліктен түрік бола алмауының сыры неде? Енді осыны таратып көрейік.
«Құпия тарих» - бұл Шыңғысханның рулық ата тегі мен оның айналасы туралы қытай иероглифтерімен жазылған кәдімгі шежіре. Орыс түркологтары мәтіндік түсіктемелермен берілетін мұндай тақпақ түріндегі шежірелерді 19 ғасырда Қазақстан аумағынан да көптеп жинастырған.
Шыңғысхан қайтыс болған соң қағандық Үгедейге мұрагерлікке қалдырылды (1229ж). Мұнан кейін тақ мұрагерлігі оның ұлы Күйікке көшкен (1241ж). Ол Қой жылы (1247ж)қайтыс болғанда билікҮгедей ұрпақтарынан Төле ұрпақтарына ауысады. Бұл деректердің бәрін біз Шыңғысхан туралы жазылған екінші алғашқы дереккөзі - «Алтан тобчтан» табамыз.
Кейін 1251 жылы тақ билігі қағанның төртінші ұлы Төленің ұрпағы Мөңкеге көшеді. Бұл уақыттарда Қытайдың оңтүстік бөлігінен басқа аймақтардың барлығы моңғолдардың қол астында болған. Мөңке Қытайды түбегейлі жаулап алу үшін оңтүстік аймақтарға жорыққа аттанады. Бұл жорыққа кейін Қытайда Юань династиясының негізін қалаған Құбылай (кейін Қытайда билік құрған Төленің немересі)да қатысқан.
Қытай ғалымдарының соңғы жылдардағы еңбектері мен «Алтан тобчтің» жазбаларын талдай отырып, Құбылай қаған ставкасын Қытайға 1267-1268 жылдары, Шыңғысхан өлгеннен кейін 39 жыл өткен соң көшірді деуге толық негіз бар. Содан бастап Құбылай әулеті қытай дәстүріне сай Юань (алтын) династиясы деп аталды. Қытай жылнамашылары нақ осы 1267-68 жылдары Юань мемлекетінің шекаралық аймақтарына Үгедей қағанның ұрпақтары Хайду әскерлері шабуыл жасағанын айтады.
Осы тарихи жазбаның негізінде біз 1267-1268 жылдары қағандық астанасы Ханбалыққа көшірілген кезде Шыңғысханның Ата шежіресі - «Құпия тарих» жылнамасы да сонымен бірге Қытайға кеткен деген болжам айта аламыз.
Екінші бір алғашқы дереккөзі - «Алтан тобч» 1926 жылы Моңғолияның оңтүстігіндегі хошиут тайпасының Дарь атты көшпенді тайшылар ортасынан табылды. «Алтан тобч» алғаш рет 1937 жылы Ұлан-Батырда жеке кітап болып басылған. Оның ағылшын тіліндегі алғашқы нұсқасы 1952 жылы Гарвардте (АҚШ) шықты. «Алтан тобчтың» орыс тіліндегі нұсқасымен оқырман бірінші рет 1973 жылы А.Шастинаның аудармасы арқылы танысты.
Моңғол академигі Ц.Даминсурен «Алтан тобчтың» авторы монах Лувсанданзанды табады. Бұл кітапта Лувсанданзан оқиғалар тізбегін рет-ретімен жазып отырған және ол төмендегідей кезеңдерді қамтыйды: а) Шыңғысхан заманының тарихи кезеңдері, яғни «Құпия тарих» мәтінінің жолма-жол көшірмесі; ә) Қытайда моңғол династиясының негізін қалаған Құбылай ұрпақтарының шежіресі; б) Құбылай өлгеннен кейін 105 жыл өткен соң 10 түмен қолмен Қытайдан қашып шыққан оның ұрпағы Есентемірдің шежіресі (1260ж+105 ж, яғни 1365-ші жылы).
Енді қараңыз, 1267 жылы Құбылай хан тағын Ханбалыққа көшіргенде, онымен жаңа жерлерді игеру үшін көшпенділердің көп бөлігі де бірге аттанған. Ал одан 105 жыл өткен соң, Құбылайдың ұрпағы Есентемір Қытайдағы биліктен айырылып 10 түмен қолмен қазіргі моңғол жеріне қашып келгенде өздерімен бірге қытай иероглифі үлгісінде жазылған ата-баба шежіресін де ала келген болуы керек. Кейін «Құпия тарихты» қайта көшіріп жазу тұсында Шыңғысхан әулетіне қатысты басқа да мәліметтерді қоса отырып, оны «Алтан тобч» деп жаңаша атап кеткеніне дау жоқ. Өйткені автор Шыңғысхан заманына қатысты деректерді «Құпия тарихтан» көшірген де, одан кейінгі тарауларына Есентемірдің ұрпақтарының хикаясын қосқан. Сонымен «Алтан тобч» Есентемірдің ұрпақтарының шежіресімен толықтырылған «Құпия тарихтың» көшірмесі. Сондай-ақ, басқа да жанама тарихи көздерден Қытайдағы жаңа билік династиясының ауысуы 1366-1367 жылдарға дөп келетінін білеміз.
Сөйтіп, осыған қарағанда, Қытайда қаған кітапханасында қалған қолжазба өзінің алғашқы түпнұсқалық қалпын сақтаған болды. Бұл жерде, біріншіден, қолжазбаның сақталу тәртібі, екіншіден, оның мәтінін иероглифтермен қайта көшіру кезінде көшпенділердің әлі де болса Қытай тұрғындарына сіңісті болып кетпей, ана тілін ұмыта қоймағандығы да маңызды. Сондай-ақ, керсінше айтсақ, көшпенділер өзідерінің туған тілін ұмытып кетуіне байланысты «Құпия тарихтың» тікелей көшірмесі болатын «Алтан тобчтың» (шамамен 1550 жылдары) бастапқы жазылу тілі ауысып кетуі де мүмкін. Тарихтың әр кезеңдерінде өзге өңірлерді жаулап алған көшпенділердің Ұлы далаға өз тілін ұмытып, дінін өзгетіп қайтып оралып отырған кездері аз емес. Сонымен қатар, көшпенді ортада отырықшы халықтар сияқты қолжазбаны күтіммен ұстап тұрудың да өз қиындығы аз болмайды. Оны ұдайы жаңалап, көшіртіп жазудың да машақат-бейнеті жетерлік еді. Мәселен, 19 ғасырдың өзінде бүгінгі Қазақстан аумағында көшіп-қонып жүрген рулар өз шежіресін жаздырту үшін сауаты бар адамдарды арнайы алдыртатын. Көп жағдайда көшіріп жазушы мен тапсырыс берушінің бір-бірінен әжептәуір алшақтықта өмір сүруі де мүмкін. Кейбір кездері қолжазбаны көшірту ісі бірнеше жылдарға созылып кетуі де ғажап емес. Сондай-ақ тапсырыс берушінің тілегіне байланысты қолжазба тілі өзгеріп отырды. Дегенмен, бұл сол кездегі жазба тілі болатын.
1268 жылдан кейін көшпенділердің негізгі бөлігі Қытайға қоныс аударып, Ұлы даладағы билік Төле ұрпақтарына ауысқанына наразы болған бір топ қазіргі Талдықорған аймағына көшіп барды. Олардың басында Үгедей қағанының ұрпағы Хайду тұрды. Сол кездері моңғол даласында бос аумақтық кеңістік пайда болып, оны орман халықтары мекендей бастады. Біздің көшпенділер тарихына қызығушылық туғызып отырған бұл кезең кезінде Моңғолияның этникалық құрамы түбегейлі өзгеріп кеткен болатын. Шыңғысханнан заманынан кейін 5-6 ғасыр уақыт өткенде қазіргі Моңғолия аумағына түрік емес халықтар көптеп қоныстана бастады - қалқа (басым бөлігі) және бұрыңғы түріктер (аз ғана бөлігі).
Неміс моңғолтанушысы «Алтан тобч» 1651-1675 жылдары жазылуы мүмкін деп шамалайды. Алайда, ол кісі жаңсақ кетсе керек. Өйткені, бұл уақытта Есентемірдің ұрпақтары қазақ хандарымен 100 жылдан астам соғысып жатқан. Ал, 1457 жылы көшпенділер Ақ Орда ұлысының иелігіндегі Сырдария бойына келді. Сөйтіп, Сығанақ қаласының тұсында қалмақтардың мен Ақ Орда ханы Әбілқайыр арасында кескілескен ұрыс жүрген. Жылнама жазушы монах бұл және қалмақтар мен қазақтар арасындағы басқа да соғыстар жөнінде ештеңе көрсетпепті. Осыған қарағанда, автор Шыңғысхан туралы алғашқы дереккөзін қазақ-қалмақ соғыстарына дейін, яғни 1450-1460 жылдары жазған болу керек.
Есентемір ханмен бірге ұлы далаға он түмендей жан оралды. Олар Қытайда тұрған уақытында тілін ұмытып, басқа дінді қабылдап алған еді. Шыңғысханның немересі Құбылай Қытай билеушілерінің дәстүрі бойынша көзі тірісінде- ақ Будданы қабылдады. Әйтсе де, жаңа дін көшпенділер арасына көпке дейін сіңісті болмай келді. Оны «Алтан тобч» мәтіндерінен де көруге болады. Кітап кейіпкерлері қиын сәттерде Көк тәңіріне жалбарынып, әруақ шақыратын болған.
Басқасын айтпағанда, моңғолдар бүгінгі күнде де өздеріне туыстас буряттар мен қалмақтарды қосқанның өзінде азғантай ғана этникалық топты құрайды. Олар сол кезде де, қазір де түріктердің ішінен азғантай ғана пайызды құрап келген. Қалай айтсақ та, көшпенділер тарихының «білгірлері» аз санды қалқа жұртына қалың түрік тайпаларын билетіп қоюы, сөйтіп оларды қолдан «моңғолдар кезеңінің» басты кейіпкерлеріне айналдырып жібергені «қызық».
