Jwma, 15 Qaraşa 2019
«Soqır» Femida 1795 5 pikir 25 Qazan, 2019 sağat 13:24

«Qızılağaş oqiğası» – bes qazaqtıñ ğana qasireti emes

Almatı oblısı Qızılağaş auılı mañında bolğan «qazaq-qıtay qaqtığısı» saldarınan bes birdey qazaq jigitiniñ qamauğa alınuına baylanıstı qoğam qayratkeri Rısbek Särsenbay men azamattıq belsendiler Irısbek Toqtasın, Äset Oñalbaev jäne advokat Läzzat Ahatova baspasöz jiının ötkizdi.  

Aldın ala ayta keteyik, bwl baspasöz mäslihatında juıqta qıtay-qazaq şekarasın «bwzıp ötip», Qazaqstannan sayasi baspana swrap kelgen qos birdey jigit – Qıtaydağı zorlıq-zombılıqtan japa şekken Qaster Mwsahan men Mwrager Älimwlınıñ qamauğa alınu jağdayı da söz boldı. Olar jönindegi söz – keyinirek.

Bir qazaq jigitin soqqığa jıqqan üş qıtaylıq jwmısşı Äkimşilik qwqıq bwzu kodeksiniñ «bwzaqılıq» babı boyınşa jeñil jazamen qwtılıp ketip, wlttıq namısı üşin ädildik izdegen Qazaqstannıñ bes azamatı Qılmıstıq kodekstiñ eki birdey auır baptarımen qamauğa alınğanın spikerler täptiştep mälimdedi. Şeteldik kompaniyalarda qıtay azamattarı zañsız jwmıs istegenderi, jergilikti jerdegi şeteldik kompaniyalardıñ jwmısın atqaruşı biliktiñ baqılauğa almaytını jöninde mäsele köterdi.

Qazannıñ 10-ı küni sot Qızılağaş auılınıñ bes azamatı – Berikbol Rısaldinov, ağayındılar – Beybit, Nwrbol Mwhametalin men Sarqıt pen Erkin Salqanovtardı eki ayğa qamau turalı şeşim şığardı. Aldağı künderde ağayındı jigitterdi kepildikke şığaru jöninde tuıstarınıñ ötinişteri sotta qaralmaq. Al Berikbol Rısaldinovtı kepildikke şığaru üşin, wltjandı qayratker Rısbek Särsenbaywlı öziniñ jeke menşik üyi men jeñil köligin kepildikke qoyatının mälimdedi.

Resmi aqparattarğa süyensek, 2019 jılğı qazannıñ 7-de Almatı – Öskemen avtojolınıñ 303-şaqırımında Qanat Jambıl degen jigitti üş qıtay jwmısşısı jabılıp wrğan. Biraq olar äkimşilik jauapkerşilikke tartılıp, 10 täulikke qamalumen qwtılğan. Sol künniñ erteñinde Almatı oblısınıñ Aqsu audanına qarastı Qızılağaş auılınıñ bes twrğını qıtay azamattarımen töbelesedi. Soqqığa jığılğan eki qıtaylıq ortaşa dene jaraqatımen auruhanağa tüsedi.

Jiında söz alğan Rısbek Särsenbaywlı bwl orayda bılay dedi:

– Bwl oqiğanıñ tüp-tamırı arıda jatır. Qıtaylıqtardıñ küş qoldanuı keşe ğana orın alğan oqiğa emes. Qazaqstan biligi investor dese işken asın jerge qoyıp, töbede tayrañdatadı. Jañaözendegi qandı qırğın däl osınday qıtay men qazaqtıñ arasındağı äleumettik janjaldan şıqtı. «Qarajambasmwnay» kompaniyasınıñ qojayını qıtaylar bolatın. Täuelsiz käsipodaq eñbekaqını köteru jöninde talap qoyıp edi, wyım jetekşileriniñ quğınğa tüsuine qıtay tarapı ıqpal etti. Soñında qara halıqtıñ qanı tögildi, analardıñ köz jası köl boldı. Jañaözen jarası äli jazılğan joq.
Keşe Qızılağaşta da qazaqtar men qıtay jwmısşılarınıñ arasındağı teñsizdiktiñ beti aşıldı. Qazaq jigitteri nege qıtaylardı wrdı? Sebebi – töbelesti şeteldik jwmısşılar bastadı. Qazaqstanda öz qazağın qorğaytın zañ joq ekeni belgili. Sondıqtan da ol azamattar qıtaylardı wrğan. Osı jağdaydıñ tüp-törkini – mäselen, sol kompaniyada 68 qıtay zañsız jwmıs istegen. Eger qıtaylar qazaq azamatın wrmasa, 68 qıtay zañsız bizdiñ jerimizde jürmese, osı jağday bolmas edi. Bizdiñ policiya, prokuratura, WQK qayda qarap otırğanı belgisiz.

