Jwma, 18 Qazan 2019
Bilgenge marjan 843 5 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 12:42

Abaydıñ dini – ädilet dini

«Kitab tasdiqta» köterilgen mäselelerdiñ belgili bir parasınıñ özin igersek barlıq bağıttarda eşteñeden wtılmasımız – aydan jarıq, künnen rauşan.

Büginde dümşelik jeldey esken qoğamda azamattarğa Abay közqarasındağı imannıñ kemeldiginiñ ne ekenin wqtıra alsaq, «inanmaqtıqtan payda alu» men «fiğılımızdı (is-äreketimizdi) soğan (Allağa) öz haliñşe wqsatu («fiğıl qwdağa fiğlımızdı ertpek»)» degenniñ ne ekenin tarqatıp aytıp bere alsaq, aytılğan mäselelerdi Abay metodologiyasımen tolıqqandı tüsindire alsaq örkeniettiñ köş basşısı biz bolar edik.

İs-äreketimizde Allanıñ sipattarına wqsau koncefciyası igilik jaratuğa, adamdıq sapanı köteruge, salihalı memleket qwrauşıların qalıptastıruğa qızmet etetin ruhani küş deuge boladı.

Tanımı joq dümşe dinşilder (radikal'dı, destruktivti jat ağım ökilderi de, keybir sauatı tayaz din wstauşılar, sıñarjaqtı közqarastağılar) bwl mäseleni tayaz közqarastarımen söz sırtına ğana qarap, arı qaray qorıta almaytın söz ekeni anıq. Öytkeni, dürmekpen ergen dümşeliktiñ atalğan sözdiñ mazmwnın biluge qauqarı jetpeydi. Alayda, Abayşa aytqanda bwl jerdegi wqsau «birdeylik dağuasımen emes», elikteu degen söz. Bwl oydan şığarılıp, joqtan jonıp äkelingen dünie emes. «Baqara» süresinde Qwday Tağala büy deydi: «...Alla täube etuşilerdi jaqsı köredi äri taza boluşılardı da jaqsı köredi»[1]. Bizdiñ dümşeligimiz osında sözdiñ sırtına qarap, bwl ayattı köbinese tän tazalığına qatıstı jerde ğana aytıp jürmiz. Bir sät oylansaq, ülken tazalıq tände ğana bolmasa kerek qoy. Aytalıq, atalğan ayatqa iman (Abayşa aytsaq «inanğan») keltirgen kimse, ne jwmıs istese de taza isteuge, adal atqaruğa, las tirlik aralastırmauğa qwlşınbay ma. Al, eger olay etpese onıñ imanı kämil bolğanı qaysı. Bwl sonda bügingi jemqorlıq pen keybir bassızdıqtardıñ ruhani därisi bolıp twrğan joq pa?

Mına bir mübärak mätindi hadiste büy deydi: «Alla Tağala jwmsaq mämilede bolğandardı jaqsı köredi» deydi[2]. Alla Tağalanıñ «Äl-Lätif (اللَّطِيفُ) – Jwmsaq, zor keñşilik Iesi» degen sipatın eske alıñız. Endeşe, Alla öz sipatına qadari halinşe sipattalğan pendesin süyedi eken. «Köptiñ qamın äuelden täñiri oylağan, Men süygendi süydi dep ieñ süysin» degeni de osını meñzemep twr ğoy. Endi osını bilgen qwl adam balasına qiyanat jasamaq tügili, qiyanatqa özi wşırasa da körkem kisilik jasamay ma.

«Alla Tağala keşirimdi («Äl-Ğafu(العَفُوُّ) – Keşiruşi, künälardı keşuşi» degen sipatın oylañız) jäne keşirgendi jaqsı köredi» deydi[3]. Bügingi tañdağı bolmaşığa bola birin-biri sotqa süyrep, anadan bala, baladan ana bezip jatqan keybir ruhani indetter üşin taptırmas em-şara osı bolsa kerek. Äytpese, qwqıq pen moral' oqıp olardıñ sırtımen jwmıs jasağannan olar özgeretin bolsa, endigi bizdiñ qoğam gülstan bolar edi.