Қалқа - тұңғыс-манчжур текті халық. Ғалымдар олардың жұрнағын Амур өзені жағалауы мен Сунгари өзенінің батыс бөлігінен тапқан ( Таң династиясы, 618 -908 жылдар аралығында). Біз шивей халықтары туралы Қытайдың Таң династиясы жылнамасынан жазылған үзінді келтіреміз;
«... соғыс қаруы ретінде олар сүйекті садақ пен «ху» ағашынан жасалынған жебелерді пайдаланған, өздері кереметтей мерген садақшылар болған. Мезгіл - мезгіл лақтыруға арналған шағын найзаларымен аңға шығып тұрған. Олар жер өңдеп, шағын үйлер тұрғызды. Үйдің төбесін терілермен жапқан. Үй жануарлары ретінде ит пен шашқа ұстады...
Бұл кісілер жер өңдегенде ағаштың басын сүйірлеп одан соқа жасайды. Оны бір адам тартып жүреді, сол арқылы егіс егеді. Бірақ, одан алатын өнімдері шамалы... Әдетте өзен бойлап қоныстанады. Он немесе тіпті жүздеген отбасылар бірігіп, шағын қауым құрып өмір сүрді . Шаштары сабалақ, киімдері сол жағына қарай түймеленген. Неке құру тәртібін реттейтін заңдары: күйеу жігіт алдымен қыз үйіне барып 3 жыл жұмыс істеуі қажет. Сол себептенде ол болашақ жарымен тығыз қарым-қатынас жасай алады. Үш жыл жұмысқа жалданып келген соң, кұйеуі әйелін ертіп, бір арбаға отырады да, оны қызға берген жасау - жабдықпен толтырады. Сөйтіп, барабандатып, сайрандатып, жігіттің еліне қайтады. Жерлеу рәсімдері: әр шивейлердің отбасылары шағын қалқа тұрғызып, оның үстіне өлгендердің мүрдесін тастайды. Өлген адамның соңынан үш жыл аза тұтып жүреді... Шивейлер бұқа жеккен арбаға мініп жүрген . Үйлерін терімен немесе жас талдарды қиып жапқан. Өзеннен өту үшін тал мен теріден қайық, сал жасаға. Аттарын жайылымға емін-еркін жібереді. Олар қой ұстамайды және жылқы малдары да аз. Олар үстеріне теріден немесе былғарыдан тігілген мохе киді...»
Жоғарғыдағы айтылған суреттеме қазіргі моңғолдарға келеді. Мәселен, моңғолдардың жерлеу рәсімі (адам денесін жер қойнына бермей сақтау) әлі күнге дейін сақталған. Тіпті, коммунистер заманында да олар мүрдені үйінен қырық-елу шақырым қашықтыққа дала немесе орман ішіне апарып, бос тастап кетеді. Әдетте жерлеу рәсіміне қатысушылар одан кейін үйіне басқа жолмен қайтып келеді. Себебі, моңғолдар өлген адамның елесі өздерімен бірге еріп келуінен қауіптенген.
Біз қалқалар мұндай дәстүрді өздері бұған дейін көп жылдар бойы мекен еткен солтүстік мәңгі мұзды аумақтардан өздерімен бірге алып келген болуы керек деп болжаймыз. Ал, мұндай жерлеу рәсімі түрік халықтарына мүлдем жат. Моңғолдар бүгін де осыдан 9 ғасыр бұрынғы шивейлер сияқты қалыңдығының үйіне барып тұра береді. Ал, түріктер де мұндай ғұрып жоқ. Осыған қарағанда шивейлер Шыңғыс хан заманында түріктердің ісіне мүлдем араласпай, Амур бойы мен оның салаларында тып-тыныш өмір сүріп жатқан болды. Тек, тиыш жатқан халықты бір уақыттарда түрік дәстүрін ұстанған ел екендігін дәлелдеп есіміз шығып жүрген біздің өзіміз.
Моңғолияда қалқалардан басқа тұрмыстық әдет-ғұрыптары қалқаларға мүлде ұқсамайтын басқа да көшпенді тайпалар өмір сүріп жатыр. Қазақ хандарымен соғыс уақытында олар Батыс және Шығыс бөліктерге бөлінген. Батыс тайпаларының құрамына шорас (жоңғар), дөрбет , ұраңхай, хошиут, торғауыт, т.б. жатады. Шығыс аймаққа қалқа мен ойраттар кіреді. Қытайлықтар көшпенділердің ру аралық қатынастарын дұрыс түсінбегендіктен Моңғолия аумағында тұратын көшпенділердің барлығын ойраттар деп атаған. Бірақ қытайлықтар сөйдеді екен деп олар оған ойрат болып қалған жоқ, әрқайсысының өздерінің рулық атаулары болған.
15 ғасырдың басында шорас, дөрбет, хошиут, ұраңқай және торғауыт тайпалары ойраттармен жүз жылдарға созылған соғыстан кейін басын біріктіріп, өздеріне ортақ хан сайлап алады. Ол Тоқан хан болды. Кейіннен оған «тайшы» атағы берілді. Мин (қытай) династиясы оларды ойраттар деп атаған. Ал, Қазақстан аумағындағы көшпенділер оларды қалмақтар деп атап, ойраттардың басқа тайпаларын ерекшелеп бөлек көрсеткен. Түрік тілінде «қал» қалу деген мағынаны береді.
Қытай 18 ғасырдың 50-жылдары жоңғар хандығын бір жолата бағындырып қайту үшін өз әскерлері жорыққа аттандырады. Ал қалмақтардың шегінген жолында Абылайханның әскері тұрған. Сол жолы қазақтар мен қалмақтар арасында қырғын шайқас болып, қалмақтар тегіс қырылып қалады. Осы оқиғадан кейін көшпенділер арасында жер бетінде мүлдем көзі тірі қалмақ қалған жоқ деген пікір қалыптасады. Бірақ қанша қырғынға ұшыраса да қалмақтардан тұқым қалып, олар уақыт өте өздерінің атауларын қайта қалыпқа келтірді. Әбден әлсіреген және қатары азайған хошиут, дөрбет,шорос,торғауыт, ұраңқай және ойрат тайпалары кейін қалқа халқының қол астына енеді. Сөйтіп, азшылық есебінен олар көпшіліктің діні (буддизм) мен тілін қабылдап алды. Бүгінгі күні олар моңғол ұлтының негізін құрап отыр. Әйтсе де моңғолдар құрамындағы бұрынғы түріктерді әлі де айқын айыруға болады. Олар ауызекі сөзде әліде түрік түбірлі сөздерді қолданып, ең бастысы қалқалар сияқты емес, өлген адамның денесін жер қойнауына береді.
Шыңғысханның ата-тек шежіресі жазылған ормандық вариант қалқалардың арасынан туды деген жорамал өте сенімсіз. Біріншіден, Шыңғысхан заманында бұл халық Шығыс аймақтардан көп қашық жерде тұрған және олар қағанның өсіп-толысу кезеңіндегі аласапыран оқиғалардың ешқайсысына қатыса алған жоқ.
Екіншіден, орман халықтары ешқашан ата - бабаларының шежіресін жүргізбеген.
Қалқа халқы қазіргі Моңғолия аумағына тек 15-16 ғасырларда ғана келген. Моңғол хандары жаңадан жаулап алған орман халықтарын басқаруға өз адамдарын қойып отырған. Ал, осы тақ мұрагерлері қазіргі моңғол даласына өздерінің бағыныштыларын тек 15-16 ғасырларда ғана ертіп әкелген.
Үшінші себеп -орман халқы болғандықтан олар өздерін ру мен тайпаларға бөлмеген. Және өздерін тұрған жерлеріне байланысты қалқалар деп атаған. Олар көшпенділердің жетінші атаға дейін қан араластыруға тиым салатын заңын ешқашан білмеген. Олар өздерінің немере қарындастары мен ағаларына үйлене берген. Қалыңдығының үйінде өмір сүре беру ғұрпы әлі күнге дейін сақталған.
«Алтан тобч» моңғол тілінен аударылғанда «Алтан негіз» немесе «Алтан тамыр» деген мағынаны береді. Ал түрік тілдері тобына жататындықтан «Алтан товч» қазақ тілінде де осындай мағына береді («Алтан» - алтын, «тобч» - топ, тамыр) дегенді білдіреді. Міне, Қытайда Юань (алтын) династиясының негізін қалаған Құбылайдың шежірелік тармағы осы. Жоғарыда айтылған моңғолдар арасындағы аз санды көшпенділерді тарихтанушылар батыс моңғолдарға жатқызады. Олар, 15-18 ғасыр аралығында қалқа халқының қатысуынсыз жеке өздері қазақ хандарымен соғыс жүргізіп келген болатын.
«Алтан тобч»- бұл Шыңғысхан мен оның ұрпақтары шежіресінің далалық варианты. Қолжазба қалқалармен ассимиляцияға түспей тұрған кезде түркі хошиут тайпасының тайшысынан табылы. Мүмкін тайшы сөзінің өзі көшпенділердің «төре» сөзінің бұрмаланған түрі болуы ғажап емес. Көшпенділер дәстүр бойынша хандыққа Шыңғысхан ұрпақтарын, яғни төре руының өкілдерін хан сайлап отырған. Осыған қарағанда, өздерінің ата-бабасы жөніндегі жазба деректі Шыңғысхан ұрпақтары, яғни төре ұрпақтары өздері сақтап келсе керек.
Мырзабек Қарғабаев, әуесқой тарихшы.
Қарағанды.
Өзіңді өзің таны - қазақ! Уақыттарыңды бөліп міндетті түрде оқып шығыңдар, бауырлар! Керемет мақала екен!
Жебе Ноян
Менімше де осы Шыңғыс хан Қазақтан болуы мүмкін негедесеңіз: Қазақтың тарихын Орыстар жазған жоқпеді орыстар өздеріне ұят санап Шыңғысты Монғолдан шығарып жерген. Бұл шындық емес менің ойым!
Ермұхан!
Шынгыскан біздін ата бабамыз!ол туркі,яғни аргы ата бабамыз!Олар да мусулма,оган дәлел,Майкы би Шынгыс ханнын акыл-кенесшісі,уәзірі болган.Майкы аталарымыз!Шынгыс ханнын шын есімі Темуджин,яғни Темірші деген,ал Шынгыс-Женіс деген!Женіс хан.Агайындар онын туркі екеніне дәлел көп,тек кайдагы нашар монгол халкына кеп тірей береді,себебі Шынгыс хан казак деп жазсса,казак кутырып кетеді деп,урейленеді!
