Jwma, 18 Qazan 2019
El işi... 4129 23 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 12:32

Ruşıldıqtıñ döreki ülgisin jwldızdar däriptep jür

Qazaq äli künge deyin klassikalıq wğımdağı wlt bolıp qalıptasa qoyğan joq desek, bwğan dau aytatındardıñ tabıla keteri dausız. Alayda bwl - meniñ öz pikirim. Dey twrğanmen, osınau özimşe twjırımdauıma ayğaqtar men faktilerdiñ tabıla ketetindigin qaytersiñ. Onıñ birinşisi - bir närsege bası birikpey, jik-jikke bölinip, alaközdenip jürgendigi. Mäselen, Qıtaydan köşip kelgen qazaq «qıtay» ataladı, Monğoliyadan qonıs audarğan «monğol» bolıp şığadı. Jaman atın şığarmay-aq qoyalıq, bir oblısta «oybay, bwl kelimsektermen bir ziratqa jatqızbaymız» dep mäyitti basqa jaqqa süyregen swmdıq jayttı qayda qoyasız. Bwğan äli künge deyin arıla ala almay kele jatqan jerşildik sırqatın qosıñız. Özgesin bılay qoyğanda oñtüstik pen soltüstik bolıp bölinuden ada emespiz. Mäselen «yujandar» degen tüsiniktiñ astarına keybireulerdiñ qanday jağımsız wğımdı qosarlandıratındığın jasırıp qaytemiz. Teristiktegiler ekibastan «orıstanıp» ketkenderdiñ qatarına jatadı. Qayta, oñtüstikten kelse «öz bauırımız ğoy» dep qwşağımızğa alıp, ärtürli ob'ektivti jağdaylarğa baylanıstı orıstanıp ketse, qazaqilıqqa bwrıp, bauırğa tartudıñ ornına osılayşa bir-birimizge ürke qarap jürgenimiz. Al orıstardı qanşa jamandasaq ta, olardı mwnday teris wğım joq. Osı Qostanayda Reseydiñ tükir-tükpirinen qaptap kelgender jeterlik. Olar üşin Vasya, Kolya nemese Nikolay bolıp qala beredi. Mine, üyrenerlik jay osı. Al biz bolsaq..

Mäselen, äli künge deyin keybireuler kezdese qalsa «Qay rudan bolasıñ?» dep şwqşiıp qaladı. Aldımen atı-jöniñdi emes, ruıñdı swraydı. Al endi ruıñdı ayttıñ eken, onda eger alıstau aymaqtağı rudan bolıp şıqsañ, birden jat jwrttıq, yağni şeteldikke aynalasıñ. Ärine, mwnıñ özi ülken ürdiske aynalğan dünie dep otırğanım joq. Alayda «sıbırlağandı qwday estimey me?» degendey, ara-kidik bolsa da mwnday jağday kezdesip qaladı.

Mäsele, tipti mwndaylardıñ az-köptiginde emes. Mäsele, ondaylardıñ osınau kertartpalıq qwbılıstı otbasında da köyitip otırmasına kim kepil? Keybireuler «ruımızdı bilip, jeti atamızdı ayırıp otırğannıñ eş ayıbı joq qoy» degen uäj aytadı. Dwrıs ta şığar. Alayda osı ruşıldıqtı öziniñ qara basınıñ paydasına aynaldırıp, bastıq bolsa janına iskerlerdi emes, rulastarın jinamasına da eşkim kepildik bere almaydı. Mwnıñ özi jinalıp alıp, wrlıq jasauğa da qolaylı. Jemqorlıqqa da ıñğaylı. Qanşa degenmen rulastar bastıqtı wstap bere qomaydı ğoy. Älgindey basşısımaq öziniñ kelte wğımımen däl osılay oylap, däl osılay şeşedi.