Endi Qızılağaştıñ jigitterin sottasa, bükil qazaq köteriledi. Biz osılay sot arqılı tolqudı toqtatamız dese, bilik qattı qatelesedi. Qazir Qıtaydan kiretin 51 zauıt, jalğa jer beru, Qıtaydıñ özindegi «sayasi üyretu lager'leri» jaylı qoğamda aytılıp jatır. Bwl onsız da ızalanıp otırğan halıqtıñ aşuına tiedi. Bes azamattı qattı jazalaudıñ keregi joq. Investorlardı qorğau kerek degen bir kisiniñ tapsırması bar.

Täuelsiz baqılauşılar qozğalısınıñ belsendisi Äset Oñalbaevtıñ aytuınşa, bes jigittiñ osınday äreketke baruına boyındağı qazaqtıq qanı men wlttıq namısı sebep bolğan. «Töbelesti bastağan – qıtay jwmısşıları. Öz elinde, öz jerinde twrğan qazaqtar ar-namısın taptatıp, qarap twra almadı», – dedi ol.

Qoğam belsendisi Irısbek Toqtasın Taldıqorğan qalasına, oblıstıq äkimdikke barıp, qamauda jatqan 5 jigitke araşa swrağandarın ayttı. Oblıs äkiminiñ birinşi orınbasarı Läzzat Twrlaşovtıñ aytuınşa, zañsız jwmıs istegen 68 qıtaylıqtardı elden şığarğan.

«Äkimdik şeteldik zañsız jwmıskerlerdi osı uaqıtqa deyin qalay bayqalmağan? Zañ bwzğandardı şekaradan şığarumen ğana şektelgen be, jwmıskerlerdi zañsız qabıldağan qıtaylıq kompaniyağa ayıppwl saldıñızdar ma?» degen swrağımızğa oblıs äkiminiñ orınbasarınan «jwmıstıñ tez jürui üşin, licenziya aluğa köp uaqıt ketedi, sol üşin key jağdayda qıtaylıq jwmısşılardıñ licenziyasız jwmıs isteuine köz jwma qaradıq» degenge sayatın jauap estidik. Bizdiñ şendilerdiñ özi öz zañımızdı belşeden basıp, zañsızdıqtı köre twra, körmeske salsa, qıtaylar qaydan bizdiñ zañımızdı mensinsin?!»

Jiın soñında spikerler prezident K.J.Toqaevtıñ atına osı iske baylanıstı azamattarğa keşirim jasauın, elimizde jwmıs jasap jatqan barlıq qıtaylıq kompaniyalarğa tekseris jürgizu kerektigi jöninde aşıq hat joldaytındarın mälimdedi.

Jeti jigitti qorğau - qazaqtıñ müddesindegi mindet

Läzzat Ahatova:

Zaysandağı eki jigit pen Qızılağaştağı bes jigitti qorğauına alğan advokat Läzzat Ahatova keşegi künge deyingi osı eki iske bılay dep toqtaldı:

– Qızılağaştıq bes jigitke QK-tiñ auır üş babımen, 293-baptıñ 3-tarmağı, 2-böligimen, 106–107-baptarmen is qozğalğan. «Jäbirlenuşilerge auır dene jaraqatın saldı, qaru qoldanıp, küş körsetti» degen ayıp tağılğan. Al bizdiñ jigitterdiñ aytuınşa, olar qoldarına qaru alıp şıqpağan. Kerisinşe, qıtaylıqtar mingen avtobusta kespek armaturalar bolğan.

– Tayaq jegen-mis üş qıtaylıq, olardı jwmısqa alğan kompaniya turalı bile aldıñız ba?

– Qazirgi tañda jäbirlenuşi tarap, yağni qıtaylıqtar öz elderine deportaciyalanıp ketken. Endi bes jılğa deyin Qazaqstanğa kele almaydı. Öytkeni qwjattarı zañsız bolğan. Al kompaniya basşısına osı zañsızdıqtar üşin qılmıstıq is qozğaldı deydi. Meniñ kökeyimde – töbeles barısında auır dene jaraqattarı salınğan bolsa, olar qalay jol jüredi degen küdik basım. (Auır dene jaraqatı – közi şığıp ketu, ayaq-qoldıñ sınuı, t.s.s. jağdaylar). Auır jaraqat alğan adam ornınan qozğalıp, alıs jaqqa kete ala ma?

Al tört jäbirlenuşi auruhanada jatır dep estidik. Olardıñ jağdayın jurnalister barıp, öz közderimen körip qaytıptı. Ol jerde auır halde jatqan adam bolmağan deydi. Eñ bastısı – bwl is jay ğana töbeles nemese jeke bas arazdığı üşin bolğan bwzaqılıq äreket emes. Osınday jağdaydıñ orın aluına bizdiñ elde jwmıs istep jatqan qıtaylıqtardıñ özderi jwmısqa kelgen eldiñ zañın, ädet-ğwrpın sıylamay, şekten şıqqan äreketteri sebep bolğan dep bilemin.