Бірігетін кез келді!
Сіздің бойыңыз нацизмге толы сияқты. Бір халықты нашар моңғолдар деп жазуға бола ма? Қазақты бір нашар халық деп жазса не болады. Біреуге күлердің алдында, адам баласы өзіне қарап алу керек. Сосын, бұл Қарағандылық автордын мақаласы еш бір дәлелсіз мақала. Сол бір дәлелсіз мақалаға сеніп, ой түйіп жүрген адамдардың ойы интелект, логикасы дамымаған ғой. Әлі, бір есі кірмеген балалар сияқты.
жепсін қазақ тайпасы монғолдан кейін шыққан жоқпа
Біршама дәйегі бар екен. Мұны әлде де пісіре түскен тақұл. Әлгі "тайшы" сөзін қуалап, қытай иероглифн тексерген жөн.Бәлкім, жазылуы ұқсас сөздер болар да, "тайшы" болып ұғылып жұрген шығар. Мынау шынында да жаңалық екен. Әуесқой тарихшы болғанмен, кәсіпқойдан мәселені айқын да, дәйекті ашуға ұмтылыс бар. Мырзеке, кәсіпқой тарихшылармен тізе қосып, үңги түскен жөн. Олармен қосылмасан ешкім сені пысқырмайды. Мына сайт болмағанда, мына қызықты дәйектер далада қалатын түрі бар.
Мына сүгретті кім салган? Қытайлар ма, әлде кеңес өкіметі салдырған ба?
моңғолдардың жерлеу рәсімі (адам денесін жер қойнына бермей сақтау) әлі күнге дейін сақталған. Тіпті, коммунистер заманында да олар мүрдені үйінен қырық-елу шақырым қашықтыққа дала немесе орман ішіне апарып, бос тастап кетеді. Әдетте жерлеу рәсіміне қатысушылар одан кейін үйіне басқа жолмен қайтып келеді.
-------------------------------------
Бұл ақпарат шын
біз бертіндері тас қорымдардың арасынан өлген адамның суиегін көре беретінбіз Әйтеу коминизім қақсап жұріп ол дәстүрді қоиғызды бірақ ана өлген адамның әруағынан қорқып өлім шықан жерден көшіп кететін еді, міндетті турде қоныс аударатын еді..
Мұндаығ қазақтар әзіл қалжың әрі қылжақтап монголдарға жерлеуді біз кеп ұқтырғамыз деп жүреді монголдарға......
Мырзеке, Шыңғысханның түркі екендігінде, оның ішінде ата қуып келсең нағыз қазақтың өзі екендігінде менің де күмәнім жоқ. Бұл туралы бірді-екілі ғалым-тарихшылар ептеп-ептеп айта бастаған. Бірақ, біртүрлі батылсыздау,үндері құмығыңқырап шығатын. Ол түсінікті де, көз ашқалы миымызға "Шыңғысхан – моңғол" деп құя берген соң, сол әсерден арыла салу оңай ма!. Мұқтар Мағауин ағамыздың "қазір Шыңғысханның қазақ екендігін дәлелдейтін кітап жазып жатырмын" дегенін де естідік.
"Алғашқы түйенің жүгі ауыр " деген, сіздің осы Шыңғысхан туралы, жалпы көшпенді бабаларымыз туралы орыс тілінде шыққан "Атлантида кочевников" (Қарағанды, 2007ж, "Форма плюс" баспасы) атты кітабыңызды оқып біраз жайға қанықтық. Патшалық, советтік сайқал саясаттың салдарынан қазақ тарихы жүздеген жылдар бойы қалай бұрмаланып келгеніне көзім жетті, жаным құлазыды.
Ұлт зиялылары қазақ тарихын қайта жазу керек деп тегіннен-тегін шырылдап жүрген жоқ. Әлі де аршылмай жатқан талай-талай сұрқиялықтың шығатынына сенімім мол.
Орыс билеушілерінің үлкен қасіреттерінің бірі – басқа ұлттардың тарихын кемсітіп, бұрмалап жазуында. Тәуелсіздік алғалы бұрынғы "бауырластар" өз тарихтарын қайта түзеуге кіріссе, ресей: "республикалардың бәрі тарихты қайта жазып жатыр, бұрмалап жатыр" деп байбалам салатынын қайтесіз.
Мен қазір орыс оқулықтарында "Рейхстагқа ту тіккен орыс Егоров пен грузин Кантария", "Дзотты алғаш кеудесімен жапқан Матросов",т.с.с(Рақымжан Қошқарбаев пен Сұлтан Баймағамбетов ағаларымыздың аруағы өзі кешірсін!) деген сияқты өтіріктерге "ұсақ-түйек" деп қарайтын болдым. Өйткені нағыз "ірі" бұрмалаулардың беті енді ашылып келеді. Оның бірі осы – Шыңғысхан.
Сабырбай
Шыңғыс хан Тэмүжин меркіт болуы мүмкін. Бірақ, ол өзін өмір бақи Боржығын руынан шыққан азамат ретінде айтып өтті. Сондықтан ол боржығын монғол. Бірақ, ол меркіт болса да қазақ емес. Ол заманда қазақ деген ұлт болған жоқ. Монғол деген мемлекеттің аты. Ұлттың аты емес. Тэмүжинді монғол немесе қазақ деп атау Назарбаевтың ұлтын Ақорда немесе Астана дегенмен бірдей.
сәлеммен Баярхүү
Меркітер қазіргі орта жуздің соның ішіндегі кереидің ішіндегі рулар....Меркітер жайлы нақты *қупя шежіреде* нақты жазлған ол шындық.дәл есте жоқ ескі заманда сол меркіт жаилы нақты жазылып бізге жеткен тариқ жоқ басқасы сайтаның шатпырағынан ойдан шығарылған қыяли тариқ.Ал меркітің бугінгі қазақтардың құрамныдағы қазақтар өлсеңде бұл шындық
ҰЛЫ ШЫҢҒЫС ХАН - ҚАЗАҚ МЕМЛЕКТІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАҒАН,АЛАШ БАЛАСЫ!!!
Жошы
Ақымақ Шыңғысхан сенің ата-бабаңның басын кесіп, апа-қарындастарыңды шашынан суйреп өлтірген жауыз. Тура сол кырғынды бір сәт көзіңе елестетші апаңды сүйреп тепкілеп жатыр қалай сол жақсы адам ба? Не Шыңғысхан сенің ата-бабаңды шәйға шақырдыма? Таза топс екенсің
егер шынғысқан болмаса бугінгі қазақ арап тілімен сөилесер еді білмеимін қазақтың жері деген жеір жоқта болатын шығар...Шынғысқанды жауыз қып көрсету ол орыс боданшылдардың идеологияның жымысқы әрекеті.
Бауырым сенікі дұрыс бірақ сен қазір манғолдар сен айтқандай істемесе біз онда таза өзбек болар едік сол жақсыма
Пікір алынып тасталды!
Пікір алынып тасталды!
Шыңғысхан қазаққа көп келеді. Шоқан Уәлиханов та өзін Шыңғысхан ұрпағынанмын деген жоқ па?
Әбден дұрыс нәрсе жазыпты. Расында сол кездегі Ұлы Моңғол ұлысын таза моңғолдыкы деуге келмейді. Шыңғыс та сол, әттең мұны ұғатын моңғолың бар ма. Қарашаңырақта отырған соң олардыкы негізді де шығар.
Менің таңғалатыным, біздің Зардыхан аға бастатқан моңғолды жақсы білетін біраз кәсіпқой тарихшыларымыздың Шыңғысты моңғол болды дейтін қызық ұстанымы, онымен қоймай мұны әлем мойындаған шындық дейтінін қайтерсің. Жарайды-ақ, Шыңғыс қазақ болмай-ақ қойсын, тіпті қазақ емес те. Бірақ та бәрібір моңғол емес, ол түркінің мыңқол тайпасының басшысы болғаны тарихи шындық. Моңғолдың құпия шежіресін таза моңғол тілі қалпында (егер шынымен осындай тіл болып жазылған болса ғой) көрген адам бар ма араларыңызда? Олардың дәлелге көрсетіп жүрген моңғол делінетін сөздерінің мәнісі мынадай: қытай буын жазумен жазылған нұсқасынан моңғолдың ескі жазуына қазіргі моңғол тілінің емлесі бойынша өздері түсіріп ап, "міне, дәлелі осы" деген ғой. Шежірені аударған Ц.Дамдінсүріннің қулығы күлкіңді келтіреді. Мысалы, моңғол дегенді қазіргі моңғолдар моңғыл десе, ескі жазуы бойынша монггол (моңғол) деген, осы сөз түп нұсқада қалай жазылғанын қалың көпшілікке әсте көрсетпей, тек ескі жазуға монггол деп өздері моңғолдастырып қотарған қотарма нұсқасын ғана көрсеткен де, "міне, моп-моңғол деп тұр ғой" деп көпірген ғой. Бұл бір мысал. Ондағы кез келген сөз дәл осы жол арқылы ескі моңғол жазуымен жаппай моңғолданған. Осыны бұл кезде көп адамдар біле бермейді, білген Зардыхан сияқты ғалымдарымыз әйтеу моңғол дегеннен танбайды. Құпия шежіредегі жападай жалғыз ОРИГИНАЛЬ моңғол сөйлемге қарағанда бұл тіл қазіргі моңғол тіліне еш ұқсас емес, айдаладағы бөлек бір тіл. Етістік сөздері мәнжу-тұңғұс тіліне көп ұқсайтыны да жасырын емес, ал есімдік сөздері кілең түркіге тән.
Мен осы арқылы моңғолдарды мұқатайын деп отырғам жоқ, тек бұл тіл шынымен моңғол деуге келмейтінін айтқым кеп отыр. Біреу не десе о десін, әйтеу өз басым сол кездегі моңғолдарды қазіргі моңғолдың бабалары болды дегенге екі дүниеде сенбеймін. Шыңғыс та сол, қарашаңырақтағы моңғолдарға ғана моп-моңғол шығар, ал мен үшін түп-түрік. Бұл көрінеу тұрған ақиқат.
