Jwma, 18 Qazan 2019
Abay mwrası 1119 17 pikir 9 Qazan, 2019 sağat 10:55

Abay. «Kitab tasdiq»

(Tasada qalğan tuındı)

Jüz jıldıñ jüzi boldı Abay mwrasın azıq qıp kele jatqanımızğa. Äli de tamırın qoparıp, tanıp boldıq dep ayta almaymız. Jwmbaq jannıñ sırı şın mäninde oñay bolmay şıqtı. Sözimizge twzdıq qılğalı otırğan tuındınıñ biri – «Kitab tasdiq». Atalmış şığarmanıñ  biz osı künge deyin tüpnwsqa mätinin oqımay, tek audarmasımen aldanıp kelippiz. Bılayşa aytqanda, Mürseyit qoljazbasınan bermen qaray Abaydıñ «Kitab tasdiq» şığarmasınıñ tüpnwsqası qazaq oqırmanına jetpegen. Tek qazaq tilindegi tärjimäni mise twtıp, onı tüpnwsqağa teñ körip jüre bergenbiz. YAğni, baqırdı altınğa balağanbız.  Abay sonda «Kitab tasdiq» şığarmasın qay tilde jazğan? Şağatay tilinde. YAki mwsılman-türki, yaki qadımşa, yaki kitabi tilde. Bäri bir närse. Qazaqtıñ ädebi tilin türlendirgen Abay tek «Kitab tasdiq» tuındısın osılay özgeşe tilmen jazğan. Sebebi «Kitab tasdiq» – körkem şığarma emes, ğılımi eñbek bolatın. Al, şağatay tili – bükil türik jwrtı mıñ jıl boyı qoldanğan ortaq til edi. Ğılımi häm ädebi. Ol örnekpen kezinde Jüsip Balasağüni, Qoja Ahmet Iasaui, Nasreddin Rabğuzi, Säyf Saraiy, Qadırğali Jaylayırilar jazdı. «Kitab tasdiq» – osı künge deyin bağı aşılmay kele jatqan tuındı.  Onıñ bağı aşıluı üşin eñ äueli onıñ tüpnwsqası jariyalanuı kerek qoy. Tüpnwsqa sonau bayağı arhiv sörelerindegi Mürseyit qoljazbasınıñ işinde şañ basıp, jatıp qaldı. Sodan beri şığarma A.Baytwrsınovtıñ jañaşa arab älipbiimen de, keyingi latın häm kirill alfavitimen de jarıq jüzine şıqqan joq. Al, biz oqıp jürgen qazaqşa audarma tuındığa öz atı qoyılmay, osı künge deyin «38 qara söz» degen laqap atpen jür. Öte ıñğaysız wyat närse eken. Abaydan wyat, wrpaqtan wyat. Abaydıñ avtorlıq qwqı äbden ayaq astı bolıp kelipti. Avtorlıq qwqın daulap, sotqa jüginetin Abay joq. Jä, aşınğannan aytılıp jatqan söz.  Eşten de keş jaqsı degen. M.Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universiteti janınan aşılğan «Mwhtartanu» ğılımi-zertteu ortalığı osı mäselege öz ülesin qospaqqa talpınıp otır. Osı joldar avtorı osıdan tört-bes jıl bwrın öziniñ bir talaptı şäkirtine «Abaydıñ «Kitab tasdiq» şığarmasınıñ lingvo-poetikalıq erekşelikteri» attı diplomdıq jwmıs berdi. Ol şäkirttiñ atı-jöni – Äzimhan Isabek. Äzimhan qazir bildey magistrant. Ol öziniñ diplomdıq jwmısın sätti qorğap, osı taqırıptı endi magistrlik dissertaciya retinde zerttep jür. Jaqında ol belgili arabtanuşı ğalım Abdulla Joldasben birge Abaydıñ «Kitab tasdiq» tuındısınıñ trasnkripciyasın  jasap şıqtı. Jasap şıqtı dep aytuğa ğana oñay. Bir jeri öşip, bir jeri kögerip, sarğayğan paraqtardan Abaydıñ ärbir sözin, ärbir ärpin tanıp, oqıp şığu oñayğa tüsken joq. Onşa-mwnşa oqılmağan twstarı da bar äzirşe. Transkripciya M.Äuezovtiñ mwrajay üyindegi Mürseyit qoljazbasına süyenip jasaldı (LMMA. Kipr-1, №351). Qoljazbanı qolğa tüsiruge qol wşın bergen mwrajay direktorı Diar Qonaevqa aytar alğısımız şeksiz. Alda atqarılar ister şaş-etekten. Söytse de, osı bir mañızı eleuli jañalıqtı el-jwrtpen bölisudi jön körip, mätindi jariyalauğa berip otırmız. Oqırman Abaydıñ tasada qalğan tuındısın oqıp, rahattanıp, läzzät alsın degen oymen. Ğasır qoynauınan arşıp alınğan Abay atamızdıñ mwrasın bügingi wrpaq tosırqap, jatırqamay qabıldaydı degen ümittemiz. Kezinde ataqtı professor Äuelbek Qoñıratbaev: «Abaydıñ eñ qiın-qıstau oylarınıñ biri 38-inşi qara sözi. Bwğan äzirge eşkimniñ tisi batpay jür» degen edi (Ä.Qoñıratbaev. Qazaq eposı jäne türkologiya//Farabi jäne Abay. Ğılım, Almatı, 329 b). Bälkim osı osı basılım tis batırudıñ alğaşqı baspaldağı bolar.  

