ақпараттық порталы
2009 жылдың 15 сәуір
күні құрылған
Дихан ҚАМЗАБЕКҰЛЫ, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу-әдістемелік жұмыс және стратегиялық даму жөніндегі проректоры, филология ғылымының докторы, профессор:
- Өздеріңіз бастамашы болып, Еуразия ұлттық университеті жанынан «Алаш» институтының іргесін қаладыңыздар. Мұны құрудағы мақсат не еді және оның бүгінгі жұмыстары қалай жүріп жатыр?
- 2007 жылы Алашорда өкіметінің, жалпы, ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының мемлекет құру тәжірибесіне 90 жыл толды. Осы айтулы сәт жақындап келе жатқанда, Қазақстанда кейбір азаматтар тарапынан игілікті жұмыстар істеле бастады. Әсіресе, Алматыда біраз шаруалар жасалды. Мәселен, «Алаш қозғалысы» секілді құжатты кітаптар дайындалды. Осы үрдіске біз де қосылып, 2006 жылы күзде университеттегі ғылыми кеңестің шешімімен «Алаш: мәдениет және рухани даму» атты институт құрдық.
Астанадағы «Алашты» ашудағы тағы бір себеп - Ұлттық Ғылым академиясы қоғамдық қана мәртебеге түскеннен кейін «ғылым университеттерге баруы керек, ғылыми зерттеу орталықтары ашылуы қажет» деген ниетке үн қосу еді. Институттың негізгі мақсатын қысқаша үш бағытпен түсіндіруге болады. Бірінші - Алаш зиялылары еңбектерінің мәтінін жинау. Оның көп бөлігі Ресейдің мұрағат, кітапханаларында екенін айта кетейін. Екінші бағыт - сол мәтіндерді саралау, бүгіннің пайдасына жарату. Үшінші - тіл, мәдениет, өнер саласында Алаш құндылықтарын ғылыми және практикалық бағытта ретімен, орнымен насихаттау.
- Бұл шаруалардың қаржылық қолдау жағы қалай болды?
- Негізі, университет жанындағы институттар өзі тек ұтып алатын гранттар бойынша ғана жұмыс істейді. Қазақстанда іргелі ғылымдарға грант жарияланатыны мәлім. Сондай-ақ уақыты шектеулі, өтпелі гранттар болады. Бір бағыт үшін ұзақ жылдарға арналған грант жоқ. Алаш деген - біздің мәңгілік тақырыбымыз. Қазақ қазақ болғалы рухы мен мәдениетіне өлшем, тұтқа болған осы ұғым болған соң, бұл бағытқа ұзаққа арналған қаржылар бөлінетін шығар деп ойлаған едік. Бірақ айтарлықтай қолдау көрсеткен ешкім бола қоймады. Мысалы, 2007 жылы Білім және ғылым министрлігі «Ұлттық идея» деген ғылыми грант жариялады.
Қызық ретінде айта кетейін, сол грантқа Астанадағы біздің де, Алматыдағы қазақтың тарихын, шежіресін зерттейтін «Алаш» орталығының да жобалары өтпеген. Сонда мұны қалай түсінуге болады? Өзі жарияланып отырғаны ұлттық идея болса, Алаш ұғымы соның темірқазығы емес пе? Мұның себебі мынада деуге болады, біздің қазіргі билік басында жүрген тарихты білмейтін біраз сабаздар «Алаш» деген сөзден әлі күнге қорқады. Алаш атауына үрке қарап, оны қоғамның тұрақтылығына зиян келтіретін «бүлікші идея» ретінде қарайды. Қызық болғанда, осы институтты құру кезінде университетте біраз адам Алаш ұғымын 1990 жылдардың басында Рәтбек қажының қолын сындыратын «Алаш» деген ұйыммен шатастырады екен. «Соны насихаттап жүрсіңдер ме?» дегенде, не күлерімізді, не жыларымызды білмедік.
Сонда олар үшін арғы Алаш тарихы беймәлім болғаны ғой. Қазір біз институт ісіне қолдау табудың басқа жолын қарастырудамыз. Мәселен, «Аджип» компаниясының мемлекеттік тілді дамытуға арналған грантын ұтып алдық. Оның негізгі мазмұнын Алашқа қатысты дүниелермен толтырдық. Қазір немістерге, ағылшындарға, француздарға арналған «Қазақ тілі мен мәдениетінің оқулығы» деген кітап дайындап жатырмыз. Оқулықтың ішінде Алаш зиялыларының ой-пікірлері, өмірбаяндары болмақшы. Ұлт тарихына, соның ішінде Алашқа, жәдитшілдікке, Еуразиялық жаңаша танымға байланысты сөздіктер түзіп жатырмыз.
- «Алаш ұғымына үрке қарайды» деп айттыңыз. Бұл қоғамның табиғи қажетсінбеуі ме, әлде сананы сілкіндіретін насихаттың кемшілігі ме?
- Біз қазақтың тарихын, жалпы, қазіргі мүддесін таразыға салар болсақ, қоғамда өткеніне лайықты көзқарасы бар көзі ашық азаматтар жоқ та емес. Егер қазақтың оқыған 10 азаматына сауал тастасаңыз, соның кемі сегізі тарихи Алашты «ең сапалы кезеңіміз» дер еді. Және «Алаш біздің бүгінгі рухани жаңғыруымызға зор әсер етпек» дейтіні де рас. Қазір біз «өй, билік басындағылардың 80-90 пайызы қазақ ұлтының өкілдері» деп жүрміз. Ал «сол азаматтардан қайсысы тарихты біледі?» деген сұрақ қойсаңыз, бұл жаңағы 8:2 қатынасындай болып шықпайды. Онда білетіндердің пайыздық өлшемі, өкінішке қарай, өте аз. Бұдан шығатын қорытынды не?
Рас, білім, мәдениет, жалпы, рухани салада жұмыс істейтіндердің дені Алашты қадірлейді. Ал билік басындағылардың көбінде бұл жағы кемшін. Алаш біз үшін өзімізді танудың және ұлттық сапаның призмасы сияқты болу керек. Қай адам Алашты біледі, Алашты таниды, бағалайды, сол азаматтың дәрежесі ұлттың тілін, ұлттың мәдениетін білетін, жан дүниесін түсінетін деңгейге жетеді. Қазір көп адамның сүйегі қатып қалған. Кітапты былай қойғанда, тіпті газетті әрең оқиды.
