Senbi, 16 Qaraşa 2019
Dabıl 1476 12 pikir 21 Qazan, 2019 sağat 12:33

Qazaq şeneuinigi qazaq jwmıskeriniñ jauına aynalıp baradı

Qazir elimizdiñ äleumettik ekonomikalıq damuındağı keleñsizdikterge janı aşitın bilikti ekonomist mamandarımız sausaqpen sanarlıq. Olardıñ el ekonomikasına qatıstı jasağan joramalı men saraptamaların orıs tildi BAQ üzip-jwlıp jariyalağanımen, qazaq tildi BAQ müldem söz etilmeydi. Nege?

El işinde inflyaciyanı auızdıqtau men qazaq jäne şeteldik mamandar arasındağı eñbekaqılıq kikiljiñ, qarapayım halıqtıñ memleket tarapınan äleumettik jaqtan qorğaluı iri şeneunikterimizdiñ alıstan orğıtıp, ebin taba aynalıp öter taqırıbına aynaldı. 

Wlttıq banktiñ törağası Erbolat Dosaevtıñ jalaqınıñ ösui twtınuşılardıñ täbetin aşıp, bağanıñ köteriluine äkep soğadı degen köregendiginiñ ar-jağında ne jatır!?

 Baylar bayıp, kedeyler azıp jatqan kezde jalaqı öspek tügil, zeynetaqısın näpaqa etken şal-şauqandı qospağanda, eldiñ naşar qorğalğan äleumettik teñsizdiktegi şağın tobı mwğalimder men därigerlerge tağı da basqa byudjetten nan-şayın ayırıp otırğandarğa köz aldauşılıqpen qosılğan azıraq jalaqını deval'vaciya jep qoyıp otır.

Qoğam men formaciya özgerse de, barlıq tetikti öz qoldarında wstap qalğan äm halıqtan irgesin ömir boyı aulaqtatıp kelgen şeneuinikter eski dağdılarınan jañılmay, äri statistikanıñ kilti öz qoldarında bolğan soñ, KSRO kezindegidey dañğazalıqtıñ dara jolınan aynımay, bwrınğı «Kemeldengen Socializmniñ» öñin aynaldırıp, «damığan 50 eldiñ qatarına qosıldıq» dep alaulatu men jalaulatuı jwrttı toydırıp boldı. 

Alısqa barmay balağa tölenetin järdemaqığa qatıstı şudı söz etetin bolsaq, qwdaydıñ jönimen ärbir alaş anası äleumettik märtebesine qaramay, tapqan balası üşin ömir boyı 21 mıñ teñge aluğa tiis bolatın. Osını köpsingen şeneuinikterge aytarımız: AQŞ armäsiniñ (arnayı maqsattağı äskeriniñ) soqtalday 18 jigiti 9 ay boyı şığu tegi zäñgi jäne latındıq ekiqabat äyeldiñ künin keşetin, kün sayın närseste salmağın qosa otırıp, tömen etektiniñ barlıq tirligin qaytalaytın sınaqtan ötkizilgen kezde eñ soñğı sarbaz tek 4 aptağa ğana şıdaptı. Säbiin 9 ay köteretin altın qwrsaq analardı qazaq şeneuinikteri osılay qorlap otırğanda «olar anadan» tumay, ayaqtarı kökten salbırap ömirge kele salğandar ma degen oyğa qalasıñ!?

Äri bir siırı men 5-6 tauığı barlarğa da «Mäñgilik deputattarımız» tarapınan mäjiliste nege dotaciya töleu jağı qarastırlaydı? Älde bwnday tek iri şaruaşılıqtarğa ğana qatıstı mäseleni üy janındağı şağın şaruaşılığı barlarğa baylanıstı qarastıruğa arlana ma degen saual da köñilde kölbeñdeydi?

Bar päle resmi statistikanıñ ekonomika ministerligine bağınıştı boluınan. Äri statistika öz qojası Biliktiñ malayına aynaldı. Sondıqtan oğan senip, qwdayday tabınudıñ eş keregi de joq. Bizdiñ statistika el damuınıñ körsetkişi emes, qayta qolında biligi barlardıñ qolşoqparı. Sondıqtan bilik tizginin wstağan şeneuinikter orıntağın saqtap qalu üşin Wlttıq statistika komitetine qay cifrdı jaz dese, sol cifr jazıladı da, resmi BAQ alaulatıp, jalaulatudıñ şeruin jalğastıradı. 

Qazir jalaqığa, zeynetaqığa qanşa qossa da azamattardıñ twrmıs deñgeyi tömendep baradı. 

Älemdik qalıptasqan, özgermeytin twtınuşılar narığında satıp aluşılar inflyaciya mölşeri eskerilip, dollarğa baylanbağan öziniñ wlttıq aqşasımen künige ömir sürui üşin 1 teñgege, 10 teñgege, 100 teñgege, 1000 teñgege, 10000, 100000,  1000000 teñgege sauda jasauşılar dep, 7 birdey äleumettik topqa bölinedi. El ükimeti osınıñ 1 teñgege, 10 teñgege, 100 teñgege ğana sauda jasay alatın tobınıñ müddesin eskermey, bärin 1000, 10000 teñgege sauda jasauşılar tobına zorlıqpen qosıp otır. 