Abay «Kitab tasdiqta» Alla Tağalanıñ adam balası erekşe elikteuge tiisti tört sipatın ayırıqşa atap körsetedi. Endi qadari hälimizşe sol sipattarğa üñilip körelik:

Allanıñ subuti sipattarınıñ biri de osı – Ğılım. Demek, ğılım izdenudi, ğılımdı boludı, köpke paydası tietin ğalım boludı Alla jaqsı köredi. Allağa wnau üşin de ğılım bilmek bolsa, ğılımdı bolmaqqa wmtıludıñ özi – Abay aytqan inanmaqtıqtan (imannan) payda alu bolmaq. «Kitab tasdiqta» bwl sipattıñ basa aytuı da beker emes. Hakimniñ «Biraq äuelde aytqanımız: ğılım, qwdiret – bizdiñ wğuımızğa ğana eki hisap bolmasa, bir-aq ğılımdı qwdiret boluğa tiis. Olay bolmasa sipattar öz ortalarında biri täbiğ, biri matbuğ boladı ğoy. Bwl bolsa, tarif rabbığa jaraspaydı» deui de beker emes. Ğılım jäne Qwdiret sipattarınıñ bir-birin tolıqtırıp, bayıtıp jatatının meñzeydi. Ğılımdı bolmaqtıqtıñ jan-jaqtı qwdiretti bolmaqtıq ekenin bügingi innovaciyalıq industiyalıq ğasır özi de däleldep otır emes pe.

«Ğılımdı satıp, mal izdemek emespiz. Malmenen ğılım käsip qılmaqpız» dep adamzat örkenietin aldına kämildiktiñ bir öleşemine nwsqağan Abay biigi imannıñ eñ zor paydalarınıñ birine (eñ äuelgisine) ğılımdı aytaydı. Ol da tegin emes.

Islam tarihındağı alğaşqı, orta kezeñderinde  imannıñ bwl paydası praktikada körinis tapqan-dür. Äl-Horezmidiñ jañalığı, Ibn Sinanıñ büginge jetken ğılımi jetistikteri, Äl-Farabidiñ aşılıp-aşılmay jatqan jauharları, Ğılım tehnika töñgerisine äser etken mwsılman ğalımdardıñ eñbekteri. Bäri de imannan payda aluğa jatadı. Imannan tuındağan barşa äreketterdiñ saldarı materialdıq, etikalıq, estetikalıq twrğıda qoğamdıq barlıq instituttardı jetildiru edi.  Bügingi tañdağı Islam bankteriniñ dağdarısqa qarsı qauqarlı boluı da bizge köp närseden habar bermetin bolar.

Alayda, gendik modifikaciyalıq azıq-tülikti jep otırıp «jemis ağaştarın budandastıruğa bola ma, bolmay ma?» dep oylanıp otıru qanday ayanıştı äri qorqınıştı.

Batıs büginde sayasat pen tehnologiyada jer betiniñ halipası bolsa da, ruhaniyatta adamzatqa töreşi boluğa ar-wjanı jetpeydi. Bügingi tañdağı nanotehnologiya, biotehnologiya, cifrlıq tehnologiya, energiyanıñ jinaqtaluı men saqtaluına qatıstı jaña ürdister, kvanttıq ilimderdiñ qwlağında oynau imannıñ paydasınıñ biri bolmaq.

Bügingi kvanttıq ilimi, joğarı ağıstı aqparattıq tasımaldau, al ğalımdar ayta bastağan törtinşi industriyalıq revolyuciyağa tamaşalauşı, twtınuşı, satıp aluşı, paydalanuşı ğana bolıp bara jatqanımız öte qoqınıştı. Ğılımsız qalğan soñ qwdiretsiz, tal qarmap otırğan joqpız ba?

Tilge tiek etilgen kelesi sipat – ädilet. Allanıñ tağı bir sipatı da osı – Ädiletti. Demek, ärbir adam ädiletti boluı, söylese ädiletti söz aytıp, istese ädiletti is tındırıp, jaqtasa da, dattasa da ädilettiñ jağında bolsa, bastıqtan balasına deydingi barlıq qatınastı osı negizde qwrsa, Allanıñ haqısında da, adamnıñ haqısında da ädiletti bolğandı Ieñ süymek. Abay sol üşin de «din de osı, tağat ta osı» degen «üş süyudıñ» birine ädiletti tañdağan.

Ruza, namaz, zeket, haj – talassız is,

Jaqsı bolsañ, jaqsı twt bärin tegis.