Бұрын кеңес кезеңінде «пәленбай деген министр болмаса басқарма бастығы өзі газетке мақала жазып, өзі мәселе көтеріп, әдеби өмірге араласады» деуші едік. Мәселен, Ілияс Омаров, Шерияздан Елеукенов сынды баяндамасын өзі жазатын басшылар болды. Қазір ондай тек бірлі-жарым азамат бар. Бірақ көбі әдеби өмірде не болып жатыр, газетте ұлттың мұңын қозғайтын, жоғын жоқтайтын қандай дүниелер шығып жатыр - ол жағына басын қатырмайды. Бүгінгі тілмен айтсақ, «файлы таза». Енді осындай сүйегі қатып қалған адамдар үшін насихатты көп жүргізуіміз қажет. Қазақ «беті бері қарайтын адам» деп айтып жатады. Солай үмітті болайық. Ал жастар жағына, әсіресе, білім жүйесіне алаштану ертеден жүйелі беріле бастауы керек. Балабақша, орта мектеп, колледж, университетте осы бағытта қарқынды жұмыс жасалса, 10 жылдың ішінде ұлттық тұрғыдан оңалу нәтиже беретіні шүбәсіз.
- Қазір мектептердегі Алаш тақырыбын оқыту жайы қалай?
- Мектептегі білім жүйесіне Алаш түсінігі соңғы бес-алты жыл ішінде бара бастады. Алдында тек қана Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжандар ғана айтылатын. Қазір Алаш қозғалысы қазақтың өміріндегі жаңғыру, қоғамдық реформаға ұмтылыс екені, парасатты әрекетпен қазақ даласына қозғау салғаны тарих оқулығының белгілі бір тарауларына енді. Қазір Алашты таныту кезеңінде Қазақстанда біз секілді жүз орталық болса да көп демес едім. Осы бағыттағы танымдық ұйым балалардың арасында да болсын. Мәселен, жақында ғана біздің университетте «Алаш жастары» деген қоғамдық ұйым құрылып, жұмысқа кірісті. Оның ұйытқысы - шетелден келген қазақ жастары. Алматыда Сандуғаш Жұмағұлова деген студент басқаратын «Алаш қыздары» атты ұйымның жұмысына ризашылықпен қараймыз.
Негізі, Әлихан, Смағұлдар саяси қайраткерлер еді. Бірақ өз қолымен толтырған өмірбаян деректерінде «мамандығыңыз не?» деген жерге барлығы «журналист» деп көрсетеді. Сонда журналистиканың, публицистиканың тууының өзі - «публикаға яки халыққа шығу» деген сөз. Олар сөзін ауызша да, жазбаша да жұртқа жеткізе алу үшін журналист болды. Алаштың серкесі Әлихан Бөкейхан «Мен ішкі дүнием, табиғатым әдебиетші болғандықтан әдебиетші болғаным жоқ, уақыт мәжбүрлеп, халқымның қажетіне жарау үшін әдебиетші болып отырмын» деп жазғаны бар. Осы секілді дүниелерді оқығанда адам тебіренерліктей жауап табасың.
- Алаш идеясын ту етуге байланысты қатардағы шенеуніктердің жайы жоғарыда айтылды. Енді осы іске мемлекеттік тұрғыдан ауқымды түрде араласу сезілмейтін секілді. Алаш қайраткерлерінің интеллектуалдық болмысын үлгі етердей, соны бағытқа алардай үлкен қозғау неге жоқ?
- Бізде білім мен мәдениетке, ақпаратқа қатысты азаматтардың бәрінің көзі ашық. Былай қарасаңыз, жоғарғы жақ түсініп тұр. Төмен жақтағы азаматтар оны қалап тұр. Олай болса, неге іс жүрмейді, неге халық ынталанып кірісіп кетпейді? Біз секілді ғылым төңірегінде жүрген азаматтар осының бір тетігін табуымыз керек сияқты. Мәселен, кеңес кезінде Махамбет пен Сұлтанмахмұт сол формада жүрді. С.Торайғырұлы - бүкіл Алаш зиялыларының, Махамбет барша жыраулардың орнында тұрды. Ол кезде Махамбеттің шығармасын ешкім тоқтатып қойған жоқ.
Оның жырларының бәрі - «Егеулі найза қолға алмай, Еңку-еңку жер шалмай, Ерлердің ісі біте ме?!» деген сынды рухты қозғайтын туындылар. Ал Сұлтанмахмұт - Алаш зиялыларының ішінен шыққан тұлға. Тұлғалардың бәрі атылып, аты аталмайтын кезде оны «кедей табының өкілі» деп бері тартып алдық. Оның жыры да Алаш идеясына құрылған. Тіпті оны Міржақыптан бөле қарауға болмайды. «Сарыарқаға жаңбыр керек» дейді, бізге, ұлтымызға бір қозғау қажет деп, Ахметтің идеяларын айтып отыр. Ал енді осы айтылған идеяны біз өзімізге сіңіре алдық па?
Толық сіңіре алмадық. Ол кез үшін қазақ хандығы мен Алашты айтуға форма керек болды. Ақылдыларымыз оны тапты да. Ал жалпы халық оны сіңіре алмады. 1986 жылғы оқиға, оның алдындағы кей толқулар жекелеген адамдардың әсерімен болмаса, бір стихиялы түрде жүзеге асты. Ұлтты түлетердей жүздеген жылдарға арналған концепция жасалған жоқ. Қазіргі біздің бағытымыз осыдан сабақ алуы керек. Мысалы, біз Алаш, Әлихан, Ахмет, Міржақып деп айтамыз.
Бірақ неге олардың айтқанын ұстанбаймыз? Мәселен, Ахмет Байтұрсынұлы жасаған әліпбиде 28 әріп бар. Онда «щ», «ё», «ъ» т.б. орыс әріптерінің иісі де жоқ. Енді қараңыз, біз Алаш зиялыларын 1988 жылы ақтап алдық, мәртебесін анықтадық. Ал неге олардың айтқанын, тіл табиғатын түсініп барып айқындаған ғылыми ережелерін үлгі етпейміз? Әлем әлдеқашан өз тағдыры мен табиғатын ойлап оянды, ал бізде әлі сол кеңестік-тоталитарлық жүйедегі 42 әріп.
Қазақ тілін әлі күнге белін сындырып, сүйегін майыстырып, жасандылықпен пайдаланып жүрміз. Ең болмағанда ғылыми орта осы жұмыстардың жүйелі тұжырымдамасын дайындауы керек қой. Мәселен, «бірінші кезең - жат әріптерден құтылу кезеңі» дегендей. Мұның бізге жат, бөтен екенін ғылым тұрғысынан түсіндіруіміз қажет. Ғылымның өзі тілдің табиғилығына қызмет етуі тиіс. Егер Алаш тұсындағы тұжырымдамаға қайтып бармай, жасандылықты алып жүре берсек, онда ешқандай реформа жүрмейді. Бәрі жалған болып қалады.
- Осы бағыттағы Алаш зиялыларының бастамашылдығы қалай болды?
