Jwma, 15 Qaraşa 2019
Qwyılsın köşiñ 2906 22 pikir 29 Qazan, 2019 sağat 12:07

Auıt Mwqibek: Köşi-qonnıñ kün tärtibindegi jeti probleması prezidentke jetti

Ötkende prezident Qasım-Jomart Toqaev Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ birqatar ökilderin Aqordada qabıldadı. Keñestiñ jwmıs jayı, jospar-mindeti turalı äñgimelesti.Prezident qabıldauında «Abai.kz» aqparattıq portalınıñ twraqtı avtorı, aqın, qoğam qayratkeri Auıt Mwqibek te bolıp qaytqan. Biz bügin Auıt Mwqibek mırzanı sözge tartıp, sol jolğı kezdesudiñ äujayın äñgimeledik.

- Auıt ağa, Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ müşelerimen jeke-jeke kezdesuler ötkizip jatır. Ötken aptada prezident janınan qwrılğan sol keñestiñ ökili retinde siz de prezident qabıldauında boldıñız. 

Äleumettik jelide öziñiz «Memleket basşısına jetkizsem degen jeti wsınısımdı tolıq jetkizdim. Eşqanday şekteu bolğan joq» dep jazdıñız. Äueli sol jeti wsınıs turalı aytayıqşı...

-Eş qwpiyası joq. Aldımen, uaqıt bölip, jeke qabıldağanı üşin prezident Qasım-Jomart Kemelwlına alğıs aytam. Memleket basşısınıñ bwl qabıldauı – jeke men üşin ğana emes, barşa qandastarıñız üşin de zor märtebe, qamqorlıq dep bilem. Äsirese, jaqında özi resmi saparmen barıp kelgen Qıtay Halıq Respublikasında auır sayasi qısım astında twrıp jatqan eki milionğa juıq qazaqtıñ ruhın köteruge, tağdırın şeşuge öz septigin tigizedi dep senem.

Öziñiz jaqsı bilesiz, prezidenttiñ är minutı esepteuli. Qabıldaudı wyımdastırğan Erlan Qarin mırzanıñ mağan aldın-ala aytuı boyınşa, kezdesu 15-20 minutqa josparlanğan bolatın. Biraq, soğan qaramastan, prezidentpen äñgimemiz jartı sağatqa sozıldı. Uaqıt şektemesin eskerip, men de barınşa jinaqı söyleuge, naqtı wsınıstardı dälelimen aytuğa, qazaq köşine baylanıstı, kürmeuin şeşilui tiis, kün tärtibinde twrğan tüyinderdi tolıq qamtuğa tırıstım. Şınımdı aytsam, bir aydan artıq uaqıt jazıp-sızıp dayındaldım.

Endi wsınıstarğa kelsek, eñ aldımen prezidenttiñ «Oralman» atauın «Qandas» dep özgertuge öziniñ erekşe ıqılas audarıp, pärmen bergenine rahmet aytudan bastadım. Soğan jalğas, bügingi tañda «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine halıqtıñ jwmıspen qamtıluı jäne köş-qon mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» Mäjiliste talqılanıp jatqan zañ jobasına qatıstı üş mäseleni köterdim.

Onıñ birinşisi, Qandastarımızğa Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın alğannan keyin tuğan jerin twrğılıqtı jerine bir ret  özgertip jazuına mümkindik beru turalı wsınıs.

Öziñiz jaqsı bilesiz, osı mäselege baylanıstı «Abai.kz» sayıtında üş maqala jazıp, jariyaladım. Qandastarımızdıñ tuğan jerin özgertip jazu turalı sonda aytılğan uäjderdi bayandadım.