Men bwl äñgime tipti bastamas ta edim, keyingi kezderi bwl aurudıñ tım asqınıp bara jatqandığınıñ kuäsi bolmasam. Olardıñ alğı şebinde bizdiñ ataqtı änşilerimiz ben ärtisterimizdiñ jürgendigi qattı qınjıltadı. Bwl päleni bir kezde özimiz erekşe sıylap, önerine tänti bolıp jürgen Mayra Mwhammedqızı bastadı. Ol Europa eline şıqpas bwrın, öziniñ «Mwhammed» degen teginiñ kesiri tietindigine qattı qinalğan tärizdi. Öytkeni älgi Europada mwsılmandarğa degen közqrarastıñ naşarlığınan koncertterine adam barmay qoyuı äbden mümkin dep küdiktense kerek. Söytip, jañaşa Mayra Kerey atanğan. Bizdiñ tüsinbeytinimiz, bwl kisiniñ ne sebepti birden ru atına jarmasqandığı. Jaraydı, mwsılmandığıñdı bilip qalıp, ol jolıña biraz kedergi bolar? Onda nege atasınıñ, bolmasa joldasınıñ familiyasın almasqa? Sonda qalay, bayağıda dünieden ötken bireudiñ atına aynalğan esim, öz äkeñnen, ne atañnan artıq bolğanı ma?

Al endi Mwhammed degen attan bükil Europa men Amerika qattı ürkip, tün wyqısı tört bölinedi dep oylau da müldem qate. Jaqında Angliyanıñ astanası London qalasında ötkizilgen zertteudiñ nätijesi osında düniege kelgen säbidiñ ekiniñ biriniñ atı Mwhammed ekeni anıqtaldı. Sonda ağılşın bayğwstardıñ jüregi jarılıp ketpey, qalay aman jür deseñizşi. Mwnı az deseñiz, osıdan biraz uaqıt bwrın atınan at ürketin, qanday da alıp elderdiñ atom bombasın jasamauın qadağalap otıratın düniejüzine mälim MAGATE degen wyımdı qaydağı bir mırqımbay emes, Mwhammed Äl-Faradey degen mwsılman ğalımı basqarıp otırdı. Ol kezde bir eldiñ odan qorqıp, eline kirgizbey qoyğandığın estigen de, körgen de emespin. Demek, mäsele kim-kimniñ de atında emes bolğanı ğoy. Sirä, köleñkesinen qorqıp, ne närseden de ürkip jürgen jalğız bizdiñ qazaq pa dep qalamın.

Al sodan endi änşiler men ärtisterdiñ arasında öz rularınıñ atın aspandatu jolındağı attanıs bastalıp ketsin. Oğan atağı şığa bastağan sportşılar da qosılıp, eşbir elde joq bastamalardıñ tiegi ağıtıldı. Mümkin, qazir ekiniñ biri bile bermes Sara degen opera änşisi ayaq astınan «Nayman» degen laqap atqa ie bolğan soñ, atağı bes qwrılılıqka tarap ketipti-mis. «Men Qazaqstan tarihın oqıp otırıp, naymandardıñ batırlığı men erligine şeksiz tañ qaldım. Sondıqtan osı rudıñ atımen tanıludı 18 jasımda-aq şeşken bolatınmın», depti.

Kezinde «aspanğa qaraymın, jwldızdı sanaymın» dep ändetip-aq jwrtqa tanımal bolğan Abay Begey de jay adam bolmay şıqtı. Bir qızığı, tegi Niyazqwlov bolğanımen, ol sahnağa Begey degen ru atımen şığudı jön köripti. Nesi bar, bwrın köp adam bile bermeytin, özi aytqanday, Adaydıñ işindegi Tobış, Tobıştan Begey bolıp taraytın ru osılayşa tarihqa jazılıp qalsa kerek. Al familiyası şe? Au, ruı twrğanda qaydağı bir familiya degendi söz qıludıñ özi artıq şığar. Al öziniñ aytuınşa «ruınıñ atınan şığu meniñ öz abıroyıma, elimniñ atına söz keltirmeuime köp septigin tigizip jatır» degen wyğarımğa kelipti.