- Қазір әлемде ай сайын, жыл сайын мыңдап-миллиондап терминдер шығып жатыр. Бәрін аударып біту мүмкін емес. Мұның әдемі жолын Алаш арыстары көрсетіп берген. Яғни терминдерді, аталымдарды қазақ тілінің дыбысталу заңдылығына келтіру керек. Оларға қазақ тілінің жұрнақтарын жалғау керек. Мысалға «көрермен» деген секілді. Немесе «квартирадан» - «пәтер» шығарғандай жолмен жүруіміз керек. Бізде «ф», «х» деген секілді әріптер болмаған. А.Байтұрсыновтың жазбаларында «хат» дегенді «қат» түрінде жазған. Тіпті Ақаңның аты Ахмет емес - Ақымет.
Демек, тілімізге бейімдеген. Қаһарман дегендегі «һ» деген әріп бар деп жүрміз. Ол да арабтың әрпі. Соңғы уақытта көп жазылып жүрген «һәм» сөзі бізше «әм» болып қолданылуы керек. Сөз жоқ, арабтың, парсының тілін мойындаймыз, ол -мәдениетіміздің бір қабаты. Бірақ олардан келген атауларды қазақтың табиғи дыбыс үндестігіне, тіл заңдылығына салып жіберуіміз керек қой. Мәселен, арабтар «китабун» дейді. Біз олай айтпаймыз, «кітап» дейміз. Негізі, «кітәп» болғаны дұрыс. Араб тілін жетік білген Абай «Алла» дейді, біздің бүгінгі мықтылар тіл табиғилығын менсінбей, «Аллаһ» дегенді шығарды.
Мінеки, кейінгі кездері біз орыстан, Еуропадан кірген таныммен қарап, сол бойынша әріп, сөз жасап, халықты шатастырып отырмыз. Қазір өз еркіміз өзімізде, мүмкіндік бар. Неге біз табиғи тілімізге қайтып оралмаймыз? Айталық, Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл құралын» негізге алып, барлық ғылым саласындағы термин, атауларды жүйелесек, қате бола ма? Әйтпесе кеңес кезінде шатасып жасалған зерттеулермен, ұстанымдармен жүре берсек, әлі-ақ ана тілін «гибрид тіл» қыламыз.
- Тілдің табиғи үрдісін бір жүйеге түсірудің жолы - Алаш зиялылары салған жол болғаны ғой ...
- Иә, мәселен, маған Алаш тақырыбы не берді десеңіз, бір сөзге, сөз тіркесіне, ұғымға күмәндансам, сол зиялылардың еңбектеріне жүгінемін. Мысалы, «бұл жөнінде Ахмет Байтұрсынұлы не деді екен, осы өзі қазақтың сөзі ме, жоқ өзге біреудікі ме?» деп сол жаққа қараймын. Қысқасы, бұл мәселеде біз үшін эталон - Алаш зиялыларының еңбектері және Абайдың сөздері болуы қажет. Ал Абайды Алаш арыстары үлкен өнеге тұтқан.
- Былайғы жұрт, жастар, оқушылар Алаш дегенде ары кетсе бес-алты тұлғаны ғана таниды. Алаш идеясының төңірегіне ұйысқан барлық қайраткерлерді топтастырған, олардың кім болғанынан хабар беретін бір ғана сүбелі еңбек жасау ісін жүзеге асыруға бола ма?
- Бұл өте керекті дүние және жасауға болады. Осы жайт ойымызда біраздан бері жүрген еді. Жоспарымызда да бар. Бүгінде бастамашыл азаматтар тарапынан «Алаш қозғалысы», «Алаш анықтамалығы», «Алаш энциклопедиясы» дегендей дүниелер жасалып жатыр. Бірақ балаларға арналған бір оқулық тәрізді еңбек қажет. Мәселен, «Алаш ұғымы не береді?» деген тәрізді дүние болса. «Алаш - сенің ұлтыңның аты, Алаш - сенің кеңдігің, Алаш - сенің мемлекеттілігіңнің негізі, Алаш - тарихың мен тілің» дегенді балаларға түсінікті, қарапайым тілмен айтып, ақпар беретін кітап болса, ұрпақ санасы нұрлана түсер еді.
- Осыған ұқсас, Алашты насихаттауда кино саласын іске қосу да артық болмас. Мысалы, ұлтқа Алашты кеңінен ұғындыратын тарихи да көркем ұласпалы фильмдер жасалса, бұл отаншылдықты дамытуға ықпал етпей ме?
- Бұл өте жақсы идея деп есептеймін. Және уақыты келді. Өткенде ғана осы «Алаш айнасы» газетінде Мәмбет Қойгелдінің сұхбатын оқыдым. Сонда ол кісі «Мұстафа Шоқай фильмі туралы бізден кеңес сұраған адам болған жоқ» деді. «Көшпенділер» фильмі де солай болды. Рас, бұл киноға біздің белгілі азаматтар қатысқан. Бірақ екі киноны көрген кезде де «әттеген-ай» деп отырасың.
Мәселен, «Мұстафа Шоқай» фильмінде негізгі кейіпкер тек бір эпизодта ғана Алаш қайраткерлерімен кезігеді. Әлиханды, Ахметті көрсетеді. Бірақ олардың бейнесі ашылмай, еш байланыссыз қалған. Мұстафа Шоқай -Түркістан автономиясын құрған адам. Сонымен бірге ол Алашорданың да мүшесі болған... Дәл қазір біз үшін белгілі тұлғалардың әйел-баласына деген сүйіспеншілігін емес, ұлтқа деген сүйіспеншілігін білу маңызды.
Қазіргі фильмдердің философиясы үнді фильмдеріндей түсінікті. Айырмашылығы - біздікінің шетелден атақ алу үшін түсірілгендігінде. Міндетті түрде оның ішінде бір жебірейдің шалы немесе баласы жүруі керек. Дәл қазіргідей мемлекеттің іргесін мықтап жатқан кезде біздің фильмдер 15-16 миллион болатын өз халқымыздың мүддесіне қызмет етсе жетеді. Елдік мүддеміз түзелсе, әлем базарына шығатын кез алда. Екінші жағынан, Алаш зиялыларының балалық шағы бар. Мәселен, Әлихан кішкене кезінен өзіндік ерекше қасиеті бар бала болған.
Ахметтер де сондай. Олардың нағыз сапалы тұлға дәрежесіне көтерілген адам екенін тарих та, халық та мойындап отыр. Енді солардың сапалық негізінде халықты да, ұрпақты да тәрбиелеуге болады ғой. Сондықтан бұл бағыттағы кино түсіру жұмысы өте өзекті мәселе. Егер бізден кеңес сұрап жатса, қолдан келгенді жасауға даярмыз дер едім.
Жүсіпбек Аймауытұлының бес томдығын, Қошке Кемеңгерұлының үш томдығын, Смағұл Сәдуақасұлының екі томдығын, Хайретдин Болғанбайдың бір томдығын құрастыруға қатыстық. ҰҚК мұрағатынан «Алқа» бағдарламасын, Әлихандардың хаттарын таптық. Негізі, мәтінді оқыған кезде, сараптаған кезде адамға көп ой келеді. Мәтін деген ол - мәдениеттің алақаны, алақандағы айнасы. Оған қарап отырып, сол дәуірге бойлайсыз.
