Jwma, 18 Qazan 2019
Dep jatır 620 3 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 11:41

OAdağı balalar jezökşeliginiñ bastı sebebi - kedeylik

Ortalıq Aziyanıñ postkeñestik bes elinde «balalar jezökşeligi» jabıq taqırıp bolıp twr. Osı taqırıpqa arnalğan OSCE-niñ IWPR  OA (Soğıs pen Beybitşilikti wğındıru Institutı) wyımı jurnalistik zertteu jürgizipti. Jurnalist Mayk Farkuhar osı mäselege qatıstı ağılşın tilinde maqala jariyalaptı. Biz öz oqırmandarımızğa osı materialdı wsınıp otırmız.

Atalğan elderdegi kedey otbasılarınan şıqqan 11-15 jastağı qız balalar bwl ğadetke eki türli jolımen tüsedi eken. Birinşisi – ata-anasınıñ itermeleuimen, ekinşisi – jeñgetaylardıñ aldap-arbauımen. Köbine osı elderdegi tabısı tömen janwyalardıñ örimdey qızdarı Parsı şığananağına seks-qwldıqqa satılıp kete baratın jağdaylar da orın alatının eşkim joqqa şığara almaydı.

Mayk Farkuhar Türkimenstan şeteldikter üşin jabıq memleket bolğandıqtan Qazaqstan, Qırğızstan, Täjikstan men Özbekstan elderi boyınşa jurnalistik zertteuin jürgizgende adamnıñ töbe şaşı tik twratın talay oqiğalarğa kuä bolıptı.

Bwnıñ sebebi qwqıq qorğau organdarınıñ naşar qarjılandırıluı äm onda orın alıp otırğan sıbaylas jemqorlıqtıñ kesirinen qoldanıstağı zañ jwmıs istemeydi deydi.

Qırğız eliniñ oñtüstigindegi 25 mıñ twrğını bar Qızılqiya qalası jas qızdardıñ öz tänin saudalaytın ortalığına aynalğanına europalıq jornalşı kuä boladı.

Qazaq parlamentiniñ deputatı bolğan Erasıl Äbilqasımov IWPR-ge: «Qazaqstanda kämeletke tolmağan qızdardıñ tänin saudalaytın jasırın jezökşeler üyleri bar. Olardı jas qızdarğa esi ketkender jağalaydı. Tek Nwr-Swltanda ğana eki nemese üş osınday klubtar bar, al, Almatıda onıñ sanı bes-altığa jetedi dep estidim. Özge qalalarda da payda bola bastadı»,- dep jauap beripti.

Klubtı pana twtqandardan bölek öz tänin jeke özi saudalaytın jasöspirim jezökşeler köşeni torauıldaydı. Qazaq policiyasınıñ deregi boyınşa ärbir üşinşi «tüngi köbelek» kämeletke tolmağandar.

Al, täjiktiñ bas qalası Duşanbede jas jezökşeler bazar mañın jağalap, öz tänderin sondağı saudagerlerge  5-6 somonige (2 AQŞ dollarına) saudalaydı. Al jınıstıq qatınas qoğamdıq därethanada nemese bazar mañındağı saqaldı qwrılıstardıñ birinde jüzege asadı.

Mayk Farkuharğa jas jezökşelik faktisine qatıstı Özbekstannan aqparat alu oñayğa tüspepti. Qazaqstan, Qırğızstan, Täjikstan elderine qarağanda bwl mäselede ala taqiyalılar tım konservativti äri osı mäseleni ünemi aynalıp ötuge tırısadı eken.

Biraq özbek elinde bwl fakti sirek kezdestin oqiğa bolğanımen kämlettik jasqa tolmağan qızdardıñ seks-qwldıqqa satıluı orın alıp twr.

Sonımen Orialıq Aziyanıñ jas qızdarın Batıs Europa men Parsı şığanğı elderindegi bay-bağılandarğa känizektikke satu ürdiske aynalıp ketti. Halıqaralıq migraciya wyımınıñ mälimeti boyınşa bir Qırğızstannıñ özinen türli elderge 4000 qız jöneletiletin bolsa, onıñ 10% kämeletke tolmağandar eken.

Täjik qızdarın BAÄ (OAE) joğarı jalaqılı jwmıspen aldausıratıp, seks qwldıqqa jegedi eken. Atı-jönin atamaudı ötingen täjik biznesmeni: «Bwl elde deydi päktiginen ayırılmağan jas qızdar joğarı bağalantındıqtan OA azamatşılarına swranıs joğarı. Äri tım qımbat bağağa saudalandı» degendi alğa tartıptı.

Özbek jerindegi Mavlyuda attı kelinşek IWPR tilşisine öziniñ 15 jastağı qızın amalı joqtıqtan bay şeyhqa 5000 dollarğa satqanın aşıp aytıptı. Iä, OA balalar jözekşeliginiñ äm bala saudasınıñ bastı sebebi – kedeylik. «Meni 11 jasımda zorlap ketti, - dep eske aladı Bişkekte jezökşe bolıp jürgen Narındıq jas qız Nazira. – Bärin şeşeme aytıp edim, meni müsirkeudiñ ornına, tamtığımdığı qaldırmay sabap, Bişkektegi äpkeme jiberdi. Osında jürip 13 jasımda Vera attı birinşi jeñgetayımdı jolıqtırdım».

Atalğan elderdiñ barlığında 16 jasqa tolmağandardı jezökşelikke itermeleuşiliktiñ jolın kesetin zañ tetikteri bolğanımen qwqıq qorğau organdarındağı sıbaylıq jemqorlıq bala saudasımen aynalısatındardı qwrıqtauğa därmensiz.

Oş qalasınıñ 16 jasar jezökşesi Mädina öziniñ twraqtı klientteri miliciya qızmetkerleri men şeneuinikter ekeni IWPR tilşisine sır qılıp aytadı. Qırğız jäne özbek elinde kämletke tolmağan wldardı miliciya qızmetkerleri iri biznesmender men memşeneuinikteriniñ qoyınına salıp berip, foto nemese beynetaspağa tüsirip alıp, artınan olardan iri kölemdegi aqşa bopsalaytın  oqiğalardıñ jii kezigetini jasırın emes.

Avtor tek qazaq elinde ğana jasöspirimder jezökşeligin auızdıqtau jaqsı jolğa qoyılğanın erek atap ötedi. Qazir Qazaqstanda 2003 jılğa qarağanda kämletke tolmağandar arasındağı jezökşelik 40%-ğa qısqarıp otır. Özge elder bwl jağınan maqtana almaydı.

AITV (adamnıñ immun tapşılığı virusı) jäne JITS (jwqtırılğan immun tapşılığınıñ sindromı) jwqtıru jasöspirim seks-qızmetkerleriniñ qarasınıñ artuına oray öse tüsude.

Biraq kämletke tolmağan qızdar arasında öz tänin satpay, ermek üşin hobbige aynaldırğan jasöspirimder tobınıñ payda boluı da OA elderindegi iri problemanıñ biri. Bwl mäsele äli aşıp söz etilmeydi.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

3 pikir