Jwma, 18 Qazan 2019
Qoğam 455 2 pikir 10 Qazan, 2019 sağat 11:16

Terminologiya mäselesinen konsensus izdeu kerek

Memlekettik tildiñ ğılımnıñ kez kelgen salasında öz deñgeyinde sapalı qızmet etuinde terminderdiñ mañızı asa zor ekendigi tilşi ğalımdarğa emes, sala mamandarına, bükil qoğam müşelerine mälim. Bwl sözimizdi Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti N. Nazarbaevtıñ 2013 jılğı 6 naurızdağı «Qazaqstan-2050» Strategiyası qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasi bağıtı» attı Qazaqstan halqına Joldauındağı mına sözimen twzdıqtağımız keledi: «Biz qazaq tilin jañğırtudı jürgizuge tiispiz.

Tildi zamanğa say üylestirip, terminologiya mäselesinen konsensus izdeu kerek. Sonımen qatar, äbden ornıqqan halıqaralıq jäne şet tilinen engen sözderdi qazaq tiline audaru mäselesin birjola şeşu qajet.  Bwl mäsele oqşaulanğan qayratkerlerdiñ ortasında şeşilmeuge tiis. Ükimet mwnı rettegeni jön.

Bükil älemde birdey qabıldanğan terminder bar. Olar kez kelgen tildi bayıtadı. Biz ömirdi özimiz kürdelendire tüsemiz, tüsinbestikke boy aldırıp, aqıl-oydı sapırılıstıramız, könergen sözderdiñ şırmauınan şıqpaymız» [1].

Sonday-aq Elbası 2017 jılğı 31 qañtardağı «Qazaqstannıñ üşinşi jañğıruı: jahandıq bäsekege qabilettilik» attı Qazaqstan halqına Joldauında [2] atap körsetken – ağılşın tilinde oqıtu mäselesi de, käsiptik bilim beru mäselesi de terminologiya salasınıñ ob'ektisinen alşaq jatqan joq. Öytkeni oqıtu, ädisteme – pedagogika ğılımdarınıñ nätijesi bolsa, käsiptik bilim beru isi de kez kelgen salanıñ terminderinsiz sapalı orındaluı mümkin emes.

Sonımen qatar Elbası N. Nazarbaev 2018 jılğı 10 qañtardağı «Törtinşi önerkäsiptik revolyuciya jağdayındağı damudıñ jaña mümkindikteri» attı Qazaqstan halqına Joldauında «terminderdiñ audarudı negizdeu täsilderin qayta qarastırıp, terminologiya twrğısınan qazaq tilin halıqaralıq deñgeyge jaqındatu kerek», [3] – dep naqtı tapsırmalar berdi.

Qazirgi kezde qazaq terminologiyasınıñ ğılımi-teoriyalıq mäseleleri birşama zerttelip, aytarlıqtay nätijelerge qol jetkizildi. Alayda termin mäselesi tek qana ğılımi zertteumen şektelmey, praktikalıq-qoldanbalı twrğıdan qoğamnıñ ärtürli salalarına, öndiriske engizudi qajet etedi. Osı twrğıdan alğanda, ärtürli ğılım salalarınıñ terminologiyalıq jüyesin birizdendiru, terminologiya twrğısınan qazaq tilin halıqaralıq deñgeyge jaqındatu, terminderdi latın grafikasında tañbalau,  tilimizge kün sanap enip jatqan terminderdiñ qazaq tilindegi balamaların bekitu, bekitilgen terminderdiñ qoldanısın jwrtşılıqqa nasihattau mañızdı mäseleler bolıp tabıladı.

Osı orayda «Qazaq tili älipbiin kirillicadan latın grafikasına köşiru turalı» Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2017 jılğı 26 qazandağı №569 Jarlığımen [4] qwrılğan Qazaq tili älipbiin latın grafikasına köşiru jönindegi wlttıq komissiya  janınan Bilim jäne ğılım ministrliginiñ 2018 jıldıñ 14 aqpanında №50 bwyrığımen qwrılğan Terminologiyalıq jwmıs tobı  (qwramı – 1 törağa, 2 orınbasar, 1 hatşı, 13 müşe) atalğan mäseleler boyınşa is-şaralar atqaruda.