- Биліктегі шенеуніктердің бәрін болмаса да, 50-60 пайызын Алаш идеясын ту етіп, ұлтым, елім деп қызмет ететін, соны дәстүр ретінде ұстанатын жағдайға қалай жеткізуге болады деп ойлайсыз?
- Ол үшін үлкен мемлекеттік құжаттарда, мысалға Ата Заңның өзінде, ауқымды тұжырымдамаларда «Алаш жолы» деген ұстаным, бағыт енгізілуі керек. Бізде «Алаш жолы», «Алаш қозғалысы», «Алаш бағыты» сынды құндылықтарға ғалымдар, саясаттанушылар, философтар бәрі біріге отырып, баға беруі қажет. Мәселен, оған «ұлтымыздың сапалы жаңғыру кезеңі» деген баға берілсе, соның өзі Алаштың парқын жете түсіну болар еді. Қай ел болсын өзі жүріп өткен тарихтағы бір жолды, белгілі тұлғаларды өзіне темірқазық ретінде үлгі етеді. Абылай хан, Кенесары сынды тұлғаларын ту етеді. Айналып келгенде, олардың тағылымы қайтадан алдан шығып отырады.
Ал Алаш жолына көз салыңызшы: зайырлы ма - зайырлы! Білім жолы да бар. Патриот десең - патриот. Ұлтын жанындай сүйген. «Байырғы қазақ жерінде мемлекет құра отырып...» деп жаздық қой Конституцияға. Байырғы қазақ жерінің ең сапалы биігі «Алаш кезеңі» болса, ол неге Ата Заңда жазылып тұрмауы керек? Себебі ұлт тарихындағы, ел дамуындағы ең бір құнды идея, елдіктің үлкен бір арқауы болған сөзді қолдану заңның тіліне қайшы келмейді. Сосын бір айқын нәрсе, осыны кез келген зиялы азаматпен сөйлессеңіз, бәрі түсініп, «дұрыс екен» дейді.
Бірақ нақты іске келген кезде ақырын тайқып шығып кетеді. Кейде бүгінде әжептеуір атақ-дәрежеге жеткендер әңгіме-сұхбат барысында алдымен коммунистік идеядағыларды айтып, сосын үлкендеріне көшіп жатады. Сонда біздің темірқазығымыз қайсы? Жауабын айтсақ, әлі тарихты өз дәрежесінде, ұлттық-мемлекеттік мүдде тұрғысынан дұрыс байыптай алмай жатырмыз. Бұрынғы жалаң ұранның жетегінде кетіп қалатын тұстарымыз аз емес.
Бөлек ой
«Мәдени мұра» бағдарламасын мұзжарғыш кеме ретінде қарауға болады. Соның арқасында Алашқа байланысты біраз дүние жиналды. Мысалы, 10 томдық Алаш қозғалысы туралы еңбек жарияланып жатыр. Оларға қатысты бар материалдың шыға бергені дұрыс. Енді бірыңғай Алашты жинақтап, зерттеп, кеңінен жариялауға арналған «Алаш мұрасы» атты мемлекеттік жоба қабылданса, әлемге «Қазақ елі» деп тұғырын айқындап жатқан ел ұтар еді. Қазіргі күні Қазақстанда өзін дәлелдеген, сол тақырыпта ғылыми диссертация қорғаған кемі 30-40 алаштанушы, ал тұтастай алғанда, Алаш туралы зерделі ой айта алатын 300-400 қаламгер бар. Бұл аз күш емес. Осыларды біріктіріп, істің тағанын қалап алсақ, әрі қарайғы бағыт өздігінен-ақ анықталар еді.
Әңгімелескен Мұрат АЛМАСБЕКҰЛЫ
"Алаш айнасы" газеті
Ескерту: «Алаш айнасы» газетіндегі сұхбаттың тақырыбы - «Араб тілін жетік білген Абай «Алла» дейді, бірақ біздің бүгінгі «мықтылар» тіл табиғилығын менсінбей «Аллаһ» дегенді шығарды»
хыхыхыхылап қақалып-шашалып жүргндерге бір жақсы жауап болды ау бұл өзі... Дихан мырза, сіздің айтып отырғаныңыз дұрыс. Мен сізбен толық келісемін!
Еркөкше
Ақылбек Шаяхмет, Қостанай. Диқан мырзаның пікірі орынды.
Жалпы, мұсылман дініне байланысты хабарларда имамдар мен молдаларымыз, қажыларымыз діни атауларды ала-құла айтады, тіпті Алла деген ауызға келіп тұрған сөздің өзі кейінгі уақытта теледидарда да, мерзімді басылымдарда да екі түрлі айтылып, екі түрлі жазылып жүр. “Алланың өзі де рас, сөзі де рас” деген ұлы Абай сөзінен бастап қазақтың барлық зиялысы Алла сөзін төрт әріппен айтқанын және солай хатқа түсіргенін білеміз. Ал араб тіліндегі АллаҺ құран оқылғанда солай айтыла берсін, қазақша сөз қолданыстарында Алла сөзі ауызға жеңіл емес пе деген ой келеді. Оның үстіне ұлтымыздың қазақ деген аты секілді Алла сөзін оңнан солға қарай оқысаң да, солдан оңға қарай оқысаң да, бір сөз болып шығады. Осыған орай:
“Ботқа жеген адамдай батыстырып,
Көрсетеді кейбіреу оқыс қылық.
Алла деген ауызға келген сөзді
Имамдар жүр АллаҺ деп шатыстырып.
Алланы айтсақ көңілге қайғы аларда,
Құлшылығың тірлікте жай қалар ма?
Құлаққа да жағымды Құдай атын
Тамақ қырнап айтқаннан пайда бар ма?!
Өзге тілді білмесек қысылғанбыз,
Сөзді неге бастаймыз ұшынан біз?!
Алла деп Абай да айтқан, талай да айтқан,
Араб емес, қазақпыз, мұсылманбыз” – деген жолдарды жазған едім.
Аузымыз үйренген “бісімілланы” да имамдарымыз бисмиллаҺ деп аузын керіп айтады. Салыстыру үшін айта кетейін, кәпір деген сөз араб тілінде “ка”, “фа”, “ра” деген үш әріптен құралған. Арабтар солай айтты екен деп, кәпірді кафара демейміз ғой. Түпнұсқасын өзгертпеу керек деген желеумен самауырды самовар, шайнекті чайник, керуетті кровать деп сөйлеген қазақты естідіңіз бе?!
Сондай-ақ қазақ тілінде баламасы бар көптеген сөздерді хабарға қатысушылар да, тіпті тілшілер де орыс тілінде қолданғаны естіген құлаққа жағымсыз, көрген көзге ерсі. Мұндайда, жүргізушілер “ана тілімізде осылай ғой” – деп түзету жасап отырса құба-құп.