Bastapqı üşin bekitpey, soñğı törtti

Qılğanmenen tatımdı bermes jemis, - deydi. Mwnda Abay üş süyu (Allanı süyu, adamdı süyu, ädiletti süyu) jürekte bolmayınşa oraza, namaz, zeket, qaj siyaqtı qwlşılıq adamğa tatımdı jemis bermeydi deydi. Osı arqılı Abay joğarıda tilge tiek etilgen Allanıñ sipatınan bastau alğan adamdıq kemeldilikti tän qwlşılığınıñ aldına qoyadı. Demek, formadan mazmwndı biik bolğanda ğana iman jemis bermek. YAğni, sonda ğana adam wğlınıñ özine jäne basqa adamdarğa inanmaqtığınıñ paydası timek. Şınında bwlay paydalı bolmasa adam balasınıñ «özi üşin ottağan hayuannan» nesi artıq. Din bwlay payda tigize almasa nesimen din bola almaq.

Kelesi meyirimdilik sipat ta adamdı tolıqtırıp, ömirdi körkemdep twratının biz ğana emes barşa adamzat bilse kerek-ti. Qazirgi qatıbas bastıq, qatigez ana, süreñsiz äke, opasız balanıñ betin tırnasañız meyirimsizdik şığadı.

Demek, Abay közqarasındağı kämildikke jetu jolın basqan adamda qiyanat joq. Aytalıq, Allanıñ eş närseni qaldırmay, eş närseni mült jibermey baqılap twratın Köruşi, zäredey isteri üşin jauap alatın eki dünieniñ Patşası ekeni, bwlarğa iman keltiru – imannıñ şarttarınıñ ayasında qamtılatın inanmaq mäselesi. Endeşe, osığan sengen, ädiletti, meyirimdi, ğılımdı (bwl jerde ne istep jatqanın, saldarı ne bolatının) qwrlısşı nısanğa äkelingen qwrlıs mateialdarın wrlamaydı, sonday memlekettik qızmetker biyudjettiñ aqşasına qiyanat jasamaydı, sol sipattağı oqıtuşı ötirik bağa qoymaydı, rektor diplom satpaydı, azamat para bermeydi, qolında möri barlar para almaydı... Solay da solay bwl tizbeki mıñdap keltiruge boladı. Abay aytqan «inanmaqtıqtan payda alu» jäne «fiğılımızdı (is-äreketimizdi) soğan (Allağa) öz haliñşe wqsatu» degen osı eken.

Büginde osını oylap jürgen köp käni?

Abaydıñ dini ädilet dini

Ädilet degennen şığadı... Allanı süydim deytin adam köp. Bir sınaqqa tüskende Allasın satıp öz paydasına jwmıs istep ketip jatqandar az emes. Demek, süydim demektite de ädilet bolmasa ol süygenge jatpaydı eken. Adamdı süyu de solay. Qiyanatqa jol berip otırıp adamdı süymektik şın mänisinde süyu bola almas edi. Demek, ädiletti bolğan adam ğana Allanı da öz ornında süye aladı, adamnıñ bärine adamşılıqpen, mahabbat, meyirim közimen qaray aladı. Qarasañız, üş süyudiñ de özeginde ädilet jatpay ma.

Qiyanatqa meyirimdilik jasau ädilet bolması anıq emes pe? Demek, bwl sipattıñ (meyirimdiliktiñ) da özeginde ädilet jatır. Hakim özi aytadı; «Ğamalus-salih ğadalätti uä marhamätti bolmaq külli tän birlän qılğan qwlşıldıqtardıñ eşbiri ğadalätti, marhamattı bermeydi. Köziñ künde köredi namaz oquşı, oraza twtuşılardıñ ne halättä ekendikterin, oğan dälel kerek emes. Bälki ğadalät barşa izgiliktiñ anası dür. Insap, wyat – bwl ğadalatten şığadı» deydi.

San ğasırlıq tarihımızdağı dini alauızdıq tuılmauına sebep bolğan babalarımızdıñ orta joldı wstanu közqarası bolsa, ädilet – din mäselesinde ğana emes barlıq mäselede orta joldı wstanu, şekten şıqpau. Sondıqtan da Abay ädiletti «Haq (Alla degeni) jolı osı» deydi.