Qızılağaş twrğındarınıñ aytuınşa, qaptap jürgen qıtaylıqtar qazaqtıñ qızdarına jönsiz tiisedi eken. Tipti qız zorlau deregi bolğan degen äñgime bar. Alayda tuıstarı el-jwrt bilmesin dep, qızdıñ odan keyingi tağdırın oylap, tiisti organdarğa şağımdanuğa qorqıp otır eken. Jasöspirim balalarğa älimjettik jasap, jabılıp wrıp ketip, jergilikti halıq ökilderine şekelerinen qarap, keketip, orısşa üyrengen sözderi «kazahi–baranı» dep mazaqtap, auıl twrğındarınıñ renişin, aşu-ızasın tudıratın äreketter jasağan. Qızılağaştağı qaqtığıs – jergilikti halıqtıñ osı äreketterge qarsı tuındağan aşu-ızasınıñ, narazılığınıñ sırtqa şığuınıñ körinisi. Osı jağdaylardı körip-bilip otırğan bes qazaqtıñ jigiti aşu-ızamen bizdiñ elde jwmıs istep jatqan qıtaylıqtardı wrıp tastağan. Alayda eşqanday qaru qoldanbağan, tek qoldarımen wrğan.

– Şığıstağı Zaysan audanına barıp, şekaranı «bwzıp» ötken eki jigitti de qorğauıñızğa aldıñız. İstiñ bet alısı qalay?

– Zaysan audandıq sotı Şıñjañ qazaqtarı Mwrager Älimwlı men Qaster Mwsahanwlın eki ayğa qamau turalı qaulı qabıldadı. Qıtaydıñ ozbırlığınan, qorlığınan qaşıp, qalıñ elim – qazağım dep şekara bwzıp, qaşıp keluge mäjbür bolğan eki qandasımız eşqanday qılmısker emes. Olar eşqayda jasırınğan joq, kele sala özderi bosqın märtebesin swrap, ol jaqtağı qandastardıñ jağdaylarınıñ auır ekenin körsetip, Köşi-qon policiyasına arızdarın ötkizdi.

– Bwl eki azamattıñ äreketin halıqaralıq zañdılıqtar şeñberinde qorğau mümkindigi bar ma?

– Halıqaralıq zañ normalarına säykes, qanday da bir elden zäbir körip, japa şekken azamattar şekara bwzıp, basqa elge bosqın märtebesin swrap barsa, olarğa qılmıstıq is qozğalmau kerek. Ol konvenciyanı BWW qabıldap, halıqaralıq akt retinde bekitken. Ol konvenciya talaptarın BWW-nıñ qwramına kirgen elderdiñ bäri orındauı kerek. Eşkim de bastarına qauip-qater tönbese, şekaranı bwzıp ötip, öz bastarın qaterge tikpes edi. Sol sebepti meniñ qorğauımdağı QHR-nıñ eki azamatı, etnikalıq qazaqtar Qaster Mwsahan men Mwrager Älimwlına qozğalğan qılmıstıq is zañsız dep esepteymin.

Qıtaylıq konclager'den qaşıp, şekaranı zañsız kesip ötu – orta därejedegi qılmıs bolıp sanaladı. Qılmıstıq zañnama normalarına say, auır qılmıs jasağanda ğana bwltartpau şarası – qamauğa aluğa bolar edi. Bwl jağdayda olar kisi öltirgen joq, auır qılmıs jasağan joq. Sondıqtan qamau bwltartpau şarası zañsız qoldanılğan.

– Zaysanğa barğanda, Qaster men Mwragerdi kördiñiz be?

– «SIZO»-ğa kirip şıqtım. Qaster men Mwrager aman-esen, jağdayları jaman emes. «Eşkim qısım jasap jatqan joq», – dedi. Tek jılı kiimder kerek eken. Mwragerdiñ äpkesi Nwrgül ekeuine birdey etip, kerek-jarağınıñ bärin alıp berip jiberdi. Kelgenimizge quanıp qaldı. Qoldau körsetken qandastarına alğıs aytıp jatır.

Tergeu izolyatorınıñ bastığı Qanat Jüsipov mırzağa da kirip şıqtım. Sot qaulısına keltirilgen jeke şağım ŞQO sotına jiberilgeni jöninde habar aldım. Bir aptanıñ nemese onşaqtı künniñ işinde jeke şağım qaraladı. Sotqa eki azamattı aparıp-äkelip twradı. Mekeme basşısı eşkim tarapınan qısım jasalmaytının, eki jigitti baqılauda wstaytının ayttı.
Qoğam, el-jwrt qızılağaştıq bes jigitti, Zaysandağı eki azamattı qorğauğa atsalıssa, aqparattıq qoldau körsetilse degen ötinişim bar. Bwl bizdiñ wlttıq namısımızdı qorğau müddesine say, zañ şeñberindegi isimiz boluı kerek.

Baqıtgül Mäkimbay

Twpnwsqa: «DAT».

Abai.kz

5 pikir