Теледидардағы бет-бейнеміз де, сөйлеген сөзіміз де үлгі болуы үшін, өзімізге де, аузымызға да абай болайық, ағайын!
Толықтай келісемін.
Дихан ағай қазіргі ғалымдардың ішіндегі жөні түзуі! Қашанда салмақты салиқалы сөйлейді!
Жағымпаздануыңа жол болсын! Диханның тындырған түгі де жоқ. Бәрі бос сөз!
Құдіреті күшті Жаратушы иемізді арабтарша "Аллаһ" емес, Алла деп айту еш қателік емес, ал енді, "Бұл арабтың сөзі, сондықтан оны дәл сол қалпында айту керек",- деп жүрген молдалардың пікірі - барып тұрған догма. Қазақ тілінің төл заңдылығы бойынша сөз соңында "һ" дыбысы айтылмайды да, жазылмайды да. Араб тіліндегі "Аллаһ" сөзін айтқанда, сөз соңындағы "һ" дыбысы түсіріліп айтылады.
Пікір алынып тасталды!
Серік ЕРҒАЛИ: Өте орынды пікір, ДИХА! "Сөз жоқ, арабтың, парсының тілін мойындаймыз, ол -мәдениетіміздің бір қабаты. Бірақ олардан келген атауларды қазақтың табиғи дыбыс үндестігіне, тіл заңдылығына салып жіберуіміз керек қой. Мәселен, арабтар «китабун» дейді. Біз олай айтпаймыз, «кітап» дейміз. Негізі, «кітәп» болғаны дұрыс. Араб тілін жетік білген Абай «Алла» дейді, біздің бүгінгі мықтылар тіл табиғилығын менсінбей, «Аллаһ» дегенді шығарды." -дегеніңіз.
"Тіл мәдениеті" атты қоғамдық алқа құрып, мұндай кемдіктер мен қателіктерді сарапшы ретнде әшкерелеп отыру керек. Диха, бастама жасасаңыз өз басым қолдауға әзірмін.
Ақаң мен Жақаң, Әлихан ата туралы толыққанды, рухты, қаны сорғалаған фильм түсіретін мезгіл жетті. Үлкен Дихан (Әбілев) Алашорда мүшесі, ақиық ақын Сұлтанмахмұт туралы трилогия жазса, кіші Дихан Алаш хақында ерен тірлік істеп жүр. Тірлік баянды болсын!
Бақятжан Тобаяқтан
Барак Обаманы - Барак Абама деп айту, Атом дегенді Атым деп, Ректор дегенді ректыр деп, Түркияны Түрция деп, Моңғұлды Маңғұл деп, Сократ дегенді Сакрат деп, Одиссей дегенді Адиссей деп, Әртіс дегенді Артист деп, Әтір дегенді Духи деп жүрген қазақтарда қазақы рух бар деп айта алмайсың. Тіпті Теледидардағы жүргізушілер мен журналистердің де қазақ тілінің тазалығын былғап, шұбар тілмен шатпырақтап отырғанын көргеніңде, теледидарға қарай пәтеңкеңді шешіп лақтырғың келеді!
Экономиканы - Економика, Этиканы - Етика, Этиканы - Етика, Эссені - Ессе деп жазар кез келді ғой. Бұлар орыстың төл сөздері емес, Грек-латынның халықаралық терминдері. ТҮпнұсқаға адал болу деген қайда! Ал біз көшірмесін қазақ тіліне айналдыруға әуеспіз және қазақ тілінің дыбысталу заңдылығына сай келмейтін әріптермен таңбалауға зорланамыз. Бағызы қазақы үнді бөтен дыбыстармен былғаймыз! АЛ әлемдегі барлық күшті ұлттар халықаралық атуларды енді бір ұлттағы айтылуы бойынша емес, өз ұлттық тілінің табиғаты бойынша таңбалайды және оқиды! Анахарс
Анақарыс дұрыс айтасыз: Экономиканы - Економика, Этиканы - Етика, Этиканы - Етика, Эссені - Ессе деп жазар кез келді. Жалпы, солай жаза берсек, санасы ашылмаған редакторлар түзетіп бәле қылып жүр ғой. Ал, сайттарда қолдана беру керек. Шынында да, тіл мәдениетін түзейтін қоғамдық алқа ма, сарапшылар ма, керек!
Дихан! Қазақтың "еріккен сарт ....ін уқалайды" деген сөзін білесің бе? Сенікі де дәл соның кері. Алла бола ма, АллаҺ бола ма сол формада тұрған не бар? Мазмұн маңызды емес пе? Сенің айтатын да айналасатын да тірлігің осы болса ғылымнан жүз қадам аулақ жүргенің жөн. Түкке тұрмайтын ұсақ әңгімені бықсытқанша жұмыс істеу керек қой. Сенің осы бос мылжың сөзіңнен келер еш пайда жоқ.
Алла сөзін "Аллах" етіп айтып жүргендердің ішінде де Аллаберген, Алдаберген, Алламжар, Алдабек дегендер бар. Солар енді аттарын куәлігінде "Аллаһберген", "Аллаһымжар", "Аллаһбек"деп өзгертіп алған шығар-ие!
Диха, сұхбатыңыз жақсы екен, сіздің электронды адресіңізді қалай алсақ болар екен. Мүмкін жазарсыз, хабарласармыз
Біздің қазақ ғалымдарының нағыз Мырқымбай екендігін Диханның мақаласынан ал, оқырман қауымның Жантық екендігін оған жалбақтаған пікірлерден толық көруге болады.
Абайдың Алла деп айтқанын Дихан қашан естіпті? Абайдың қасында болып па екен сонда? ха ха ха! Әй, айтасың ау, ауыз өзіңдікі ғой, орақ етіп ал да ора бер!
Қазақ алдымен қазақшаны орысшадан, орыс тілінің әріптерінен тазартып алсын. Короче, тіліміздің орысшадан деколонизациялау үрдісін толықтай жүзеге асырсын Нағыз ұлт жанашыры болса, қазақша 100 пайызға пайдалнылатын тілге айналдырсын, пожалұста... Әзірге осы жұмысты толықтай жүзеге асырсақ, қалғандарының да кезегі келер. А так, арабшадан, парсышадан, түрікшеден тазалаймыз деп "жел диірменімен" соғысып жүргенде, қазақстанда орыс тілі мемлекеттік мәртебесін алып, шоқынды Иванға айналып жүрмейік ағайын.
сонда қазақшада х деген дыбыс/әріп/ болмаса, қазақ қа-қа-қа деп күледі ме?
әрине "Һ" деген бір әріпке қарап қалған ештеңе жоқ. Құдай қалай айтсаңыз да түсіне береді. Бірақ, орыстан орыс тілінің ерекшелігін, арабтан араб тілінің ерекшелігін көшіріп ала берсек қазақтың тілі қара көже болып шыға келмей ме?!