Бұл орайда Мағауин ағамыздың ойларын толық қолдаймын, Шахановтың Шыңғыс қанішер болды дегеніне қосылмаймын.
Шыңғыс арқылы біз Отрарды соғдылардан мәңгілікке қайтарып алғамыз.
Сосын "Алтын тобчи" дегені алтын шежіре деген сөз болады.
Бауырларым! Сонда Шыңғыс жас баланы аяусыз өлтіргенде қанішео емеспа, аяғы ауыр әйелдін қарнын жарып өлтірседе қанішер емеспа? Ойлансаңдаршы бауырларым сол Шыңғыс қанша Қазақты өлтірді!
Ермұхан!!!
Ермұхан! сен сол кезде қандай қазақты көріп жүрсің? Шыңғыс хан қазақпен соғысқан жоқ, ол кезде ондай ел де ұлт та жоқ. Қазақты қырған Сталиннің моласына бар да өшіңді ал! орыстың құлы!
Шыңғысхан болмаса қазақстан болмаушы еді. қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек Шыңғысханның ұрпағы. бүкіл қазақ хандары Шыңғысханның ұрпағы. Ал үш жүздің басын біріктірген Абылай ханда Шыңғысханның ұрпағы. Шыңғысхан қазақтарды өлтірген жоқ, ол тайпаларды біріктірді. қазақтарды қырған орыстар, орыстар біздің өзіміздің дінге,салт-дәстүрге, тілімізге,ділімізге тыйым салған. ал Шыңғысхан олай істемеген. мен 7 сыныпта Астана қаласында оқимын. атым Нұрқанат. мен Шыңғысханды қолдаймын!!!
мақалаңыз,нағыз дерек незінде екені даусыз.білім-біліктілік кәсіпқойлықта емесқой,көзқарасыңызға келісм.тек, көшпенділерде сауатты адамдар азболған депсіз,екіші,жазбаны сақтауқыйболғандепсіз.тарихшылардың көбі көшпенділерді солай жазады.шынмәнінде,жазыуды тапқырлаған солар емеспеді,жұмыр жердің төсіне өрнектеп алғашқы қалаларды салған солар емеспеді,осыкүнгедейін көріп отырсыздар шамасы келген адамғана сә-салтанатпен көшеалады,көшуозық өркениет екенін айта жүріңіздер.
еміле қателітері үшін кешірім сұраймын!
Монгол емес мұңғұл деп атайды (мыңқол) ол кезде түмін 10мын оны жинауға уақыт кетеді жүздік аздық етеді ең тиімдісі мыңдық болған мыңдықпен бытыраңқы елді шауып өзіне қарата бергеннен мыңқол келді мыңқол келді деп солай аталып кеткен.Рубрук пен Марко Полоның жазғанында татарлар жылқы етін азық болдырып қымыз ішеді деп жазған қәзіргі монголдар жылқы соймайды қымызды айраг деп атайды ,үшінші қәзігрі монголдар 1921жылдан бұрын да ұлын жас кезінде атастырмайды ол тек қазаққа тән төртінші Дамдинсүрэн өзі айтқан ертегі тілден жаңа монгол тіліне аударған ең қиын болды сондықтан қазіргі тілге келтіріп жаздым деп,4-ші қәзіргі монгол есімдері сол кездегі есімдерге мүлде ұқсамайды .Сондықтан Мөде,Атила,Күлтегін,Шынғыс қағандар Ғұн,Түркілердің көсемдері екенінде дау жоқ,ата бабаларымыз да мақтаныш еткенді біз неге мақтанбаймыз.
Мақала өте орынды мәселелерді көтерген. Жалпы осы күнге шейін біздің оқып келгеніміз ол - тарихқа Еуропалық көзқарас. Ал Еуропалықтар өз тарихын сан құбылтып, саяси жағдайға сай өзгертіп келгені белгілі. Соның ішінде орыс тарихшыларына сенуге болмайтынын олардың қазіргі тарихшылары да айтып жүр ғой. (Мурат Агджи де соны айтады.
Моңғол деген ұлт Шығыстың заманында болмағаны былай тұрсын, ол кезде татар деген де болмаған. Татар деген сөз орыстың "тать" яғни "ұры" (Как тать в ночи) деген сөзінен шыққан. Бұл да орыс ғалымдарының аузынынан шыққан сөз.
Жалпы, Шыңғыс ханды еліне қайтару керек.
BORASH
Ойбууй, агайындар-ай,тарихты билмесендер козгап не кыласындар. Мыналарын енди уят,будан былай билип журиндер. Шынгыс хан таза адай руынын шыккан!Адайдын МУНАЛ деген тайпасынан тарайды,билдиндер ме?
Пікір алынып тасталды!
Пікір алынып тасталды!
Татара-Монгольское государство
1. Тэмуджин “Чингис хаан” 1206-1227
2. Тулуй эзэн, регент 1227-1229
3. Огэдэй хаан 1229-1241
4. Туракина хатун, регентша (меркіт)1241-1246
5. Гуюг хаан 1246-1248
6. Огул хамиш хатун, регентша 1248-1251
7. Мункэ хаан 1251-1259
8. Аригбокэ хаан 1260-1264
8. Хубилай хаан 1260-1294
Империя “Юань”
1. Хубилай “Сэцэн” (Шицзу) хаан 1260-1294
2. Тэмур “Улзийту” (Чэньцзун) хаан 1294-1307
3. Хайсан “Хулуг” (Уцзун) хаан 1307-1311
4. Аюурбалибатра “Буянту” (Жэньцзун) хаан 1312-1320
5. Шудбала “Гэгээн” (Инцзун) хаан 1321-1323
6. Есунтэмур (Тайдинди) хаан 1323-1328
7. Ражипака хаан 1328
8. Тугтэмур “Заяату” (Вэнцзун) хаан 1328
9. Хусэлэн “Хутугту” (Минцзун) хаан 1329
10.Тугтэмур “Заяату” (Вэнцзун) хаан 1329-1332
11.Ринчинбала (Нинцзун) хаан 1332
12.Тогонтэмур “Ухаанту” (Шуньди) хаан 1333-1370
7. Монгольское ханство “Ар Юан улс”
1. Аюушридар “Билигту” хаан 1370-1378
2. Тэгустэмур “Усхал” хаан 1378-1388
3. Энх “Зоригту” хаан 1388-1392
4. Элбэг “Нигуулсэгч” хаан 1392-1399
5. Гунтэмур хаан 1399-1402
6. Гуличи хаан 1402-1408
7. Улзий-Тэмур Буняшири хаан 1408-1410
8. Дэлбэг хаан 1410-1415
9. Эсэху хаан (ойрат) 1415-1425
10.Адай хаан (хасарид) 1426-1438
11.Тотобуха “Тайсун” хаан 1439-1452
12.Эсэн хаан (ойрат) 1452-1454
13.Маркус хаан 1455-1465
14.Молон хаан 1465-1466
15.Муулихай баатар ван хаан (бэльгутаид) 1467-1472
16.Мандуул хаан 1472-1479
17.Батомункэ “Даян” хаан 1480-1517
18.Барсболд “Сайн алаг” хаан 1517-1519
19.Боди “Алаг” хаан 1520-1547
20.Дарайсун “Гудэн” хаан 1548-1557
21.Тумэн “Засагту” хаан 1558-1592
22.Буян “Сэцэн” хаан 1593-1603
23.Лигдэн “Хутугту” хаан 1604-1634 Монголдағы Шынғыс хан ұрпағы осымен аяқталады ,онан кейін тәйжілер басқарады
8. Халхасские ханства
8.а Хотохойтские Алтан ханы
1. Шолой Убаш алтан хан 1586-1627
2. Омбо-Эрдэни алтан хан 1627-1651
3. Лувсанринчен алтан хан 1651-1691
8.б Засакту ханы
1. Лайхур хан 1581-1627
2. Субудай засакту хан 1627-1655
3. Норбо засакту хан 1655-1661
4. Цу мэргэн засакту хан 1661-1662
5. Цэнгун засакту хан 1662-1675
6. Шар засакту хан 1675-1687
8.в Тушету ханы
1. Абтай очирой сайн хан 1577-1588
2. Эрэхэй мэргэн хан 1588-1594
3. Гомбодорж сайн хан 1594-1655
4. Чахундорж сайн хан 1655-1691
8.г Сэцэн ханы
1. Моору сэцэн хан 1577-1629
2. Шолой гэгээн сэцэн хан 1629-1655
3. Бабо сэцэн хан 1655-1683
4. Норбо сэцэн хан 1683-1688
Ойратский Галдан бошокту хан 1688-1697
5. Татара-Монгольские династии
1. Потомки Джочи
5.а Золотая Орда на Руси и в Средней Азии
потомки Джочи
1. Джочи хан 1223-1227
2. Бату “Сайн” хан 1227-1255
3. Сартаг хан 1255-1256
4. Улагчи хан 1256
5. Бэрх хан 1256-1266
6. Мункэтэмур хан 1266-1282
7. Тудамункэ хан 1282-1287
8. Тулабуга хан 1287-1291
9. Тогтуга хан 1291-1312
10. Узбек хан 1312-1342
11. Тинибек хан 1342
12. Жанибек хан 1342-1357
13. Бердибек хан 1357-1360
14. Кули хан 1361
15. Хидырь хан 1361-1362
16. Тэмур ходжа хан 1362
17. Орд шейх хан 1362
18. Муруд хан 1362
19. Келдибек хан 1362-1363
20. Муруд ходжа хан 1363-1364
21. Болод ходжа хан 1362-1364
22. Кутлуг ходжа хан 1362-1364
23. Азиз хан 1364
24. Жанибек хан 1364
25. Абдаллах хан 1364-1370
26. Хасан хан 1366
27. Мухамед Булаг хан 1370-1371
28. Тулунбек хан 1370-1371
29. Хажичеркес хан 1371
30. Айбек хан 1372
31. Ильбан хан 1373-1374
32. Али ходжа хан 1373-1374
33. Кари хан 1374-1375
34. Арабшах хан 1373-1378
35. Хаанбек хан 1375-1378
36. Орос хан 1375-1378
37. Мамай хан (темник не чингисид) 1378-1382
38. Тохтамыш хан 1382-1395
39. Бекбулат (монг. Бэхболд) хан 1395
40. Хайриджак (монг. Хайрцаг) хан 1396
41. Тэмурхутуг хан 1396-1399
42. Шадибек хан 1400-1408
43. Болд султан хан 1408-1410
44. Тэмур хан 1410-1412
45. Керимберди хан 1412-1414
46. Эдигэй эмир 1399-1412
47. Кебек хан 1414-1416
48. Чекры оглан хан 1414-1416
49. Иерем ферден хан 1416
50. Жаббар берди хан 1416-1419
51. Дервиш хан 1417-1419
52. Хажирберди хан 1414-1421
53. Улугберди хан 1421
54. Давлетберди хан 1421-1427
55. Борак хан 1423-1428
56. Улуг Мухамед хан 1420-1424,1428-1430
57. Кичик Мухамед хан 1430
58. Саид Ахмад хан 1430-1465
59. Ахмад хан 1465-1480
60. Саид Ахмад хан 1480-?