Ekinşisi, «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» zañınıñ 48 jäne 49-babında qandastarımızdıñ twraqtı tirkeuge twru, QR azamattığına qwjat tapsıru kezinde bastı kedergi bolıp kelgen qatañ normalar bar. Äkimşilik qwqıq bwzu boyınşa jauapqa tartılıp, sot şeşimimen şara qoldanılğan qandastarımız wzaq uaqıt qwjattarın rettey almay qaladı. Sol üşin, QR «Äkimşilik qwqıq bwzuşılıq turalı» Kodekstiñ 517-babındağı  şeteldikterdiñ äkimşilik qwqıq bwzğanı üşin olardı on täulikke deyingi merzimge äkimşilik qamaqqa alu, Qazaqstan Respublikasınıñ şeginen äkimşilik jolmen şığarıp jiberu,  bes jılğa deyin qayta keluge şekteu qoyu jäne bir jılğa deyin twraqtı tirkeuge twru qwqığınan ayıru jazasın Qazaqstan Respublikasına twraqtı twru maqsatımen kelgen bwrınğı odaqtas respublikalardıñ azamattarı men etnikalıq qazaqtarğa qoldanbau jaylı aytıldı. Sebebi, bwl jaza twraqtı twru maqsatında kelgen otbası müşeleriniñ eki elde bölinip qaluına äkep soqtıradı.

Üşinşisi, «Jer kodeksiniñ» 37, 46, 100-baptarındağı «Oralmandarğa» degen sözden keyin «jäne Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı bolıp tabılmaytın wltı qazaq adamdarğa;» degen söylemdi qosıp, şettegi etnikalıq qazaqtarğa da jerdiñ paydalanu qwqığın berudi wsındım.

Mwnıñ bäri – prezidenttiñ aldına qoyğan birinşi ülken wsınısım.

- Prezident bwl wsınıstarıñızdı qalay qabıldadı?

- Bek riza köñilmen ayta keteyin, prezident Qasım-Jomart Kemelwlı bwl üş mäseleniñ üşeuin de erekşe ıqılaspen tıñdadı. Bir-birlep taldap, öz oyın aşıq ayttı.

Naqtılay tüssem, jalpı kezdesudiñ barısında qandastarımızdıñ tuğan jerin twrğılıqtı jerine özgertip jazu jaylı birinşi wsınısqa üş ret qayırılıp, soñında «Oylanatın mäsele, aqıldasamız!» dedi. Al, QR «Äkimşilik qwqıq bwzuşılıq turalı» Kodeksi turalı da osı sözdi ayttı. Prezidenttiñ erekşe ıqılasın audarğan - «Jer kodeksine» qatıstı mäsele boldı dep oylaymın.

- Şeteldikterge, azamattığı joq adamdarğa, şeteldik zañdı twlğalarğa, sonday-aq, jarğılıq kapitalındağı şeteldikterdiñ, azamattığı joq adamdardıñ, şeteldik zañdı twlğalardıñ ülesi elu payızdan asatın zañdı twlğalarğa auıl şaruaşılığı maqsatındağı jer uçaskelerin jaldau şarttarımen uaqıtşa jer paydalanu qwqığın beruge qatıstı moratoriy engizu turalı Jarlıq bar emes pe? «Oralman» märtebesin alğan qandastarımız da şetel azamatı ğoy?

- Dwrıs aytasız. Biraq, ol moratoriydıñ «Jer kodeksiniñ» 37, 46, 100-baptarındağı «Oralmandarğa» jer beru turalı normalarına qatısı joq. Bwl baptar öz küşinde twr. Mäjiliste talqılanıp jatqan Zañ jobasına bwl wsınıstı deputat Bekbolat Tileuhan arqılı wsındırıp, Jwmıs tobınıñ jetinşi otırısında talqığa saldırğam. Şının aytsam, deputattar mañızına sonşalıq män bere qoyğan joq. Segizinşi otırısqa jetpey, deputat bwl wsınısın qaytarıp aldı. Naqtılap aytsam, qaytarıp aldırdı.

Eger, Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarı bolıp tabılmaytın wltı qazaq adamdarğa Jer telimderiniñ paydalanu qwqığın beru jobası iske assa, Elimizge şettegi qazaqtardıñ äleuetinen paydalanu mümkindigi tuadı. Olar Qazaqstanğa kelip, käsiporındar qwra aladı. Jwmıs közderi aşıladı...