Пікір алынып тасталды!
Аллаһ деген сөз дұрысқой. Диқан аға бұныңыз не? Біреулерге жағынайын деп жүрсіз бе? Әлде шынымен ақымақсыз ба? Қойсаңызшы.. Аллаһтың қахарына ұшырап қалмаңыз..
мына біреу уақап болса керек
ұлттың тіл табиғилығын сақтау біреуге жағыну емес, ана тілге араша түсу. Дихан азаматтық жасап отыр. Ал, сеікі жұмсақтап айтқанда ақымақтық...
һа-һа-һа! жіңішкелік белгі мен басқа қазақта жоқ әріпті көбейткеннен, қазақ тілі байып кетер ме екен?
Х-ха-халап күлгісі келетіндер күлгенде де бсақа тілде күлгісі келеді.
"Алла деген ауызға келген сөзді
Имамдар жүр АллаҺ деп шатыстырып". Акылбек-ау, имамдар сонда халықты шатыстырып жүр екен ғой сеніңше?! Мұндай "жаңалық" ашу кімге керек? Еврейлердің сойылын соғып жүрген жоқсыңдар ма осы? Әрине, олай істей қоймассыңдар! Бірақ болмашы нәрсеге бола пікір тудырып, қозғалыс жасау не үшін керек болды? "Аллаһ!" деп айтсам күнә ма? Дихан пәтуа айтатындай шариғат ғалымы болса бір сәрі! Еуразия университетіндегі Жаңа ғимараттың 9-шы қабатындағы намаз оқып жүрген студенттерін жинап алып, "жөн" көрсетсін де: "Абай Алла деген, сендер де Аллаһ деп емес, Алла деңдер!" деп.Басқа тірліктерің жоқ па? Мықты болсаңдар, Әбсаттардан, басқа да ғалымдардан жөн сұрағандарың дұрыс!!! Профессор болсаңдар профессор шығарсыңдар, дұрыс! Алайда шариғаттан соғатындай ақыл керек, Ақылбай мырза.
Кемеңгер Ойшылұлы.
03.02.10 ж.
13:10.
ДИХАНДІКІ ҚҰР ДАЛБАСА, ЕРІККЕННІҢ ЕРМЕГІ, ДАРЫНСЫЗДЫҢ ДАРАҚЫ СӨЗІ!
Sen aldymen artyna karap aLshy? Akyl oz sharuasyn Ozı bıledi!
Akyldyn bauyry
Дүкенбай Досжан деген көп-көп, өте көп кітап жазатын кісі: "Алланың атын кіші әріппен жазыңдар, Абай да кіші әріппен жазған!" деп еді, енді Дихан да Абай атамызға сүйеніп: "Аллаһ деп емес, Алла деп жазайық", - дейді. Абайдың қолжазбасын дұрыстап қарайық, қазіргі шыққан кітаптарына сүйенбестен бұрын. Ал Дихан мырзаның пікірі терең қаузауға жатпайтын нәрсе. Әрине, тосын пікір болған соң жұрттың құлағы елең еткені болмаса! Бұл - бір Диханның ғана ұсынысы, оның "жаңалығы" басқа ғалымдарымыздан қолдау таба ма, таппай ма, ол - бөлек әңгіменің арқауы. "Атың шықпаса - жер өртенің!" кері ғана бұл. Әйтпесе, өңеш керетіндей, газетке баттитып тақырыбын осылай қоюдың өзі жоғарыдағы мақалдың бір көрінісі.
Кемеңгер.
03.02.10 ж.
Автор: Д.Қамзабекұлы. Құрметті "Абай" сайтын оқушылар!Бұл сұхбат Алаш азаматтарының тілдік позициясы туралы. Тілші де тақырыбын "Ата Заңда "Алаш жолы" деген ұғым жүру керек" деген ыңғайды қойған болатын. Сондықтан сұхбаттың атын ешқашан сұхбат беруші қоймайды. Біздің ойымыз Алаш зиялыларының тіл тазалығы үшін күрескенін көрсету еді. Қазақ - мұсылман халық. Бірақ Алла сыйлаған мыңдаған жылдарға кететін тіл тарихы бар ұлт. "Ұлттың бөлектігі - Жаратқанның сыйы" екені Құранда да, Хадисте де бар. Абай қазақ тілінде сөйлегенде "Алла" деді, арабша сөйлегенде "Аллаһ" деді. Сіз де мықты болсаңыз, сөйтіңіз. Бүгінгі қазақ есімдерінің 70-80 пайызы арабтекті есімдер. Енді біреу отырып, "ал, бүгін ғана дұрыс мұсылмандыққа келдік" деп, Әбдірахманды - Абдурахман, Сейітті - Сайд десе, жөн бе? Біз қазақ болып, өз тіліміздің табиғи заңдылығымен жүрсек, мұсылмандықтан шығамыз ба? Шықпаймыз! Алаш зиялылары осыны айтқан. Олар "мықты болсаң, қазақша да, орысша да, арабша да таза сөйлеп, жаз, бірақ бірін-біріне араластырып,қойыртпақ
жасама" дегенді айтқан.Тіл де - Алланың жаратындысы, сол себепті сіздің бет-әлпетіңіздің, болмысыңыздың басқадан бөлек болатыны секілді, әрбір тіл - өзіндік әлем. Ғылым осыны біледі және жүйелейді. Сол негізде әліппе, оқулық т.б. жасалады. Біреу "нағашым орыс еді" деп "Щ,Ч"-ларды кіргізсе, біреу "исламнан шығып қалмаймыз ба" деп "Һ"-ны қимаса, тағы біреу дүние білімі Батыста деп бір нәрселерді жапсырса, қазақ тілі тіл болмайды, күл болады.
Алла ұлтымыздың санын да, сапасын да, санасын да көтерсін!
Дихан ағамыз Абайдың "Алла" деп айтқанын естімеуі мүмкін, бірақ тіл заңдылығын жақсы біледі. "һ" дыбысы, әрпі араб-парсы тілдеріне тән: қазақ тіліне осы тілдерден енген сөздерде көбіне-көп айтылмай, түсіп қалады. Мәселен, "һәр" - әр, "һәмма" - әмбе, "һәмишә" - әмісе, "гуәһ" - куә, "гүнаһ" - күнә, "Һәмрәһ" - Әміре, "Аллаһ" - Алла... Я,ни, араб-парсыда "Аллаһ" дейді екен деп, дәл солай қабылдаудың қажеті жоқ. Сонда қазіргілер ақылды да, бізде кириллица қабылданғалы осылай жазған жазушы-журналистер, ғалым-оқымыстылар ақымақ болғаны ма? Салман.
Кешірініздер! неге "УАКАП" дейсіз! СІЗ сол создін магынасын білесізбе, ендеше "УАКАП" емес "УАХАБ"-бул соз АЛЛАХ ТАГАЛАНЫН 99 есімінін бірі,магынасы "БЕРУШІ"!