61. Муртеза хан ?-?
62. Шейх Ахмад хан ?-1502
5.б Белая Орда
потомки Джочи
1. Орда эзэн 1227-1251
2. Хун хуран хан 1251-1280
3. Кончи хан 1280-1301
4. Баян хан 1301-1309
5. Сошибуга хан 1309-1315
6. Ильбасан хан 1315-1320
7. Мубарек ходжа хан 1320-1344
8. Чимтай хан 1344-1361
9. Орос хан 1361-1378
10. Тогта хан 1378
11. Тэмурмэлиг хан 1378
12. Тохтамыш хан 1378-1395
13. Хажирберди хан 1414-1421
14. Махмуд ходжа хан 1421-1428
15. Абульхаир хан 1428-1468
16. Шах Хайдар хан 1468
17. Мухамед Шейбани хан 1468-1510
5.в Крымское ханство
потомки Джочи
1. Хажи Гирей 1440-1466
2. Нур Давлет 1466-1469
3. Менгли Гирей I 1469-1474
4. Нур Давлет 1474-1477
5. Жанибек Гирей I 1477-1478
6. Менгли Гирей I 1478-1515
7. Мухамед Гирей I 1515-1523
8. Гази Гирей I 1523-1523
9. Сеадет Гирей I 1523-1532
10. Ислам Гирей I 1532-1532
11. Сахиб Гирей I 1532-1551
12. Давлет Гирей I 1551-1557
13. Мухамед Гирей II 1577-1584
14. Ислам Гирей II 1584-1588
15. Гази Гирей II 1588-1594
16. Фатх Гирей I 1594
17. Гази Гирей II 1594-1608
18. Селамет Гирей I 1608-1610
19. Жанибек Гирей II 1610-1622
20. Мухамед Гирей III 1622-1627
21. Жанибек Гирей II 1627-1635
22. Инает Гирей 1635-1638
23. Бахадур Гирей 1638-1642
24. Мухамед Гирей IV 1642-1644
25. Ислам Гирей III 1644-1654
26. Мухамед Гирей IV 1654-1665
27. Адил Гирей 1665-1670
28. Селим Гирей I 1670-1677
29. Мурад Гирей 1677-1683
30. Хаджи Гирей II 1683-1684
31. Селим Гирей I 1684-1691
32. Сеадет Гирей II 1691-1691
33. Сафа Гирей 1691-1692
34. Селим Гирей I 1692-1698
35. Давлет Гирей II 1698-1702
36. Селим Гирей I 1702-1704
37. Гази Гирей III 1704-1707
38. Каплан Гирей I 1707
39. Давлет Гирей II 1707-1713
40. Каплан Гирей I 1713-1716
41. Кара Давлет 1716-1717
42. Сеадет Гирей III 1717-1724
43. Менгли Гирей II 1724-1730
44. Каплан Гирей I 1730-1736
45. Фатх Гирей II 1736-1737
46. Менгли Гирей II 1737-1739
47. Селамет Гирей II 1739-1743
48. Селим Гирей II 1743-1748
49. Арслан Гирей 1748-1756
50. Халим Гирей 1756-1758
51. Крым Гирей 1758-1764
52. Селим Гирей III 1764-1767
53. Арслан Гирей 1767
54. Максуд Гирей II 1767-1768
55. Крым Гирей II 1768-1769
56. Давлет Гирей III 1769-1770
57. Каплан Гирей II 1770
58. Селим Гирей III 1770-1771
59. Максуд Гирей II 1771-1772
60. Сахиб Гирей II 1772-1775
61. Давлет Гирей III 1775-1777
62. Шаин Гирей 1777-1783
5.г Болгарское царство в Европе
1. Чака хан (сын полководца Ногая) 1300
5.д Казахское ханство в средней Азии
Потомки Джочи Борджигины
1. Жанибек хан 1460-1480
2. Бурунтаг хан 1480-1511
3. Касим хан 1511-1523
4. Тахар хан 1523-1533
5. Буйдаш хан 1533-1534
6. Акназар хан 1534-1580
7. Шигай хан 1580-1582
8. Таукел хан 1582-1598
9. Ишим хан 1598-1628
10. Жангир хан 1628-1652
11. Хаяв хан 1652-1680
12. Тауке хан 1680-1718
13. Болд хан 1718-1728
14. Абульмамбет хан 1728-1771
15. Аблай хан 1771-1781
16. Уали хан 1781-1819
17. Кенесары хан 1819-1845
18. онан кейінгілері төре сұлтандар
5.е Малый Жуз Казахское ханство
Потомки Джочи Борджигины
1. Абульхаир хан 1728-1748
2. Нуралы хан 1748-1791
3. Ералы хан 1791-1794
4. Аишуах хан 1794-1805
5. Бохэй хан 1805-1824
6. Жангир хан 1824-1845
5.ё Казанское ханство в Татарстане России
Потомки Джочи Борджигины
1. Улуг Мухамед хан 1438-1445
2. Махмутек хан 1445
3. Халил хан 1445-1467
4. Ибрагим хан 1467-1479
5. Али хан 1479-1487
6. Мухамед Алиги хан 1487-1496
7. Сашук хан 1496-1497
8. Абдул Летнор хан 1497-1502
9. Мухамед Алиги хан 1502-1513
10. Шах Али хан 1513-1521
11. Сахиб Гирей хан 1521-1524
12. Сафа Гирей хан 1524-1531
13. Джан Али хан 1531-1535
14. Сафа Гирей хан 1535-1546
15. Шах Али хан 1546
16. Сафа Гирей хан 1546-1549
17. Утемыш Гирей хан 1549-1551
18. Шах Али хан 1551-1552
19. Едигер хан 1552
5.ж Узбекское ханство в средней Азии
Потомки Джочи Борджигины
1. Абулхаир хан 1428-1468
2. Шах Хайдар хан 1468
3. Мухамед Шейбани хан 1468-1510
4. Кучкунджи хан 1510-1530
5. Абусаид хан 1530-1533
6. Убейдаллах I хан 1533-1539
7. Абдаллах I хан 1539-1540
8. Абу-ал-латиф хан 1540-1551
9. Нуруз Ахмед хан 1551-1555
10. Пир Мухамед I хан 1555-1560
11. Искандер хан 1560-1583
12. Абдаллах II хан 1583-1598
13. Абу-ал-мумин хан 1598-1599
14. Пир Мухамед II хан 1599
С этого года ханы из рода Орда-Эзэн старшего сына Джочи хана потомки Астраханьских ханов.
15. Баки Мухамед хан 1599-1605
16. Вали Мухамед хан 1605-1611
17. Имам Кули хан 1611-1642
18. Надир Мухамед хан 1642-1645
19. Абд-ал-азиз хан 1645-1680
20. Субхан Кули хан 1680-1702
21. Убейдаллах II хан 1702-1711
22. Абулфейз хан 1711-1747
23. Абд-ал-мумин хан 1747-1751
24. Убейдаллах III хан 1751-1753
С этого года власть перешел в руки князей из племени Мангут.
25. Мухамед Рахим хан 1753-1758
26. Абулгази хан (потомок Орды) 1758-1785
27. Мир масум шах Мурад хан 1785-1800
28. Хайдар торэ хан 1800-1826
29. Хусейн хан 1826
30. Омар хан 1826-1827
31. Насраллах хан 1827-1860
32. Музаффар-аддин хан 1860-1885
33. Абд-ал-ахад хан 1885-
5.з Хивинское ханство в Узбекистане
потомки Шейбани сына Джочи, Борджигины
1. Илбарс хан 1515
2. Султан Хаджи хан 1515-1525
3. Хасан Кули хан 1525-?
4. Суфан хан ?
5. Бучуга хан ?
6. Аванеш хан ?-1538
7. Каль хан 1538-1546
8. Агатай хан 1546
9. Дост хан 1546-1558
10. Хажи Мухамед I хан 1558-1602
11. Араб Мухамед I хан 1602-1623
12. Исфендияр хан 1623-1643
13. Абулгази Бахадур хан (историк) 1643-1663
14. Ануша хан 1663-1687
15. Мухамед Эренк хан 1687-1688
16. Исхак Ага шах Нияс хан 1688-1702
17. Араб Мухамед II хан 1702-?
18. Хаджи Мухамед II хан ?-1714
19. Едигер хан 1714
20. Эренк хан 1714-1715
21. Шир Гази хан 1715-1728
22. Илбарс II хан 1728-1740
23. Абу Мухамед хан 1742-?