Tipti, özi twrğan elderdegi özge wlttar etnikalıq qazaqtar arqılı Qazaqstanğa qarjı sala bastaydı. Sonımen birge, qazir «Otandastar qorı» «Etnikalıq qazaqtardı memlekettik qoldau turalı» Zañ jobasın dayındap jatır. Atalğan zañ ayasında «Qazaq kartası» degen wğımdı engizgizu jağın qarastıruda. «Qazaq kartasın» alğan etnikalıq qazaqtar jeñildik alıp, şarua nemese fermer qojalığın jäne tauarlı auıl şaruaşılığı öndirisin jürgize aladı. Söytip, otandıq önimdi öz elderine aparıp, ülken narıqta erkin satuğa keñ jol aşıladı...

Deputattıñ wsınısın «qaytarıp aluın» tilge tiek ete otırıp, prezidentke osı oyımdı erkin jetkizdim. Sonday-aq, kezinde Den Syaopinniñ teñiz jağalauındağı audandardı «Aşıq rayon» etip, şeteldik qıtaylarğa käsiporın qwruğa mümkindik bergenin de esine saldım. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı Türkiyadağı qazaqtardıñ teri öñdeu zauıttarın aşqalı kelip, tauı şağılıp qaytqanın da aytıp ülgirdim.

Jalpı, biz şettegi qandastarımızben baylanıs jasaudıñ jäne ol baylanıstı üzbeudiñ jolın jan-jaqtılı qarastırğanımız jön. Ol – mädeni şaralarmen ğana şektelmey, ekonomikalıq jaqtan da qarastırıluı tiis. Qandastarımızdıñ eki el arasında emin-erkin qatınasıp twruı üşin, bwrın «Iqtiyar hat» berildi. Soñğı jıldarı ol «Iqtiyar hat» keybir elderdegi qazaqtarğa «bäle» bolıp jabıstı. Swraqqa tartıldı, lagerlerge qamaldı degendey...

Demek, men wsınıp otırğan joba şettegi qandastarımızdıñ bedelin köteredi. Odan da mañızdısı, otandastarı etnikalıq qazaqtarğa müddeli boladı.

Prezident bwl jobanıñ mañızın birden tüsindi. Jerge qatıstı öz oyın da ayttı. Qasında otırğan Erlan Qaringe qarap, «Öte jaqsı wsınıs. Degenmen, qiındığı da bar. Biraq, sözsiz eskeriletin boladı» dedi.

- Äri qaray...

- Kelesi mäsele - «Oralmandar men qonıs audaruşılardı qonıstandıru üşin öñirlerdi ayqındau turalı» Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ 2016 jılğı 18 aqpandağı №83 Qaulısına say, köşip keluşiler men qonıs audaruşılardı Ükimet ayqındağan öñirlerge qonıstandırudıñ jaña mehanizmin jasau turalı.

Ükimet Qaulısına say, köşip keluşiler men qonıs audaruşılar üşin 2017 jäne 2018 jılı 3182 otbasına arnayı kvota bölindi. 2019 jılı 9873 adamğa kvota qarastırıldı. Bärin qosqanda, mölşermen 25 000 adam şamasında. Olardıñ keri köşip jatqandarı da az emes.

Al, 2017 jılı 37 700, 2018 jılı 41 900, 2019 jıldıñ alğaşqı toğız ayında 31 287 adam şetelge qonıs audarğan. Olardıñ basım böligi osı öñirlerge tiesili. Demek, şekaralıq aymaqtardağı auıldar twrğınsız qalıp jatır. Eger, biz Ükimet ayqındağan öñirlerge qonıs audaruşılar men köşip keluşilerdi üş jıldan beri qoldanıp kele jatqan osı tärtippen köşirsek, nätijesi köñil könşitpeytini belgili.

Osı tüyinderdi bayanday kelip, atalğan öñirlerge köşiru jwmısın jekemenşik kompaniyalarğa tendermen beru arqılı jüzege asırudı wsındım.