Озінізді білгіщсінбеңіз! Шыныменде АЛЛАХтын кахарына ушыраймын деп корыкпайсызба!!! Шыныменде АЛЛАХ ТАГАЛА бізге калаганымызды,сураганымызды беріп жаткан жокпа! Соган шукіршілік етудін орнына....
Тәңірдің 99 атының бірін жамылып адам өлтіруге, елді алдауға, өмірді қаралауға, құндаққа орануға, әдейі сақал қоюға, жұрттан алабөтен киім киіп, барлығын шайтанға балауға құдай өзі құқық беріппе екен? Қайсы қасиетті кітапта оларға Тәңірдің атымен өзге ұлтқа тиіссін, өзге ұлтты араб етсін, орыс етсін депті? Бәлкім сіз де Алланың атын жамылып Алла жаратқан қазақты қазақ емеске айналдыруға санасыз, ессіз тырысып жүргендердің бірі боларсыз! Құдай тағала өзінің күнәлі пенделерінің ішінде алдымен тозаққа жіберетіні Алланың атын жамылып жамандық істеушілер екені айдан анық! Жоқ, жаннатқа барамын, мен құдай үшін осылай істеп жүрмін дейсіңдер ме? Құдай сенің осылай істеуіңе мұқтаж болады деп ойлайсың ба? солай істеуіңді қалап отыр, саған арнайы осылай істеу тапсырмасын берген деп ойлайсың ба? Онда сен өзіңді пайғамбар еттің ғой!-Анахарсис
Бұлар таза дінді сасық саясатқа айналдырмақ, аңқау елге арамза молла болмақ, қазақта өртейтұғын кітап бар, өлтіретін молла бар дегені осы секілді рухында ұлттық намысы өлген, құдайдың атын жамылып басқалардың сенім бостандығына, рухына қол сұққан, ұлттық тіл мен салт дәстүрді қорлап, қазақылық пен мұсылмандықты қарама-қарсы қоятындар ғой. Оларға ерік берсең Сталин сынды құзғындар жолда қалады! Ал біз уақабист (бұл да қазақша айтылуы керек, әлде құдай тағала қазақша білмейді, сөзімізді түсінбейді деп ойлайсыңдар ма) болмасақ та, мұсылманбыз және сендейлерге қарағанда Алла алдында арымыз таза екеніне құдай куә. ал сендер жүрекпен емес оғаш сырт киімдеріңмен, күпір сөздеріңмен, зомагер қылықтарыңмен мұсылманбыз деп шіренесіңдер. Онанда тыржалаңаш жүрсеңдер Алла сендерді әлдеқайда кешірер еді ғой! Өйткені ол сенің формаңа емес, ниетіңе, лыпаңа емес, жан дүниеңе ғана қарайды делінген! Азырақ сүре жаттаса, намаз оқыса болды бітті молда болып шыға келетін күлкілі молдасымақтар-ай ә! Сендерді құдай кешірсін!
Әй, мынау Ұларбек Дәлейдің сөзіне қатты ұқсайды екен!
Уахаб ағымын 18 ғасырда Сауд Арабиясында өмірге әкелген Мұхаммед ибн Абд-аль-Уаххаб. Кейбір деректерде ол мұсылман елдерінің қатарын көбейтуді көксеген ибн Таимийдің (XIII ғ.) ісін жалғастырушы, екінші маліметтерде ағылшын жансызы. Ғалымдардың айтуынша Таимий ілімі мен уахабшылар арасы жермен көктей. 13 ғасырда өмір сүрген ғалым мұсылмандар санын көбейтуді көксеген, осы бағытта ол Ислам мемлекеттерінің сапы өскеніне де қарсы болмаған. Ал осы күнгі радикалдық топтың ұғымында бар мұсылман біртұтас Халифатқа бағынуы керек. Қазақстанда кең қанат жайған Хизб-ут-Тахрир ұйымының осы тақылеттес ұраны көпке мәлім. Бұл жерде уахабшылар ескі сүрлеуден неге жаңылды деген сұрақ туады да, әлем тізгініне таласқан алпауыт мемлекеттерге күдік туындайды. Нақтырақ айтқанда отарлау саясатының беделді өкілі - ағылшындар Исламның бұл бұтағын өз ыңғайына бұрмалаған. Ахмадишілер де осы саясаттың жемісі. 1889 жылы Үндістан жерінде Гулям Ахмад деген адам өзін “Кришна құдайдың жердегі сұлбасы, Пайғамбар Мұхаммед ғ.с.с жаны қонған адаммын” -деп жариялайды да, осы күпірлігі үшін күллі мұсылман қауымның қаһарына ұшырайды. Ислам мемлекеттері әлі күнге құбыжық санап келе жатқан ағым Ұлыбританияда өсіп-өркендеп жатыр. Ахмадишілер тарихындағы және Еуропадағы ең үлкен ғибадатханалары да Лондонда ( 10 мың адам сиятын Байтул Футухты ахмадишілер мешіт емес. ғибадатхана –деп атайды/. Ахмадишілер Мұхаммед ғ.с.с саламның пайғамбарлар мөрі екенін мойындамайды.
Ақылбек Шаяхмет айтқандай, моллалар Аллаһ деп жұртты шатыстырды деуі - асыра сілтеушілік, әрине. Жұрттың аузына қақпақ бола алмайсың! Молла: "Аллаһ" деп, біреу: "Алла" десе ешікді ешкім жазғырмайды да. Ешкімді ешкім шатыстырған болып есептелмейді. Диханның айтпақ ойы түсінікті, тіл тазалығы туралы. Біздегі араб тілінен енген кірме сөздерден қазақ тіл байлығының орны еш ойсырап қалмайды, керісінше сол сөздерді өзіне қабылдап, бейімдеп алады. Сонда тілдік қор да дамиды. Мақалаға біржақты қарауға болмайды. Автор не айтқыс келсе өз еркі. Цензура жоқ. Есесіне, жауапкершілік бар. Профессор Дихан алашшылдыққа, мұсылманшылыққа қарсы емес. Ұлт үшін күресу керек, бірақ біз қазір әсірешілдікке бой алдырып алғанбыз. Бір сөзі үшін жеккөрінішті қылып жіберетін қазағым-ай! Байқап-байқап басу керек аяқты. Осы үшін қаншама фанаттар ашу-ызада, Сіз білесіз бе осыны?! Сол жігіттердің айтуынша: "Кезінде олар студент болып жүргенде жатақханада, кейін адам қатары көбею салдарынан намаздарын дәлізде оқып жүрген. Бұл басқа адамдардың "ашу-ызасына" тиіпті. Содан Дихан Қамзабекұлы, Зиябек Қабулдин бар, әлгі студент балалардың ата-анасын шақыртып, біраз сергелдеңге салынады. Олардың һәм студенттердің арсындағы әңгім басылған жасырын таспада білімгерлерге біраз сұрақтар қойылған, бұл жерде Диханның дінге деген дұрыс көзқарасын анық байқауға болады". Ал Еуразия университеті қабарғасында оқып жүрген бір тоа намазхандардың ұшаққа билет алып, соғыс болып жатқан мұсылман елдеріне айтпай бара жатқан жерінен жергілікті органдар сақтап қалған болатын. Әйтпесе, олар да жаңаөзендік жастар сияқты Қазақстанға аман қайтар ма еді, қайтпас па еді?..