2018 jılı Terminologiyalıq jwmıs tobı ötkizgen 5 otırısta A. Baytwrsınwlı äzirlegen terminjasam qağidattarı qazirgi qazaq terminologiyasında bazalıq qağidattar retinde negizge alu kerek degen twjırım jasaldı. Sonımen qazaq til biliminde qalıptasqan terminjasam qağidattarın tolıqtıratın mınaday kriteriyler wsınıldı: a)  jalpıqoldanıstağı jäne keñ tarağan terminderdi qazaq tiliniñ fonomorfologiyalıq erekşelikterine säykestendiru; ä) jalpığa tüsinikti, barlıq til twtınuşılarına qoljetimdi jalpı qoldanıstağı terminderdi tolıqtay ana tiliniñ negizinde jasalıp, mindetti türde qoldanu; b) jalpığılımi, ämbebap, barlıq til twtınuşılarına tüsinikti salaaralıq terminderdi tildiñ işki mümkindikterine qaray işinara qoldanu; v) biregey, konceptualdı-avtorlıq, funkcionaldıq twrğıdan aytarlıqtay oqşaulanğan, negizinen mamandarğa ğana tüsinikti naqtı tar salalardıñ terminderin terminderge qoyılatın barlıq talaptarğa säykes keletin bolğan jağdayda qoldanu.

Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ otırıstarında soñğı 40 jıldağı terminderdi audaru mäseleleri jäne terminjasam qağidattarı boyınşa halıqaralıq täjiribege (Türkiya, Resey jäne basqa da elder) taldau jasalıp, qazaq tiline soñğı 40 jılda beyimdelgen nemese audarılğan jii qoldanılatın 1000-nan astam tizbesiniñ ağılşın, orıs tilindegi parallel' audarması talqılandı.

Sonımen qatar ağılşın, orıs jäne türik tilderde birdey qoldanılatın, qazaq tiline audarılğan halıqaralıq terminder, sonday-aq orıs tili arqılı enip, qazaq tiline audarılğan jäne bastapqı tildegi formalarımen parallel' qoldanılatın şettildik terminder tizbesi jäne  qazaq tiline orıs tili arqılı enip, audarılmay qoldanılatın halıqaralıq terminderdiñ qazaq tilindegi model'deri qarastırıldı.

Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ hattamalıq şeşimderine säykes, QR BĞM ĞK A. Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ https://www.tbi.kz saytında «Terminologiyalıq jäne terminografiyalıq jwmıstar» attı jeke aydar aşılıp, onıñ «Maqalalar» böligine 50-ge juıq ğılımi maqala, «Terminologiyalıq sözdikter» böligine 3 sözdik jäne 4 türli taqırıptıq terminder tizbesi ornalastırıldı jäne talqılau maqsatında 1000-nan asa ärtürli salalıq terminder wsınıldı.

Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ 2018 jılğı 15 mamırdağı otırısında törağa orınbasarı, Institut direktorı E. Qajıbek Salalıq terminologiyalıq sekciyalar qwru jöninde bayandama jasadı.

Osığan baylanıstı Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ jwmıs josparına säykes Ğılım komitetiniñ 2018 jılğı 10 tamızdağı №113-nj bwyrığımen Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ qwramı jäne 2018 jılğa arnalğan jwmıs josparı bekitildi.

Tört sekciyanı qamtitın Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ qwramı 36 toptan,  379 ğalımnan twrdı:

1) qoğamdıq-gumanitarlıq ğılımdar sekciyası (11 top, 108 ğalım): lingvistika tobı (10),  ädebiet tobı (7), filosofiya jäne sayasattanu tobı (9), ekonomika jäne qarjı tobı (9), tarih jäne etnologiya tobı (9), pedagogika jäne psihologiya tobı (6), öner tobı (12), mädeniet tobı (9), is jürgizu jäne mwrağat tobı (13), zañtanu tobı (7), dene tärbiesi jäne sport tobı (9);

2) tehnikalıq ğılımdar sekciyası (12 top, 125 ğalım), fizika jäne astronomiya tobı (17), matematika tobı  (18), mehanika jäne maşinatanu tobı (8), informatika jäne esepteuiş tehnika tobı (8), energetika tobı (11), tehnika jäne tehnologiya tobı (9), elektronika jäne radiotehnika tobı (7), kölik jäne qatınas joldarı tobı (7), himiya tobı (11), himiyalıq jäne biologiyalıq tehnologiya tobı (11), jeñil jäne toqıma önerkäsibi tobı (7), mwnay-gaz tobı (11);

3) jaratılıstanu sekciyası (13 top, 118 ğalım), biologiya jäne molekulalıq biologiya tobı (12), zoologiya tobı (11), medicina tobı (9), auıl şaruaşılığı tobı (10), mal şaruaşılığı tobı (11),  veterinariya tobı (10), genetika jäne citologiya tobı (8), su şaruaşılığı tobı (8), ekologiya tobı (8), geologiya jäne geodeziya tobı (8), geografiya tobı (10), gidrogeologiya jäne geoekologiya tobı (6), tamaq önerkäsibi jäne twrmıstıq qızmet tobı (7);

4) onomastika sekciyası (28 ğalım).

Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ 2018 jılğa arnalğan josparında negizinen sala mamandarı men tilşi-terminolog ğalımdarınıñ birigip sözdik jasau täjiribesin jetildiruge, tildik reformağa baylanıstı jañartılğan wstanımdardı meñgeruge arnalğan ğılımi-ädisnamalıq is-şaralar (seminarlar) wyımdastıru; terminologiyalıq, terminografiyalıq ğılımi-teoriyalıq zertteulerdiñ teoriyalıq mäselelerin, ädisnaması men ädistemesin (avtorlıq izdenister, salalıq bağdar, tildik bağdar, uaqıttıq bağdar, qızmettik bağdar, oqırman bağdarı, kölemdik bağdar jäne t.b.) ğılımi twrğıdan zerdeleu mäseleleri közdeldi.

Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ jwmıs josparına säykes, Institut 2018 jılğı 5 qırküyekte Qazaqstan halqınıñ tilderi künine jäne A.Baytwrsınwlınıñ tuğan künine oray «Qazaq wlttıq jazuı: emle, termintanu jäne onomastika» attı respublikalıq ğılımi-praktikalıq konferenciya; 2018 jılğı 21 qırküyekte «Wlttıq terminjasam wstanımdarı:   teoriya  jäne  täjiribe»  attı  seminar-keñes;  2018 jılğı 24 qazanda «Qazaq sözjasamı: tarihı, bügini, keleşegi» attı halıqaralıq ğılımi-täjiribelik konferenciya; 2018 jılğı 9 qaraşada «Latın älipbii: täjiribe, pikir» attı halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciya;  2018 jılğı 23 qaraşada «Latın älipbiine köşiru» attı halıqaralıq onlayn konferenciya ötkizdi.

Ministrliktiñ 2019 jılğı 25 qañtardağı № 40 bwyrığımen Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ qwramı (1 jetekşi, 2 orınbasar, 16 müşe) jäne josparı qayta bekitildi.

Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ 2019 jılğı 15 mamırdağı otırısında salalıq terminologiyanı qalıptastıruğa jäne damıtuğa arnalğan bağdarlamalıq-nısanalı qarjılandıru boyınşa 2020-2022 jıldarğa arnalğan ğılımi bağdarlamanıñ (tüsindirme hat, küntizbelik jospar, byudjettik ötinim) jobasın pısıqtau; salalıq terminderdiñ qalıptasuınıñ negizgi mehanizmderin ayqındau, talqılau; şettildik terminderdi qazaq tiliniñ jaña älipbii negizinde transkripciyalau men transliteraciyalau boyınşa zertteuler jürgizu turalı mäseleler qarastırıldı.

Sonımen qatar Ministrliktiñ Ğılım komitetiniñ 2019 jılğı 4 aqpandağı №18-nj bwyrığımen Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ qwramı jäne josparı qayta bekitildi.

Tört sekciyanı qamtitın Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ qwramı 50 toptan,  467 ğalımnan twrdı:

1) qoğamdıq-gumanitarlıq ğılımdar sekciyası (20 top, 174 ğalım): lingvistika tobı (10),  ädebiet tobı (7), filosofiya jäne äleumettanu tobı (9), ekonomika jäne qarjı tobı (9), tarih jäne etnologiya tobı (9), pedagogika tobı (7), öner tobı (11), mädeniet tobı (9), arhiv isi tobı (15), zañtanu tobı (7), dene tärbiesi jäne sport tobı (9), äskeri is jäne qorğanıs tobı (7), arheologiya jäne öñirtanu tobı (6), jurnalistika tobı (10), kitaphana isi tobı (8), psihologiya tobı (8), is jürgizu tobı (8), dintanu tobı (8), keden isi tobı (6), sayasattanu jäne diplomatiya tobı (11);