Sonday-aq, QR Bilim jäne ğılım ministrligi şetten kelip, dayındıq kursın oqitın etnikalıq qazaq studentterdi Ükimet ayqındağan osı öñirlerden oquğa basımdıq berui jäne olar JOO-na tüsken jağdayda, olardı Ükimet ayqındağan öñirlerden oquğa ıntalandıruı kerektigin de ayttım. Ol üşin, joğarı şäkirtaqı tağayındau, jwmısqa ornalastıru jäne baspanamen qamdau mäselesin oblıs äkimderi keşendi türde şeşu tiis ekenin, söytip  jastardı jeti oblısqa birden qonıstanıp qaluğa şart-jağday jasağanı jön ekenine de prezident nazarın audardım.

Osığan baylanıstı, tağı bir wsınıs - Qazaqstan Respublikasınıñ «Qayırımdılıq turalı» zañınıñ negizinde, qazaq köşine baylanıstı arnayı qayırımdılıq şaraların qarastıru mäselesi de söz boldı. Qazaqtıñ auqattı azamattarınıñ şette jürgen qandastarın elge oraltuğa, oralğan jwrttı Ükimet ayqındağan öñirlerge qonıstandıruğa, auıl qwruğa qarjı böletin mezgil jetkenin mısaldarmen ayttım.

Prezident mwqiyat tıñdap, «Qwday bwyırsa, jasaymız!» dedi.

Törtinşisi wsınısım – bwrınğı Köşi-qon Agenttigin qayta qwru turalı.

Bwl jöninde, «Qazirgi tañda basqaru jüyesinde jaña Agenttik qwru joq. Biraq, Eñbek jäne halıqtı äleumettik qoğau ministrliginiñ qwramındağı Köşi-qon komitetin keñeytip, öz aldına bölek komitet etip qwru jağın qarastıruğa boladı» dedi, Qasım-Jomart Kemelwlı.

Besinşisi – 18 qaraşanı – «Wlttıq köşi-qon küni» merekesi etip belgileu turalı.

1991 jılğı 18 qaraşada «Basqa respublikalardan jäne şetelderden selolıq jerlerde jwmıs isteuge tilek bildiruşi bayırğı wlt adamdarın Qazaq KSR-inde qonıstandıru tärtibi men şarttarı turalı» Qazaq KSR Ministrler Keñesiniñ №711 Qaulısınıñ eki tildegi köşirmesin ala barğam.

Osı Qauılınıñ negizinde 1997 jılı «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» Zañ qabıldandı, millionnan astam qandasımız Otanğa oralğanın, biz «18 qaraşanı» şetelde jürgen qazaqtardıñ tağdırı şeşilgen tarihi kün dep esepteytinimizdi, sol üşin bwl künniñ tarihi mañızı tötenşe zor ekenin aytıp, «Qazaqstan Respublikasındağı käsiptik jäne özge de merekeler turalı» QR Prezidentiniñ Jarlığına tolıqtıru engizip, 18 qaraşanı – «Wlttıq köşi-qon küni» merekesi etip belgileuiñizdi swradım.

Prezident eski qwjattı paraqtap, taqırıbın, keybir betterin dauıstap oqıp, soñında Erlan Tınımbaywlına berdi. Eskeriledi dep senem! 

Altınşısı - Qıtaydağı jäne Qıtaydan köşip kelgen qazaqtar turalı.

Osı jerde mına üş tüyindi erekşe atap öttim.

Onıñ birinşisi – Qıtaydan köşip kelip, Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın alğan qandastarımızdıñ QHR azamattığınan şığu turalı; Ekinşisi - «Otbasın biriktiru maqasatındağı şaqırudıñ» Qıtay jergilikti organdarı jağınan qanağattandırılmay jatqanı jaylı; Üşinşisi – jäne sol Qıtaydan köşip kelip, Qazaqstan azamattığın alğan qazaqtardıñ Qıtay vizasın aluınıñ qiındığı.

- Sırtqı ister ministri Mwhtar Tileuberdi jaqında «Qıtayda oqıtu ortalıqtarında otırğan etnikalıq qazaq joq. Bwl aqparat rastaldı. Ol ortalıqtarda tek qwqıq bwzuşılar ğana otır... Bizge "bäri jiberildi" degen resmi türde aqparat berildi» dep mälimdedi ğoy. Bwl turalı söz boldı ma?