24. Абулгази II хан 1745
25. Каин хан 1745-1770
26. Абулгази III хан 1770-1804
27. Мухамед Рахим хан 1806-1825
С этого года стали править ханы из рода Хонгирад
28. Илтезерь хан 1804-1806
29. Аллах Кули хан 1825-1842
30. Рахим Кули хан 1842-1845
31. Мухамед Эмин хан 1845-1855
32. Кутлуг Мурад хан 1855-1856
33. Абдаллах хан 1855
34. Саид Мухамед хан
35. Саид Мухамед Рахим хан 1865-1873
5.к Кокандское ханство в средней Азии
Потомки Тимура из рода Барлас
1. Шахрух бек хан 1709-1721
2. Абд-ар-рахим хан 1721-1734
3. Абд-ал-карим хан 1734-1750
4. Абд-ар-рахман хан 1750-1751
5. Эрдени бек хан 1751-1770
6. Нарбута бек хан 1770-1798
7. Алим хан 1798-1810
8. Омар хан 1810-1822
9. Мухамед Али хан 1822-1842
10. Шир Али хан 1842-1845
11. Мурад хан 1845
12. Худояр хан 1845-1858
13. Малля хан 1858-1862
14. Шах Мурад хан 1862
15. Худояр хан 1862-1863
16. Саид Султан хан 1863-1866
17. Худояр хан 1866-1875
18. Наср-ад-дин хан 1875-1876
5.л Сибирское ханство
Потомки кераитского Он хана
1. Тайбуга хан
2. Ходжа хан
3. Мар хан
4. Мухамед хан
5. Ангиш хан
6. Кучум хан (потомок Джочи чингисид) 1555-1598
5.м Астраханьское ханство
Потомки Орда-Эзэна старшего сына Джочи, Борджигины
1. Махмуд хан
2. Касим хан
5.н Касимсковкое казахское или Городецкое ханство
Потомки Джочи правили в городе Городец почти 200 лет.
5.о Московская Русь
Иван Грозный уступил свой престол одному татарском царевичу по имени Симеон из рода Джочи. А так официально есть две великих царей из татар. Потомки мурзы Чёт, который при Иван Калите поступил в русское подданство.
1. Борис Федорович Годунов-Сабуров, великий царь 1598-1605
2. Федор II Борисович Годунов 1605
(На днях слышал интересную вещь. Якобы Михаил Романов был чингисидом а точнее чагатаид. Известно что предок Романова был неким Иваном Кобыла который поступил в службу при Иване Калите. Так один исследователь бурят говорит мне что это некий султан Кабыл или Кабул шах потомок Чагатая. Подтверждения его, родословная чагатаидов, которые приводятся во многочисленных персидских и арабских источниках, и цитата из Алтан Тобчи “Потомки Чагатая стали русскими белыми ханами” и портрет этого Михаила Романова скуластый, с узкими глазами и еще с бурятской шапкой. Потом еще его казаки избрали царем. И потом уже при его сыне частично уничтожены родословные и потом при Петре первого. Это я просто передал что он сказал. Не могу подтвердить но в то же время на мой взгляд очень интересная тема. Кто нить знает что нить по этому поводу?)
5. п Чагатайское государство в средней Азии
потомки Чагатая, второго сына Чингисхана, Борджигины
1. Чагатай хан 1227-1242
2. Хара Хулэгу хан 1242-1247
3. Есу мункэ хан 1247-1251
4. Хара Хулэгу хан 1251
5. Эргенэ хатун 1251-1261
6. Алгу хан 1231-1266
7. Мубарак шах хан 1266
8. Борак хан 1266-1271
9. Нэгубэй хан 1271-1272
10. Туга тэмур хан 1272-1282
11. Дува хан 1282-1306
12. Кунчик хан 1306-1308
13. Талику хан 1308-1309
14. Кебек хан 1309-1318
15. Эсэнбуха хан 1318-1326
16. Кебек хан 1326
17. Илжигидэй хан 1326
18. Дува тэмур хан 1326-1334
19. Дармашири хан 1334
20. Бузун хан 1330-1334
21. Синжар хан 1330-1334
22. Женкши хан 1334-1335
23. Есунтэмур хан 1335-1338
24. Али хан потомок Огэдэя 1338-1342
25. Мухамед хан 1342-1343
26. Казан хан 1343-1346
27. Даншименд хан потомок Огэдэя 1346-1348
28. Буянкули хан 1348-1358
29. Туглук тэмур хан 1360-1368
30. Иляс Ходжа хан 1368-1370
5.р Государство Тимуридов
Ханы из рода Барлас потомки зять эмира Тимура, сына Тарагай бека
1. Суюргатмыш хан потомок Огэдэя 1370-1386
2. Махмуд султан потомок Огэдэя 1388-1402
1. Тимур гургэн (монг. хургэн) эмир 1370-1405
2. Халил хан 1405-1419
3. Шахрух султан 1405-1447
4. Улугбек хан (великий ученый, астроном) 1447-1449
5. Абд-ал-латиф хан 1449-1450
6. Абдаллах хан 1450-1452
7. Абусаид хан 1452-1469
8. Ахмед хан 1469-1494
9. Махмуд хан 1494-1501
5.с Моголистан
Потомки Чагатая, Борджигины
1. Туглук тэмур хан 1348-1368
2. Иляс ходжа хан 1368-1389
3. Хазир Ходжа хан 1389-1399
4. Шам-а-джахан хан 1399-1408
5. Мухамед хан 1408-1416
6. Накш джахан хан 1416-1418
7. Увейс хан 1418-1421
8. Шир Мухамед хан 1421-1425
9. Увейс хан 1425-1428
10. Юнус хан 1428-1434
11. Эсэнбуха хан 1434-1462
12. Дост Мухамед хан 1462-1468
13. Кебек султан 1468-1472
14. Юнус хан 1468-1487
15. Ахмед хан 1487-1503
16. Мансур хан 1504-1544
17. Шах хан 1544-1570
16. Саид хан 1514-1533
17. Абд-ар-рашид хан 1533-1570
18. Мухамед хан 1570-1610
19. Муджа-ад-дин Ахмед хан 1610-1638
20. Абдаллах хан 1638-1668
21. Иолбарс хан 1668-1670
22. Исмаил хан 1670-1681
23. Аппах хан
5.т Государство великих моголов в Индии
Потомки Тимура из рода Барлас
1. Бабур хан 1492-1530
2. Хумаюн хан 1530-1540,1555-1556
3. Акбар хан 1556-1605
4. Джахангир хан 1605-1627
5. Давер багши хан 1627-1628
6. Шах Джахан хан 1627-1658
7. Мурад багши хан 1658
8. Шуджа хан 1658-1660
9. Аурангзеб Алемгир хан 1659-1707
10. Азамшах хан 1707-1708
11. Кам багши хан 1708
12. Шах Алем Бахадур хан 1707-1712
13. Джахандар хан 1712-1713
14. Фаррух Сыяр хан 1713-1719
15. Рафи-ад-дережат хан 1719
16. Шах Джахан II хан 1719
17. Нику Сыяр хан 1719
18. Ибрагим хан 1719-1720
19. Мухамед хан 1719-1748
20. Ахмед хан 1748-1754
21. Алемгир хан 1754-1759
22. Шах Джахан III хан 1759-1760
23. Шах Алем хан 1759-1788
24. Бидар Бахт шах 1788-1806
25. Мухамед Акбар II хан 1806-1837
26. Бахадур шах II хан (после подавлении восстании сипаи был предательски убит англичанами) 1837-1857
5.у Государство Хулагуидов в Иране
Потомки Хулэгу, сына Толуя, младшего сына Чингисхана
1. Хулэгу ильхан 1256-1265
2. Абага ильхан 1265-1282
3. Тэгудэр Ахмед султан 1282-1284
4. Аргун ильхан 1284-1291
5. Гайхату Ринчиндоржи хан 1291-1294
6. Байду ильхан 1294-1295
7. Газан ильхан 1295-1304
8. Ульзэйту (Николай) ильхан 1304-1316
9. Абусаид бахадур ильхан 1316-1335
10. Арпа хан (потомок Аригбуги) 1335-1336
11. Муса хан 1336
12. Мухамед хан 1336-1338
13. Чагантэмур хан 1338-1340
14. Сатибеги хатун падишах (дочь Ульзэйту) 1338-1339
15. Сулейман хан 1339-1344
16. Нуширван хан 1344-1354
17. Туга тэмур хан (потомок Отчигина) 1335-1353
5.ф Государство Чобанидов в Азербайджане
Потомки полководца эмира Чобана, потомка Сорхан шара из рода Сулдусун
1. Хасан кучуг эмир 1335-1344
2. Мелик Ашреф эмир 1344-1356
5.х Государство Жалайридов в Иране, Ираке
Потомки Жочи Дармалы табунщика Чингисхана, из рода Жалайр
1. Хасан падишах ильхан 1340-1356
2. Шейх Увейс падишах ильхан 1356-1374
3. Хусейн падишах ильхан 1374-1382
4. Ахмед падишах ильхан 1382-1410
5. Баязид падишах ильхан 1410-1411
6. Шах Велед падишах ильхан 1411-1415
7. Танду хатун 1415-1418
8. Махмуд падишах ильхан 1418-1425
9. Хусейн падишах ильхан 1425-1432
5.ц Улус Тугатимура в области Гурган, Иране.
Потомки Тэмугэ Отчигин нойона, младшего брата Чингисхана
1. Туга тэмур падишах (предательски убит сербедарами) 1335-1353
2. Локман падишах 1353-1384
3. Вали эмир, монгольский нойон 1360-1384
4. Пирек падишах 1384-1405
5. Али султан 1405-1408
5.ч Улус Огэдэя
потомки Огэдэя, Борджигины
1. Хайду хан 1268-1305
2. Чабар хан 1305-1308
5.ш Төрт Ойраты
потомки Дува сохора, из рода Чорос
1. Мункэтэмур полководец 1370-1401
2. Махмуд тайши 1401-1417
3. Тогоон тайши 1418-1438
4. Эсэн тайши хан 1438-1455
5. Уситэмур тайши хан 1455-1469
6. Архан чинсан 1469-1487
7. Ушитэмур хамуг тайши 1487-1502
С этого года потомки Хасара, Борджигины стали править союзом ойратов.