Abaydıñ dini alğabasar (kertartpalıq joq)

Abaydıñ dini közqarası jayında Mwhtar Äuezov bılay dep jazadı; «Abay aldağı «jwmaqqa» jetu üşin bükil Tayaudağı Şığıstıñ dinge siınğan panislamşıları men pantürikşileri siyaqtı Islam jolına tüspey, bükil Şığıstı basa otırıp, Batısqa qaray qol sozdı, öz twsındağı kertartpa zamannıñ qara tünegin qaq jara, elden dara jalğız özi jalğızayaq sürleumen alğa wmtıldı»[4]. Äuezov tilindegi «Tayaudağı Şığıs[5]» bwl Tayau Şığıs bolmasa kerek. «...Abay tek öz halqınıñ tarihında ğana emes, sonımen birge bükil Tayaudağı Şığıstıñ tarihında da öz zamanınıñ asqan dana, wlı qayratkeri boldı»[6] degen bağasınan bwl sözdiñ geografiyalıq wğım emes, uaqıt wğımı ekenin bayqaymız. YAğni, Äuezovtıñ «Tayaudağı Şığıstıñ dinge siınğan panislamşıları men pantürikşileri siyaqtı Islam jolına tüspey» deui soñğı nşe ğasırdıñ bederinde qalıptasqan dümşe ağım (jat ağım), toqırauğa alıp keletin oylau jüyesin meñzeydi. Kökbay Janataywlınıñ esteliginde «Evropa ğalımdarınıñ iri pälsapamen jazılğan kitaptarın oqığanda, öziniñ basındağı oy-pikirleriniñ irge negizin analarğa oñay berip jiberip otırğan joq»[7]. Demek, Abay dininde dümşelik pen dürmek te joq.

Şınında Abaydıñ dini közqarasında kertartpalıq pen dümşelik joq. Kerisinşe, alğabasarlıq bar. Öleñinde «şığa oylap, şığandap qılıq qılmay» dep zamandastarın sögeini bar. Osı «şığa oylau» degeniñiz bügingi «kerativti oylau» degennen de beter ilgeri oylaudı meñzeydi. Al, «şığandap qılıq qılu» degeni biz aytıp jürgen «optimistti» neşe orap alatın is-äreket jıldamdığı, önimdiligi. Nege osı sözderdi nasihattap, halıqtıq tanımğa aynaldırmasqa? Abay onı bügin aytıp otırğan joq, öken ğasırdıñ basında, bälki arğı ğasırdıñ soñında aytqan joq pa? Bwl eki tanım da ilgeri oylağannıñ, is bitirgenniñ jöni osı eken dep qaydağı joqtı alıp keludi meñzemeydi. Ozıq oylaumen, biik parasat deñgeyinde sübeli is tındıru degendik.

Şınında, biz tilgen tiek etip otırğan mäseleler dinde ejelden bar närseler edi. Abay sonı zamannıñ tiline salıp, tüsinigine keltirip, bizdiñ halıqtıñ parasat-payımına jüyelep bergeni. Jäne jan-jaqtı mäselelerge bağıttap, qamtıu aqımın keñeytip jibergeni. Mine, közqaras pen tanımnıñ işinde otırıp, ejelden negizi bar närseden uaqıt swranısına jauap beretin, adamdardıñ dertine daua bolarlıq wlı tanımdar, metodttar men koncefciyalar alıp şığadı. Abaydıñ közqarasınıñ kemeldigi de osında.

Bwlar bizge asa kerekti minezder.

Qorıta aytqanda, Abay aytqan tolıq insaniyat ärbir qazaqtıñ armanına aynalsa, eldi dümşeliktiñ elesi kezbeydi, ğılım örkendeydi, ädilet saltanat qwradı, meyirimdi qoğam ornaydı.

Orazbek Saparhan

[1] "Baqara" süresi, 222-ayat.

[2] Müslim

[3] Hakim

[4] Äuezov M. Şığarmalarınıñ elu tomdıq tolıq jinağı. – Almatı: “Däuir”, “Jibek jolı”, 2014. 27-tom: Maqalalar, zertteuler, p'esa. 1943–1946. –448 b. 130-bet

[5] Kitapta jalqı esim mağınasın beretin formada jazılğan - Tyaudağı Şığıs

[6] 27-tom. 130 b

[7]Abay turalı estelikter. –Almatı: "Qalamger" baspası, 2018. –504 bet. 210 b

Abai.kz

5 pikir