2) tehnikalıq ğılımdar sekciyası (13 top, 126 ğalım): fizika tobı (7), matematika tobı  (18), mehanika jäne maşinatanu tobı (8), informatika jäne esepteuiş tehnika tobı (8), energetika tobı (11), tehnika jäne tehnologiya tobı (9), elektronika jäne radiotehnika tobı (7), kölik jäne qatınas joldarı tobı (10), himiya tobı (11), himiyalıq jäne biologiyalıq tehnologiya tobı (9), jeñil jäne toqıma önerkäsibi tobı (8), mwnay-gaz tobı (11), säulet jäne qwrılıs (9);

3) jaratılıstanu sekciyası (15 top, 141 ğalım): biologiya tobı (12), zoologiya tobı (12), medicina tobı (9), egin şaruaşılığı tobı (10), mal şaruaşılığı tobı (11),  veterinariya tobı (10), genetika jäne citologiya tobı (8), su şaruaşılığı tobı (8), ekologiya tobı (8), geologiya jäne geodeziya tobı (10), geografiya tobı (10), gidrogeologiya jäne geoekologiya tobı (6), tamaq önerkäsibi tobı 10), astronomiya jäne ğarıştanu tobı (11), ken isi tobı (8);

4) onomastika sekciyası (2 top, 26 ğalım): toponimiya tobı (11), urbanonimiya tobı (15).

Osı orayda Wlttıq komissiyanıñ 2018 jılğı 6 jeltoqsandağı otırısınıñ hattamasımen «Wlttıq terminologiyalıq qordı qalıptastıru jäne terminderdi latın grafikasına kezeñ-kezeñimen köşiru jönindegi is-şaralar josparın salalıq terminologiyalıq sekciyalarda talqılau» jöninde şeşim qabıldandı.

Osı hattamağa, Terminologiyalıq jwmıs tobınıñ jäne Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ jwmıs josparına säykes, Instituttıñ wyımdastıruımen 2019 jılğı 8 aqpanda «Wlttıq terminqordı qalıptastıru jäne terminderdi latın grafikasına kezeñ-kezeñimen köşiru mäseleleri» attı respublikalıq seminar-keñes ötkizildi.

Atalğan seminar-keñes otırısında Wlttıq terminqordı qalıptastıru jäne terminderdi latın grafikasına kezeñ-kezeñimen köşirudiñ 2020-2025 jıldarğa arnalğan is-şaralar josparı jan-jaqtı talqılandı.

Qazaqstan Respublikası Parlamenti Mäjilisi Äleumettik-mädeni damu komitetiniñ wyımdastıruımen 2019 jılğı 11 säuirde ötken «Ruhani jañğıru: qazirgi qazaq terminologiyası» attı ğılımi-praktikalıq konferenciyada Qazaqstan Respublikası Ükimetine «bekituge wsınılğan terminderdiñ sapasına jauapkerşilikti arttıru arqılı salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ jwmıstarın jandandıru» [5, 65-b.], Bilim jäne ğılım ministrligine «2020-2022 jıldar aralığında 1-4, 5-9, 10-11 klastarğa arnalğan latın grafikasına negizdelgen bazalıq terminderdiñ birizdendirilgen sözdikterin äzirleu», «2023-2025 jıldar aralığında qoğamdıq-äleumettik, tehnikalıq, ğılımi-jaratılıstanu salaları boyınşa latın älipbii negizinde köptomdıq salalıq terminologiyalıq sözdikter äzirleu jäne şığaru» jöninde qarar qabıldandı [5, 66-b.].

Wlttıq terminologiyalıq qordı qalıptastıru jäne terminderdi latın grafikasına kezeñ-kezeñimen köşiru jönindegi is-şaralar josparında bazalıq, bastauış jäne negizgi bilim beruge (orta jäne käsiptik) arnalğan birizdendirilgen terminologiyalıq sözdikter äzirleu boyınşa bağdarlamalıq-nısanalı qarjılandıruğa arnalğan konkursqa wsınu üşin 2020-2022 jıldarğa arnalğan jäne qoğamdıq, tehnikalıq jäne jaratılıstanu ğılımdarı salaları boyınşa latın älipbii negizinde salalıq terminologiyalıq sözdikter äzirleu boyınşa bağdarlamalıq-nısanalı qarjılandıruğa arnalğan konkursqa wsınu üşin 2023-2025 jıldarğa arnalğan ğılımi bağdarlama äzirleu közdeldi.