-Eñ bastısı, osı mäselelerge kelgende Qazaqstan Respublikasınıñ Sırtqı İster ministri Mwhtar Tileuberdi mırza saq jäne Qıtay zañdarına sauattıraq bolğanı jön. Qıtay jağı bergen mälimetten göri, osındağı eñirep jürgen jwrttıñ zarı men küpti köñiline köbirek den qoyuı kerek!

Mwnı aytıp otırğan sebebim, Mwhtar Tileuberdi mırza Qazaqstan sırtqı ister ministriniñ orınbasarı bolıp twrğanda, (jañılmasam, 2018 jılğı 16 säuirde) deputattardıñ swrağına jauap berip jatıp, «Olar twraqtı tirkeuden şıqpağanına baylanıstı qamalıp otır. Sebebi olar twraqtı tirkeuden şıqpağandıqtan qosımşa äleumettik tölemderdi alıp otırğan. Sol sebepti jergilikti bilik bwğan tıyım salıp otır. Osınday mäseleler tuındap otır...» degeni de bar.

«Qosımşa äleumettik tölemder» dep otırğanı – zeynetaqı bolsa kerek. Qıtay zañı boyınşa, Qıtay memleketiniñ azamattarı qay elge qonıs audarsa da zeynetaqısı men basqa da järdemaqılardı alu qwqığı bar.

Al, Qıtay Halıq Respublikasıñ qoldanıstağı «Azamattıq turalı» zañınıñ 9-babında «Şetelge qonıstanğan QHR azamatı öz erkimen şetel azamattığın qabıldasa, sol künnen bastap, QHR azamattığınan avtomattı türde şıqqan bolıp esepteledi» dep, anıq jazulı twr.

Demek, Qıtay Elşiligi Qazaqstan azamattığın alğan qazaqtardı soñğı kezde osı tärtippen azamattıqtan şığarmay, «Qos azamattıqqa» özderi itermelep otır. 25 jıl boyı atqarılıp kelgen öz zañın özderi ayaqqa taptauda...

Bwl – qazaqtarğa qasaqana jasalıp otırğan sayasi qısım deuge boladı!

Osı äñgimeniñ bärin Qıtaydıñ qatıstı zañnamaları men normativtik qwjattarınıñ qıtayşa köşirmesin körsete otırıp, egjey-tegjeli jetkizuge, prezidenttiñ nazarın barınşa audaruğa barımdı saldım.

Qasım-Jomart Kemelwlı Qıtayşa Zañdardı qolına alıp, qıtayşa oqıp otırdı jäne Sırtqı ister ministrine tapsırma beretinin ayttı.

Endi, soñğı – jetinşi wsınıstıñ köşi-qonğa qatısı joq.

Ol – Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, qazaqtıñ asa körnekti aqını Twmanbay Moldağalievtıñ kelesi jılı atalıp ötiletin – 85 jıldığına baylanıstı.

Jinaqtap aytqanda, bir ay boyı köz ilmey dayındalğan, asığa kütken qabıldau öte sətti boldı. 15-20 minutqa josparlanğan qabıldau, joğarıda ayttım, jartı sağattan asa uaqıtqa sozıldı. Memleket Basşısına jetkizsem degen jeti wsınısım tolıq, egjey-tegjeli aytıldı. Eşqanday şekteu bolğan joq. Eñ bastısı, Prezident Qasım-Jomart Kemelwlınıñ ıqılası men peyiline dən riza boldım. «Osı mäsele turalı Sizden swrayın dep otırmın, aytıñızşı...» dep, keybir wsınıstarım twsında  özime swraq ta qoydı, prezident! Söytip, emin-erkin, kösilip söyleuime barınşa mümkindik berdi.

Tağı da elep-eskerip qabıldağan Prezident Qasım-Jomart Kemelwlına, qabıldaudı wyımdastırğan Erlan Tınımbaywlı men Berik Uəli inilerime şın jüregimmen rahmet aytam! Elimiz tınış, azamattarımız aman, köşimiz baysaldı bolsın!

- Auıt ağa, egjey-tegjeyli äñgimeñiz üşin sizge de rahmet! 

Äñgimelesken Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

22 pikir