1. Гууши чинсан
2. Буувэй мирза ойрад хан
3. Ханай хонгор ?-1585
4. Байбагас хан
5. Очирт цэцэн хан
5.щ Джунгарское ханство
потомки Дува сохора, из рода Чорос
1. Хархул 1604-1634
2. Хотхучин эрдэни баатар хунтайж 1634-1663
3. Ончон хан 1663
4. Сэнгэ хан 1663-1671
5. Галдан бошокту хан 1671-1697
6. Цэвээнравдан хан 1697-1727
7. Галданцэрин хан 1727-1745
8. Цэвээндоржнамжил хан 1745-1749
9. Ламдаржаа хан 1749-1752
10. Даваач хан 1752-1755
11. Амарсанаа хан (потомок Хасара) 1756-1758
5.ь Кукунорское ханство в Тибете и Кукуноре
Потомки Хасара, младшего брата Чингисхана, борджигины
1. Холочи хан (потомок Арсболода сына Батмунх даян хана) 1578-1634
2. Цокур Цокту (хан потомок Гэрсэндзэ мл.сына Даян хана) 1634-1637
3. Турубайху Гуши хан (предводитель хошутов потомок Хасара) 1637-1654
4. Очир даян хан 1654-1668
5. Далай Дашбаатар хунтайж 1668-1700
6. Ванчигванжил хан 1700-1703
7. Лхавсан хан 1703-1717
5.ъ Калмыцкое ханство в России
Потомки кераитского Он хана
1. Хоо орлюк тайш 1630-1644
2. Шухэр Дайчин хан 1644-1661
3. Пунцаг хан 1661-1669
4. Аюуки хан 1669-1724
5. Цэрэндондог хан 1724-1735
6. Дондог-Омбо хан 1736-1741
7. Дондогдаш хан 1741-1760
8. Уваш хан 1760-1771
9. Чугей Тундутов князь наместник калмыцкого ханства 1800-1803
5.ы Тумэтское княжество
потомки Даян хана, Борджигины
1. Амда Алтан хан 1548-1582
2. Сэнгэ дуурэн хан 1582-1586
3. Чуругэ сэцэн хан 1586-1606
4. Бошокту сэцэн хан 1606-1628
5.э Жарудское княжество
Потомки Даян хана, Борджигины
1. Баяндар илдэн хан
2. Жунт илдэн хан
3. Найчи хан
5.ю Княжество Мууминган
Потомки Хасара, Борджигины
1. Шар тушету хан
2. Дорж буянту хан
3. Норбочэгэн очирту хан
Ойбай мынаның түсіндірмесі бар ма?
5.д Казахское ханство в средней Азии
Потомки Джочи Борджигины
1. Жанибек хан 1460-1480
2. Бурунтаг хан 1480-1511
3. Касим хан 1511-1523
4. Тахар хан 1523-1533
5. Буйдаш хан 1533-1534
6. Акназар хан 1534-1580
7. Шигай хан 1580-1582
8. Таукел хан 1582-1598
9. Ишим хан 1598-1628
10. Жангир хан 1628-1652
11. Хаяв хан 1652-1680
12. Тауке хан 1680-1718
13. Болд хан 1718-1728
14. Абульмамбет хан 1728-1771
15. Аблай хан 1771-1781
16. Уали хан 1781-1819
17. Кенесары хан 1819-1845
18. онан кейінгілері төре сұлтандар
5.е Малый Жуз Казахское ханство
Потомки Джочи Борджигины
1. Абульхаир хан 1728-1748
2. Нуралы хан 1748-1791
3. Ералы хан 1791-1794
4. Аишуах хан 1794-1805
5. Бохэй хан 1805-1824
6. Жангир хан 1824-1845
---------------
ДҰрыс емес, ең қарапайымы Керей хан да, Есім хан да көрсетілмеген.
Еі бірінші Керей болған калгандары дурыс. Есім ханды ИШИМ деп койыпты))) Омір сурген жылдарына кара...
Осы тізімнің бәрі қыртыл!Бұны қу орыстар жазып берген,ал біздің аңқауларымыз осыған сеніп жатыр.Шыңғыс хан-қазақ,болды нүкте,ал кім келіспесе ұлы қағанның қаһарына ұшырайды.
Алты Алаш
Шыңғысханның қазақ болуы мүмкін еместігі туралы
1. Қазақ ұлты 15 ғ. ортасынан бастап қалыптаса бастаған, ал Шыңғысхан 13ғ. өмір сүрген.
2. Сол замандағы атақты түрік тайапалары - жалайырлар, наймандар, қоңыраттар, керейлер, абақ-керейлер (меркіт) Шыңғысханмен жақсы қатынаста болмаған. Найман, керей, меркіттерді Шыңғысхан жаулап алды, жалайыр мен қонырат тек Жамуха жеңілгеннен кейін Шыңғысханға қосылған.
3. Қазақта Шыңғысхан (Жошы туралы аңызды санамағанда) туралы бірде-бір аңыз, не дастан жоқ. Шыңғыс қазақ болса одан Алаша хан сияқты ұлтты құрастырушы ретінде аңыздық тұлға жасалу керек еді, себебі Шыңғысханның ұлан-ғайыр істері жеткілікті материал болатын еді-ғой.
4. Шыңғысхан ұлысына ескі ұйғыр әліпбиі негізінде жаңа әліпби еңгізгені белгілі. Ол түркі болса жаңа әліпби енгізіп не шаруасы бар, сол замандағы түрік тайпалары Шыңғысханнан бұрын 6 ғасыр бұрын әліпби болған ғой. (Күлтегін, Орхон-Енисей жазулары). Жалпы сол заманда барлық түрік тайпаларының әліпбиі болған (найман, керей, қыпшақ, ұйғыр).
5. Алтын Орда мемлекетінде 1240-1300 жылдар аралығында мемлекеттік тіл моңғол тілі болған. Шыңғысхан түрік болса, Алтын Орданы басқарған оның ұрпақтары мемлекеттік тілді қыпшақ тілі қылуы керек еді (оның үстіне Алтын Орда монғол ұлыстарының ең түріктенген бөлігі еді), бірақ қыпшақ тілі кейіннен моңғолдар толықтай түріктенгеннен кейін ресми тіл болған.
Осылардан шығатын қорытынды Шыңғысхан қазақ болмақ түгілі түркі болмаған, 1206 жылы ол құрған, шыққан тегі алуан-түрлі тайпалар жиынтығына Монғол атауы берілген, яғни монғол атауы белгілі-бір этникалық топтың емес, жалпы ұлыстың атауы болған. Моңғолдардың өзіндік мемлекет құру дәстүрі болмағандықтан, барлық мәдени терминдерді түрік тілдерінен алынған мысалы, ұлыс,қаған,тайшы және т.б, тіпті мүмкін моңғол атауы да түркі тілінен алынған болуы мүмкін, жалпы белгілі-бір халыққа атауды өздері емес, көрші халықтар беретіні белгілі.
Жалпы Шыңғысханнан басқа қазаққа тікелей қатысты атақты тұлғалар жеткілікті, сондықтан біреудің тарихына жармасып, мәселені өзіңнің пайдаңа шешу, жақсы нәрсе емес. Қазақ мемлекетін құрушылардың, жалпы қазақ хандығы билеуші тобының Шыңғысхан ұрпағынан болуы, қазіргі заманда өздерін қазақ ұлтының құрамдас бөлігі ретінде санауы, ұлы жаулап алушыны қазақ ете алмайды.
СЕН ТОПАСҚА ЖАУАП-БІРІНШІДЕН ҚАЗАҚ 15 ҒАСЫРДА ЖЕКЕ МЕМЛЕКЕТ БОЛЫП ҚАЛЫПТАСТЫ, АЛ ҚАЗАҚ АТАУЫ КҮЛТНГІН ЖАЗБАСЫНДА ҚАЗҒАҚ ОҒЛҰМ ДЕГЕН АТПЕН БЕРІЛЕДІ, 12 ҒАСЫРДА ҚАЗАҚ АТАУЫ СІБІР ТАЙПАЛАРЫ АРАСЫНДА БЕРІК АЛЫП ДЕГЕН ДЕГЕН МАҒЫНА БІЛДІРГЕН, ЕКІНШІДЕН,МОҢҒОЛДЫҢ ҚҰПИЯ ТАРИХЫНЫҢ ЖАЗУ ТІЛІ-40ПАЙЫЗ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІМЕН СӘЙКЕС КЕЛЕДІ, АЛ МОҢҒОЛ ТІЛІМЕН МҮЛДЕ СӘЙКЕС КЕЛМЕЙДІ, ҚАЗІРГІ МОНҒОЛИЯДАҒЫ ШЫҢҒЫСХАН МҰРАЖАЙЫНДА ОНЫҢ МЕМЛЕКЕТІН ҚҰРАҒАН ТАЙПАЛАРДЫҢ ТАҢБАСЫ БЕЙНЕЛЕНГЕН, ОНЫҢ 45-І ҚАЗАҚ РУЛАРЫНЫҢ ТАҢБАСЫНА ҰҚСАС, ҮШІНШІДЕН ШЫҢҒЫСХАН ТУРАЛЫ ҚАЗАҚТА АҢЫЗДАР БАР, БІРАҚ ОЛАР БҮГІНГЕ АЗ ЖЕТКЕН , ШЫҢҒЫСХАНДЫ БЫЛАЙ ҚОЙҒАНДА ксро САЯСАТЫ НӘТИЖЕСІНДЕ АБЫЛАЙХАННЫҢ КІМ ЕКЕНІН БІЛМЕЙТІН ҚАЗАҚТАР БАР,БАСҚАСЫН САНАМАҒАНДА ҰЛЫ АБАЙДЫҢ ӨЗІ ТЕГІНІҢ ШЫҢҒЫСХАНҒА ҚАТЫСЫ БАР ЕКЕНІН ЖАЗҒАН,АЛ ҚАЗІРГІ МОҢҒОЛДАР АРАСЫНДА ОЛ ТУПАЛЫ АҢЫЗ ТҮГІЛІ ШЫҢҒЫС ДЕГЕН ЕСІМДЕ ЖОҚ, ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ МОҢҒОЛДАР 765 РУДАН ТҰРАДЫ, БҰЛ ДЕГЕН СӨЗ МОҢҒОЛДЫҢ ҰЛТҚА ЖАТПАЙТЫНЫН БІЛДІРЕДІ,ОЛАР ШЫҢҒЫСХАН ИМПЕРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚҰРАҒАН ТАЙПАЛАР БАТЫСҚА ЖЫЛЖЫҒАНДА,ОРНЫНА ЖАН ЖАҚТАН ӘРТҮРЛІ ТАЙПАЛАР КӨШІП КЕЛГЕН, ОЛАР ҚАЗІРГІ МОҢҒОЛДАРДЫҢ АТА БАБАСЫ, БҰЛ ТУРАЛЫ ҚАЙРАТ ЗАКИРЯНОВ ТЫҢ ШЫҢҒЫСХАННЫҢ ТҮРКІЛІК ҒҰМЫРНАМАСЫ ДЕГЕН КІТАБЫНАН ОҚЫ, ТӨРТІНШІДЕН ШЫҒҒЫСХАННЫҢ ЖАЗУШЫЛАРЫ КЕРЕЙЛЕР АРАСЫНАН ШЫҒЫП ОТЫРҒАН,
Мен - өз басым, Шыңғыс ханның моңғол болғандығына еш күмәнім жоқ. Шыңғыс ханың қазаққа (түркіге)жасаған жақсылығы - Сталиннің орыс халқына жасағаны сияқты. Кім күшті - соны ықтай жалдап, әмірін жүргізді. Ал Шыңғыс ұрпақтары - қазіргі қазақ халқының бет-бейнесін жасауға аса зор ықпал етті. Мені қызықтыратыны - Семей өңіріндегі Шыңғысқа қатысты жер-су аттары мен, Шыңғысты хан көтеретін он екі бидің әрекеті.