Aqılbek Jemeney de öz ata-teginen bas tartqan änşilerdiñ biri. Kezinde köptegen basılımdar «Aqılbek Jemeney ruaralıq toylardıñ swranısın közdep otır» dep, jwrttı biraz şulatqandığı bar. Aqılbek oğan pısqırıp ta qarağan joq. Mümkin, qazir barlığın da aqşa degen qwdıret şeşip twrğan zamanda bwğan da tañ qaluğa bolmas

Al özgesi-özge, Aşa Matay degen özin segiz qırlı, bir sırlı sanaytın ärtisimizdiñ qılığı basqalardıñ barlığın da şañ qaptırıp ketti. Ol «Qwlasañ, nardan qwla» degendey äkesiniñ atı tügili, öziniñ atın da özgertip jiberip, aydı aspanğa bir-aq şığarıptı. Öziniñ äp-ädemi Aqbota degen esimin Aşağa aynaldırıp (bizdiñ estuimizşe bwl da rudıñ atı desedi), biz joğarıdağı atağan apaları men ağalarına eliktep, familiyasın Matay ruına ayırbastap, mäz bolıp jürgen jayı bar.

Aytpaqşı, sportşılarımız da bwl ürdisten qwr qalmağan. Ana bir Quat degen mıqtı boksşımız endi «Nayman» atımen ringe şığıp, ruın şetelge keñinen jarnamalauğa bel buğan sekildi.

Bir qızığı, özimiz süysinip tıñdaytın Roza Älqoja qarındasımızğa da osı «sırqat» jwqqan sıñaylı. Bizdiñ estuimizşe bwl da familiya emes, qojalardıñ bir atı körinedi. Endi ruşıldıqqa qojalıqtı nasihattau bastalğan ba? Onıñ inisi Äbdijapar da öz äksineniñ atına bas tartıp, tanımal bolu üşin qojalardıñ qatarına ötkendigin bir basılımnan oqığanımız bar. Eger Roza sekildi anau-mınau emes jurnalist degen mamandığı bar, közi aşıq deytin, köñili oyau deytin änşilerimiz osılay istep jatsa, özgelerge ne jorıq?

«Qayran, qazaq-ay» deysiñ osındayda, ne bolsa soğan eliktep, öziniñ ata-tegin qaydağı bir atı da, zatı da belgisiz bir adamnıñ atın alıp, attandap el-jwrtqa külki bolıp jürgendigi. Eger şeteldik bir adam «ne sebepti ruıñızdıñ atın alıp jürsiz» dese, ne aytar eken? Sonda bwlardıñ ru-ruğa bölingen eldiñ eşqaşan örkendemeytindigin, är ru özderin madaqtap, bir-birimen qırıqpışaq bolıp ötetetindigin şınımen bilmey me eken? Özgesin bılay qoyğanda ana Auğanstan degen elge köz salsañdarşı. Künde jırılıs, künde atıs-şabıs. Kastağa bölingen Ündi eli de Qıtaydıñ şañına da ilese almay, sorlap otır.

Al biz bolsaq, ünemi keyin tartamız da jüremiz. Älde bwl päle bizdiñ tağdırımızğa jazılıp qoyılğan ba eken?

Sonda deymiz-au, kezinde älemde joq  siqırlı ünimen, keñ diapazondı dausımen bükil Franciya elin auzına qaratqan Ämire Qaşaubaev atamız kimnen kem edi? Bolmasa qazir qazaq estaradasınıñ jwldızdarı atanğan Qayrat Nwrtas, Ernar Aydar men Töreğali Töräli ruların jarnamalamay-aq köpşiliktiñ ıstıq ıqılasına bölenip jür emes pe?

Bir qızığı, ötken ğasırlardağı zatı qazaqqa atı tanımal Qwrmanğazı men Tättimbet, Aqan seri men Birjan sal sekildi öner tarlandarı attarınıñ janına ruların nege qıstıra salmağan? Osılayşa ruınıñ atın şığaratın sätten qalay qapı qalğan? Olar sirä özinen keyingi wrpaqtarınıñ zaman özgerse de «ruşıldıq» degen sırqatqa qayta wrınarın qaydan bilsin. Atağın erekşe önerimen emes, tek ruınıñ atımen şığaru sekildi qulıq olardıñ öñi tügili, tüsine de kirip-şıqpağan bolar.

Ärine, qazirgi jastarımızdıñ bäri de osınday jaman ädetke juıq keledi degen oydan aulaqpız. Alayda kündiz-twni özderin nasihattap teledidardan tüspeytin «jwldızsımaqtardıñ» mwnday qılıqtarın körgende, eriksiz eliktep keteri tağı da sözsiz. Qazekem «sınıqtan özgesiniñ bäri jwğadı» dep bekerden-beker eskertpegen bolar.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

23 pikir