Bwl is-şaralar josparın orındau barısında: a) bazalıq, bastauış bilim beru terminderiniñ latın grafikasına negizdelgen qoldanıs ayasın zertteu; ä) negizgi bilim beru terminqorınıñ latın älipbii negizindegi bazasın jasau, olardı salalıq toptarğa jikteu jäne jazıluın naqtılau; b) orta bilim berude qoldanılatın terminderdiñ salalıq qoldanıs örisin anıqtauğa arnalğan ädistemelik wsınıstar äzirleu; v) salalıq terminderdiñ qalıptasuınıñ negizgi mehanizmderin ayqındau, talqılau; g) şettildik terminderdi qazaq tiliniñ jaña älipbii negizinde transkripciyalau men transliteraciyalau boyınşa zertteuler jürgizu; ğ) kirme terminderdi igeru erejeleriniñ jobasın äzirlep, salalıq terminologiyalıq sekciyalarda talqılau; d) täjiribe almasu maqsatında halıqaralıq terminologiyalıq ğılımi-praktikalıq konferenciya, seminar ötkizu qolğa alu qarastırıladı.

Atalğan is-şaralar josparın orındaudan mınaday nätijeler kütilude: a) latın älipbii negizinde dayındalatın jalpı barlıq bastauış sınıptarına arnalğan oqulıqtarda basşılıqqa alınatın birizdendirilgen  terminologiyalıq sözdik äzirleu (1-4 sınıptar); ä) negizgi sınıptarğa arnalğan oqulıqtarda basşılıqqa alınatın birizdendirilgen  terminologiyalıq sözdik äzirleu (5-9 sınıptar); b) orta jäne käsiptik bilim berude qoldanılatın terminderdiñ birizdendirilgen sözdigin dayındau (10-11 sınıptar); v) qoğamdıq jäne äleumettik (20 tom), tehnika (20) jäne jaratılıstanu (15) ğılımdarınıñ salaları boyınşa latın älipbii negizinde salalıq terminologiyalıq sözdikter äzirleu.

Joğarıda aytılğandardı qorıtındılay kelsek, mınaday twjırım jasauğa boladı:

- Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ jwmısın üylestiru – asa qajet äri kürdeli jwmıs;

- Salalıq terminologiyalıq sekciyalardıñ josparı auqımdı äri kütiletin nätijelerdiñ ğılımi-praktikalıq jäne qoldanbalı tiimdiligi joğarı.

Atalğan Sekciyalardıñ qwramına ğılımi zertteu instituttarınıñ ğalımdarımen, respublikamızdağı jetekşi joğarı oqu orındarınıñ professor-oqıtuşılarımen qatar memlekettik organdardıñ, memlekettik emes mekemelerdiñ qızmetkerleri engizildi. Osığan oray Sekciyalardıñ jwmısın wyımdastıru jäne jürgizu is-şaraları Bilim jäne ğılım ministrliginiñ qwzıretinen auqımdı bolğandıqtan, Ğılım komitetiniñ 2019 jılğı 26 qırküyektegi №162-nj bwyrığımen 2019 jılğı 4 aqpandağı №18-nj bwyrığınıñ küşi joyıldı.

Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ 2014 jılğı 23 qırküyektegi № 1003 Qaulısına säykes tilderdi damıtu salasındağı basşılıqtı, salaaralıq üylestirudi jäne memlekettik retteudi jüzege asıru Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrliginiñ (bwdan äri – QR MSM) qwzıretine jatatındıqtan,  Memleket basşısı Q.K. Toqaevtıñ «Sındarlı qoğamdıq dialog – Qazaqstannıñ twraqtılığı men örkendeuiniñ negizi» attı Qazaqstan halqına Joldauında basa nazar audarğan «qazaq tilin wltaralıq qatınas tiline aynaldıru» maqsatında Salalıq terminologiyalıq sekciyalardı QR MSM janınan qwrıp, olardıñ qwramın jäne jwmıs josparın Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ qaulısımen bekitu, sonımen qatar wlttıq terminqordı qalıptastıru men damıtu maqsatında birıñğay memlekettik bağdarlama äzirleu jäne onı müddeli memlekettik organdarmen kelise otırıp bekitu maqsatqa say dep sanaymız.

Qwlmanov S. Q.

A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı

direktorı orınbasarınıñ mindetin atqaruşı,

filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent.

Abai.kz

2 pikir