Aqjol Qalşabek
«Mwhtartanu» ğılımi-zertteu ortalığınıñ
ağa ğılımi qızmetkeri

 

Abay

Kitab tasdiq
(transkripciyası)

Ey, jürägimniñ quatı färzäntlärim! Sizlerge adam wğlınıñ minäzläri turalı söz yazıp, yadgar qaldırayın. Iqılasmänän oqıp, wğıp alıñızlar. Anıñ uşin mahabbatınıñ qwlauı bolıp tabıladı. Mahabbat – adamnıñ adamnığı, ğılım, aqıl närsälärmänän. Mwnıñ tabılmaqlığına säbäpler birinşi hauas sälim häm tän saulıq. Bwlar tuısınan boladı. Qalmısı özgeleriniñ bäri yahşı ata, yahşı ana, yahşı qwrbı, yahşı ustazdan boladı. Talap, wğım  degen mwhabbattan yoğarı (şığadı). Ğılım-bilimge mahabbattandirilmäk älgi aytılğan uşeuinen boladı. Ğılım-bilimni bala äuäl basınan özi izlänip tapmaydı. Basında zorlıqmänän yaki aldaumänän üyir qılu kerek. Üyrene kele özi izlegendey bolğanşa. Qaşan bir bala ğılımnı mahabbatmänän kökserlik bolsa, sonda ğana anıñ atı «adam» boladı. Sonan soñ ğana Allah Ta'alanı tanımaqlıq, özin tanımaqlıq, düniäni tanımaqlıq, özi adamşılığın bwzbay jälib manfa'at, däfğı mazarratlarnı ayırmaqlıq sekildi ğılım-bilimni üyrense bolar dep ümit qılmaqqa boladı, bolmasa yoq, anıñ bolmasa şala. Anıñ uşin köbinäsä balaların jasında ata-anaları qiyanatlıqqa salındırıp aladı. Soñınan mollağa bergen boladı. YA ol balalar özläri barğan...  heşbir bahra bolmaydı. Ol qiyanatşıl balalar talapqa da, ğılımğa da, ustauğa da hätta iman iğtiqatqa da qiyanatmänän boladı. Bwl qiyanatşılar yarım adam, yarım molla, yarım mwsılman. Olarnıñ adamlığınıñ kamalat tapmağı qiınnıñ qiını. Sebebi: Allah Ta'ala haqiqat yolı. Rastlıq haqiqatmänän qiyanatnıñ dwşmanı... şaqırtmağanşa dost keledi. Köñilde özgä mahabbat twrğanda haqlıqnı tapmaydı. Ğılım-bilimi rasqa, aqiqatqa qwmar bolıp, här närsäniñ tübin, hikmätin bilmäkkä ıntıqlıq birlän ...ırladı. Ol Allahnıñ ilimi emes, hämmanı bilätwğın ilimge ıntıqlıq özin adamğa özindik ilim beredi. Anıñ uşin Allahnıñ özine ğaşıqlıq, Ğılım – Allahnıñ sifatı, ol haqiqat, oğan ğaşıqlıq, özin haqlıq häm adamlıq dür. Bolmasa mal tapmaq, maqnan tapmaq, izzet-qwrmät tapmaq sekildi närselerniñ mahabbatınan ğılım-bilimniñ aqiqatı tabılmaydı. Mal maqnan, izzet-qwrmät adamnı özi izläp tabılsa, adamlıqtı bwzmaydı häm körik boladı. Eger de adam özi olarğa tabınıp izläsä tapqan, tapmasa da adamlığı yoğaladı. 

Endi haqiqat suiip, şındı bilmek qwmarıñ bar bolsa, adamlıqqa layıqlı ıqılaslı qwlağıñnı qoy. Äuäl din islamnıñ jolındağı bändeler imannıñ haqiqatın bilsin! Iman degänimiz – bir ğana inanmaq emes, sen Allah Ta'alanıñ birligine ua Qwran onıñ sözi ekändigine ua Payğambar sallalahu 'alayhi uässalamnıñ anıñ tarapınan elşi ekendigine inandıñ, jä ne bitti?... Sen Allah Ta'ala uşin iman keltirämisiñ? Sen iman keltirmäsäñ de Allah Ta'alağa heşbir kemşilik yoq edi. Öziñ uşin iman keltirseñ jä, inandıñ ol inanmaqlığıñ qwr ğana inanmaqlıqmenen qılsa, sağan fayda bermäydi. Anıñ  uşin sen öziñ inanmaqlığıñnan faydalanbadıñ, faydalanayın deseñ fayda beredi, kämil iman boladı. Paydanı qalayşa aludı bilmek kerek... şamamen. 