Sonda elimizdegi AQŞ dolların satıp aluğa qabileti bar, äri onı twtınudı qwp köretin az ğana top üşin barşa jağday jasalıp, qalğandarı toqaldan tuğandarğa aynalıp şığa kelgeni me?! Bağa ayaq astınan öse saladı. Negizinen özimizde şığatın öniminiñ bağası men şetelden keletin öniminiñ bağası arasındağı ayırım şek joq. Äri tek töl şikizattı qoldanıp, jwrt twtınatın önim şığaruşılardı eşkim qoldamaydı. Odanda sol aqşağa şeteldik önimdi satıp ala salğan ıñğaylı. Qazir «Men känigi oppozicionermin» dep keude wrğan, arakidik aqıl-keñesin berip twratın Äkejan kökemiz «Qazaqqa mal ösirip keregi joq. Bärin şetelden satıp ala salamız» degen wlağattı sözin tälimin körgen şeneuinikter şoğırı ülgi twtıp jür me?

Bizdiñ bidaydı satıp alatın qırğız, özbek pen täjikte wn men nan bağası bizden arzan. Soğıstan köz aşpağan auğan eli de nan qımbattaydı dep qam jemeydi. Nege? 

Belgili qazaq ekonomisi, «Qazaqstannıñ qarjılıq qızmet körsetudi twtınuşılar Odağı» qoğamdıq birlestiginiñ basqarma törağası Aydar Älibaev qazaq jäne şeteldik mamandar arasındağı arasındağı eñbekaqılıq kikiljiñge bastap äkeletin jäne basqada dünielerge qatıstı: «...Nevajno gde, na Tengize, na Jayreme, v Janaozene ili v centre Karagandinskoy oblasti. Kogda ya zahoju v stranu, to poluçenie razreşeniya na razrabotku ya mogu poluçit' tol'ko pri odnom uslovii, esli smogu nayti obşiy yazık s mestnımi çinovnikami ili s bolee vısokimi çinovnikami, kotorıe imeyut vliyanie na reşenie voprosa po dannomu mestorojdeniyu. Kogda ya etih lyudey naydu, çtobı oni obespeçili mne zarubejnomu investoru rejim maksimal'nogo blagopriyatstvovaniya i bıstro reşali vse voznikayuşie byurokratiçeskie voprosı, to ya doljen sdelat' etih lyudey svoimi. A kak ya mogu sdelat' ih svoimi? Tol'ko vzyatkami. Inımi slovami, ya ih pokupayu na opredelennıh usloviyah, po kotorım oni na menya rabotayut. No kogda ya kupil etih çinovnikov, inımi slovami kupil sebe «krışu», to neglasnım prilojeniem k etomu voznikşemu dogovoru vzaimootnoşeniy yavlyaetsya takoy punkt, çto pri razrabotke dannogo mestorojdeniya, pri stroitel'stve zavoda ili drugih ob'ektov, ya delayu tam vse, çto hoçu. I oni, kuplennıe lyudi, na eto soglaşayutsya. I kogda ya delayu vse, çto hoçu, to kazahstanskim raboçim ya dayu kopeyki, oni jivut u menya v plastmassovıh vagonçikah, odetı oni v bumajnuyu robu. YA na nih niçego ne budu tratit', a kuşat' oni budut samuyu deşevuyu edu i tak dalee. A svoim rabotnikam ya budu platit' pyatikratnuyu zarplatu, tak kak vse ravno kazahstanskaya storona eto budet gasit' – vse ili opredelennuyu dolyu. Eto je na zatratı lojitsya po razrabotke mestorojdeniya, a poka oni ne budut pokrıtı, pribıl' ot dobıtogo sır'ya budet idti mne na ih pogaşenie. A sami zatratı ya, estestvenno, uveliçu»,-deydi.

Iä, şeneuinikter üşin investor bolıp kim kelip jatsa da bäri bir. Olar jemqor-investordıñ jemtiktesine aynalıp, öz bauırı qazaqtı tespey soradı.

Olar töleuge tiis salıq kölemi şömşiip, Ükimettiñ äleumettik saladağı bağdarlamaları jüzege aspay qala beredi. Qala beredi...

Afrika, Latın Amerikası, Oñtüstik-Şığıs Aziya elderinde orın alıp, älimsaqtan kele jatqan bwl körtamır keste Qazaqstanda da tamırın tereñge jayıp, qazaq şeneuinigin bayıtıp, alaştıñ jwmısker sorlısınıñ qanın tespey sorıp jatır. Jeti qat jer astında istep jürgen tepse temir üzetin kenşi qazaq jigitteri 10 jıl istep densaulığınan ada-küde ayırılıp, şal-şauqanğa aynaluda. Aqıra teñdik swrap, mañday teri eñbeginiñ qwnın swrasa, bilik pen biznes auız jalasa 10 payızğa köterip, auızdarın jabuğa tırısadı. Al, mügedektigi üşin 37 müşel jastağı kembağaldarğa kim ötemaqı töleydi? Öz biliginen jılu körmegen olar kelesi müşelin otbasımen birge atap öte ala ma? Bwl bası aşıq qalıp otırğan äñgime. 

Tüyin 

Alaş balasına qazirgi zañ ayasında «Wlttıq partiya» qwrğızbaytın bolğandıqtan, tek qazaqtıñ asıl qwrsaq anası men eñbek jasındağı bozımdarın qorğau üşin qazaq tildi «Birtwtas JalpıAlaştıq Käsipodaq» qwru üşin wlt bolıp tize qosa küresuimiz kerek. Äytpese, AQŞ, Resey jäne Qıtaydıñ ekonomikalıq qwldanuınıñ zobalañına wşıraymız.

Wlttıq käsipodağı bar elderde siriñke qwnı 1 teñgege qımbattağanı üşin tüp köterile köşege şığadı. Biz nege auzın buğan ögizdeymiz, Osı??? Bilik qımbattatıp, biz soğan köne beretin uaqıt qaşan toqtaladı?

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

12 pikir