Енді нешеме неше халықты қырған, нешеме неше елді жермен жексен еткен Шыңғысханды неге жауыз демеске не шара. Осығанда басы жетпеген кейбір ақымақтарға таң қаламын. 1 жастағы баланың өзіне ұрсын тастасан сен жамансың демеуші ме еді ай-ай-ай
Бұл тақырыпқа алі дәлел керек. Сене бермеңдер қазақтар! Арамызда талай арамзалар жүр. Бұл тақырып менімше бір үлкен адамдардың тапсырмасымен жазылуы мүмкін, солар құрастырған ойдан келістіріп. Бізге енді жетпегені осы еді. Онсызда 100 пайыз қазақтың 60 пайызы шала қазақ қалған 40 пайызды осылайша іріткі салып ыдыратпақшы бұл еврейлер не істемейді.
шынгысханды баба ретинде кабылдау пайда акелмесе,зиян шектирмейди.
орыстарды каншама гасыр баскарып отырганымыздын тагы бир далели.
мына қызықты қараңыз, қай тарихты оқысаң да қазақ өзіне жау тигенше аңқайып отыра берген. Батырлардың бәрі тек елді қорғаған. Ешбірі өздігінен басқа халықтарға тиіспеген. Сөйтіп жүріп үлкен территорияны иемденген!? Парадокс емес пе? Жауынгер қазақтан амбициясы әлемді тамсандырған бір қолбасшы шықпаған дегенге өздерің сенесіңдер ме? Жарайды, Шыңғысхан моңғол, Әмір Темірді өзбектер иемденіп алды. Біз қазақ ежелден көп ұлтты, көп дінді, қонақжай, сен тимесең мен тимен бадырақ көзбіз деп жүре берейік. Біз тек қорғанушы ұлтпыз. Отырарды қорғадық, Аңырақайда қорғандық, т.б. Қорғанып жүріп жалайырлар Иранды билеген,Орта жүз ар жағыдағы орыстарды таптаған. Сол орыстан үш ғасыр салық алғандар әрине қазақ емес моңғолдар. Қазақ ондай *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*дыққа бармайтын, қой секілді қоңыр ұлт. Толеранттық қанына тумысынан сіңген қазақ жасасын! Өзге елдерді қан сасытқан Алпамыстрды басқаларға таратып бердік. Енді біреуі қалып қалыпты, Қазанды шулатқан қарақыпшақ Қобыландыны жедел түрде өзбекке немесе қырғызға басы бүтін өкізу керек. Әйтпесе кіршіксіз биографиямызға қабыспай тұр, орыспен айқаста өлген алып батыр. Қазақта орысқа қылыш көтерген батыр барын білсе Аюбаев ашуланып, Жолбев көзінен от шашып шыға келеді. Ондайды көрсе жалпақшешей Нурбаевтың әлсіз жүрегі тоқтап қалып, маңдайымызға біткен ең "ұлы" тұлғадан айырылп қаламыз. Құтыл қазақ Қобландыдан.
Біле білсең Нұрекең,орысқа қарсы шыққан КЕНЕСАРЫНЫҢ ескерткішін өзі ашқан,өзінің Елордасында.Петропавлда Нұрсұлтан ашқан Абылай ескерткішіндегі хан ұстаған найза Ресейге бағытталған.Петропавлдағы хан ордасы Нұрекеннің бұйрығымен қалпына келтірілді.Сондай-ақ,Мұстафа Шоқай фильмін жасауға Нұрекең өзі тапсырма берген,Әкім Таразиге сценарий жазуға тапсыған болатын.Ал Мұстафаны орыстар қалай жек көретіні белгілі.Енді кішкене ойлаң,бауырым....Айтпақшы Нұрекең,Мәскеудің дәл ортасында ҰЛЫ АБАЙдың ескерткішін ашқызды!
Алты Алаш
Пікір алынып тасталды!
сенің ойыңды түсінбедім
Халықты адастыратын - тарихшылар. Біз бүгінмен өмір сүрудеміз. Шыңғысхан тақырыбы - өткеннің еншісінде. Ит пе құс па, бізге маңызды емес. Аталарымыздың бәрі хан мен би, батыр болса біз бүгін неге адасудамыз? Қане көреген ойшылдарымыз бен топбасшыларымыз? Өзгеге танытып тұрмақ, өзімізді қырықпышақ қып бөліп тастадық.Бүгінгінің нанын жеп, уайымын сіміру керек. Шыңғысхан - монғол. Көп бас қатыратындай халқымызға не істеп қойып еді?
Қайран қазағым-ай! Өй,өнбес дауды қуып, басқа мәселе құрып қалғандай. Шыңғысханның ұлы тұлға екеніне дау жоқ. Бірақ енді оның моңғол емес, қазақ деп ешқашан дәлелдей алмайсың. Екіншіден ол сол заманда жақын тұрған наймандар мен керейттердің ата жауы болып, қан жоса етіп қырды. Қыпшақты қырды, бүкіл қазақ руларын қанға бөктірді. Енді неменеге қазаққа бұра бересің оны. Одан не ұтасың? Түсінбеймін осындай қазақтарды...
Қытайлар Шыңғысханды моңғол дей отырып, оның басқарған кеңістігін билеуді көздеп отыр. жетісуға іштей таласып, ұрпағына ол біздің жер еді деп отыр. Тек орыстар басып алып, кейін 1860 жылғы қытай-орыс соғысының келісімі (іле келісімі) бойынша жеріміз кенет тәуелсіздік алған Қазақ Республикасына өтіп кетті дейді, астыртын ақпараттары мен үгіт-нәсихаттарында. Демек, Шыңғысхан мәселесі жай ғана біреудің кім болғандығында емес, астарында геосаяси ойын мен арамза пиғыл жатыр. Демек Шыңғысхан Қазақ па, емес пе дегенде алдымен қытайдың осы арам пиғылын ескеріп, соған сай тұжырым жасау керек. Ойланыңдар қазақтар! егер Шыңғысхан қазақ болса, біздің тәуелсіз елімізге қандай пайдасы, не зияны болуы мүмкін. Ал қалғаны бос мылжың!
- Анахарсис
Осылардың ақ-қарасын зерттеп, халыққа ұсынатын тарих институттары, әйгілі тарихшыларымыздың аузына неге құм құйылған?! Неге зерттемеске, әлде, жоғарыдан нұсқау бар ма, әлгі "Түп тұқияннан" деген кітап сияқты?
Қазақ бауырларым,Шыңғысханға қатысты белсенді пікірталас жүргізіп жатқан бәріңізге рахмет. Қытайдың астыртын саясатына қатысы бар,әлдебір нұсқаумен жазылды, немесе өткенді қозғап не керек деген сұрақтардың қай-қайсысы да орынды.
Ең алдымен, "біреудің тапсырсымен жазылып отыр" деген ойды лақтырып тастаңыздар. Мен Мырзабек ағаны жақсы білемін, "әуесқой тарихшымын" дегені кішіпейілдік, әйтпесе, Шыңғысхан тарихын зерттеп жүргеніне 20 жылдай уақыт болған. Кәсіби тарихшылардың бұл тақырыптың соңына мұнша уақыт түсіп зерттегені жоққа тән. Сондай-ақ, Шыңғысхан тарихына дәл мұндай "төңкеріс" жасау "менмін" деген кәсіби тарихшылардың да қолынан келген жоқ. Ол кісі зерттеуді бастағанда Қытайдың да, ресейдің де әсері болмаған.
Енді,соңғы пікір айтушы дұрыс айтады. Біздің мүйізі қарағайдай тарихшыларымыз қайда қарап отыр? Неге кесімді пікірін айтпайды? Олар Шыңғысханды дәл осылай зерттеді ме? Мәселе сонда.
Аталған кітап шыққалы 3 жыл өтті. Ол бойынша Қарағандының орыстілді "АРТ" деген арнасынан пікірталас ұйымдастырылды, Алматыдағы бір жиында 1998 жылы мен бұл кітапты "Егемменнің"тілшісі Айнаш Есалиға беріп жібердім,"қараңыздар, мүмкін болса, "Егеменге " басыңыздар" деп, Парламентке жіберілді, таныстырылуы үшін. Бірақ, ешқандай пікір жоқ.
Мен осы кітапты (ол тек Шыңғысхан емес,тұтас қазақ тарихына арналған)қазақшаға аударып 2008 жылдың басынан бастап "Алтын Орданың" 7-8 нөміріне бердім. Танысып жатқан жұрт көп. Алла жазса, биыл қазақша нұсқасын шығарайын деп отырмыз.
Ал, "Шыңғысхан қазақ болса, оның түркіленген ұрпақтары неге қыпшақ тілінде сөйлемейді?" дегенген пікір білдірушіге айтарым, тарихшылар Бату қыпшақша сөйлеген, әскерінің 80 пайызы қазіргі қазақ рулары дегенді талай айтқан. Оған ешқандай дәлелдің керегі жоқ.
Сабырбай
Кешіріңіздер, жоғарыда 208 жыл дегенді "1998" деп жібіберіппін. Бірақ, онсыз да түсінікті шығар
Сабырбай
Пікір қосу