Батыр.
Рас, бүгінгі қазақ тіліне жүйелі қағидат /принцип/ керек. Ол тарихта бар екен. Енді неге қолданбаймыз? Мен кеше есептеп шығардым. Бір қазақ тіліндегі әжептәуір кітапта в,ь,ъ,щ,ч,ф,ц,я,ю,Һ секілді әріптер мүлде жоққа тән екен. 1 пайызға да жетпейді. Осының өзі "жат пәледен құтыл" деп тұрған жоқ па?! Тілші ғалымдар ай қарап жүр ме?
Бізді қолдап жатқан кім бар? Сапархан Мырзабек, Байынқол Қали дейтін ағаларыңыз болған. Тілші шалдар соларды сөйлетпеді ғой кезінде. "Бәрі солай қалсын. Тілдік артикуляциямыз кеңейді" деп бөсіп. Жалпақшешейлік ғылымға сор болып тұр, бауырларым!
Бұрын "қа-қа" деп күлгенсіз,
Қазір "ха-ха" деп жүргенсіз,
Бәлкім "һа-һа" деп сүргенсіз.
Бетін аулақ қылсын де...
Қазақтықтан шет қонсаң,
Көшке қарап үргенсіз.
Негізі Диқан мен Ақылбектің айтып отырғанына құлақ қою керек.Олар Аллах деп айтпа, Алла деп айт деген талап қойып отырған жоқ, сол сөздердің айтылуы мен жазылуы туралы ойларын ғана ортаға салып отыр,ендеше неге қызыл кеңірдек боласыңдар. Имамдар да бұл мәселе туралы қатты ойлануы керек.
Аллаға бір әріп қосқаннан шариғатшыл болды деу дұрыс емес.
Ау бауырларым ау не болды сонша Құранда қалай десе солай айтқан жөн "Дінге қосып айтушыларды "бахабистер" деиді екен Алла сақтасын бахабис атнып кетпендер!
ЕРМҰХАН
Ислам қабылдамай тұрып дін туралы дау көтергендер! К...теріңе қараңдар! Сәлеммен МЕН.
Абай шығармаларын қандай әріппен жазыпты өзі? Кириллицамен бе, әлде араб әрібімен бе? Онан соң ол сөздерді біздің әріпке түсіріп, кітапқа басқандар молдалар ма, әлде Кеңес үкіметі тұсындағы әдебиеттанушыларма?
Соқыр ұлтшылдықты қою керек қой!?
Тіл заңдылығы табиғат заңына ұқсас.Табиғат заңына қарсы келетін әрекеттерді жасау адамзат баласына қаншалықты зиян келтіретін болса,әр ұлттың тілдіндегі дыбысталу заңдылықтарын ескермеу де ұлтқа сондай зиянды. Ешбір тіл өзінен-өзі, томаға күйде дамымайды. Ол өзге тілдерден ауысқан сөздерді сіңіре отырып та дамиды, яғни жат сөзді өзіне жақын етеді, бауырына басады."Аллаһ" деген сөз де солай ауысқан. Тілге жаны ашыған адам Дихан мырзадай салиқалы пікірін айта білсін. Жеке басқа орынсыз тиісе бермей, ой көкпарына келелі, қисынды пікірімен араласқан дұрыс.Кейбір пікірлердің мазмұны "тасада тұрып тас атқан" кісінің әрекетін көзге елестетеді.Абай порталында абай сөйлеген жөн,ағайын. Алмас Әбсадық.
Бос сөз. Сандырақ. Аяз би әліңді біл құмырсқа жолыңды біл деген бар. Көтере алмайтын шоқпарды беоге байлаудың қажеті жоқ, Дихан.
Өзінің аты да Х деген әріптен тұрады екен хххххх
Аллаға арабтың Һ әріпін қоспасаң қазақшаңды Алла қабылдамай қояды деп қорқасыңдар ма, ей өңшең демагогтар! Біле білсең ол молдалардың өздерінше бір тылсымға еніп тұрмыз деген өзін-өзі ерекше көрсетуі ғана. Әйтпесе әрбір қазақ қашанда "Иа Алла" деп жүдген,әлі де солай. Меніңше молдасымақтың "Аллаһ" деп "қақалғанының" артында автоматпен бір сақалды ауған тұрғандай көрінеді. Тіптен, "олай айтпа" дейтіндер мылқау адамның Аллаға сенетініне күмән келтіретін болар, мүмкін? Мен қазақпын, сондықтан өз "Аллам" өзімдікі, ал сен арабқа мәймөңкелеген "құлсың" - "аллаһың" өзіңе! тек маған тиіспе, сахараға, бедуиндердің арасына көшіріп жіберемін!
Бауырлар бұл не балағат сөздер! Құранда "аллаһ" деп жазылған. Араб жазуында тіпті бас әріп деген түсінік те жоқ. Барлық мұсылман ұлттар түпнұсқадан ауытқымай осылай жазады. Өйткені ол Құран, оның бір әрпін де өзгерту мұсылман үшін күнә. Ал айтылуы әркімнің өз тілінің ерекшелігіне сай. Сондықтан жазуда Аллаһ деп жазамыз. Ал, бірақ оқығанда таза қазақы сөйлеу мәнерімен Алла деп айтайық, арапшылап кеткен дұрыс болмайды. Бұл әсіресе теле-радио журналист бауырларға айтқаным.
Диқан аға сіз жақсы мамансыз. Қазақ тілінің білгірісіз, бір сұрақ қанша шығыс тілін білесіз? Арапша не парсыша, тіпті болмаса қадіми шағатайша, түркіше білесіз бе? Қанша кітапты қолжазбадан аудардыңыз? Аллаһ деп жазу дұрыс па Алла деп жазу дұрыс па? Қайсысы дұрыс. Бұл сұраққа егер маман болсаңыз толық жауап берерсіз деп күтеміз.
Көп сөздің жазылуы бөлек, айтылуы бөлек. Аманкелді деп жазамыз, Амангелді деп айтамыз, сол секілді.Бисмиллаһ деп жазсақ та, айтылуы қазақшасында бісіміллә болып шығады. Астапырала деген сөзді Астапыраллах деп айтқан қазақты естігендерің бар ма? Енжеше Аллах Құранда солай жазылған деп миды ашытпаңдар.
Пікір қосу