Siz: «Ämäntu billähi kämähuä bi äsmayhi uasifatihi» dediñiz. Ol isimlar hämma al Allah Ta'alanıñ fi'ıl 'azimlarınıñ atları, olardıñ mağınasın bil häm segiz sifatı zatiyalarına degen söz kämil üyrän. Öz deneñdi anıñ qwlı bilse, öziñdi sälim at qoyıp, täslim bolğanıñga rast bolasıñ da, öz fi'ıldı sodan...     ...tuz, tün, şart, qwl... Allah Ta'alağa wqsay alam ba dep nadandıqpänän ol sözdän jiirkenbe, birdeylik dağuasımenen emes, sonıñ soñında bolmaq. Anıñ uşin sifatları: Hayat, Ğılım, Qudret, Basar, Sämi', Iroda, Käläm, Täkuin. Bwl segizinen Allah Ta'aladağıday kämelet, 'azamat birlän emäs, bolsa da, bändäsindä uä här öz halınşa bar qılıp yaratıptı. Jä, biz özimizdiñ boyımızdağı segiz zärra atlas sifatımızdı äuäl Allah Ta'alanıñ segiz wlwğ sifatınan bas bwrğızıp, özge jolğa salmaqpenen bizdiñ atımız sälim bola ala ma? Bolmasa kerek. Jä, ol segiz sifatına sifatımızdı häm ol atları birlän ol ağlamlanğan, fi'l Qwdağa fi'ılımıznı ertpek nesinen tabıladı? Anı bilmek kerek. Ol Allah Ta'alanıñ zatı heşbir sifatqa mwqtaj emes. Bizniñ aqılımız mwqtaj. Yoğarıdağı jan bilmes sifatlar birlän ta'riflap, tanımaqqa kerek. Ägärde ol sifatlar birlän ta'riflanbasa bizge mağrifatulla qiın boladı. Biz Allah Ta'alanı öziniñ bilingäni qadar ğana bilemiz. Bolmasa tügel bilmekke mümkin emes. Zatı tügil, hikmätine heşbir hakim  aqıl iesi eristire almadı. Allah Ta'ala – ölşäusiz, bizniñ aqılımız – ölşäuli. Ölşäuli birlän ölşäusizni bilärgä bolmaydı. Allah Ta'alanı «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demäklikte aqılımızğa wğımnıñ bir tiyanağı uşin aytılğan. Bolmasa ol «bir» demäklik te Allah Ta'alağa layıqlı kelmeydi. Anıñ uşin mumkinatınıñ işinde ne närseniñ ujudi bar bolsa, birlikten qwtılmaydı. Härbir hadiskä aytılatwğın bir qadimge ta'rif bolmaydı. Ol bir Qwday degen söz ğalamnıñ işinde, ğalam Allah Ta'alanıñ işindä. Qwday tabaraka ua Ta'ala kitaplarda subutiya sifatlar birlän, ua toqsan toğız Asmai hüsnaları birlän bildirgän. Bwlarnıñ hämması... zatiya, subutiya, ua fi'ilya sifatları dür. Men mwnda sizlärgä törteuin bildiräyin. Onıñ ekeui: Ğılım, Qwdirät, Segiz sifattan qalğan altauı bwlarğa şarh. Ol altauınıñ biri – Hayat yağni tirilik. Allanı bar dedik, bir dedik. Ğılım, qwdirät sifatı birlän sifatladıq. Bwl birlik, barlıq Ğılım, Qwdirät... äuäldä bolarlıq närsälär mi? Älbättä, ğılım qwdiräti bar boluı, hayat... yağni qalamaq, ğılım bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol heş birnärse... äuäl ğılımnıñ bir sifatı: Käläm, yağni sözläguşi degän iöz haripsiz, dauıssız... sauıtsız. Endi olay bolsa, aytqanday qılıp bildirätwğın qudiräti yanä Basar, Sam', Köruçi, Estuçi degen. Körmägi, esitmägi bizlär sekildi közmenen, qwlaqmenen emes bolatwğın närsälärin körgendey, eştkendey bolatwğın  ğılımınıñ bir sifatı, biri – Täkuin, yağni barlıqqa keltiruçi degän söz. Eger barlıqqa keltirmägi bir öz aldına sifat bolsa Allah Ta'alanıñ sifatı özindey qadim äzäli häm äbädi bwlarda hämişä barlıqqa keltirudän bosanbasa, bir sifatı bir sifatınan ülken ya kişi bolarğa yaramaydı. Olay bolğanda ğılım, qudiret sifatları sekildi bosanbay här uaqıt yaratuda bolsa, bir ıqtiyarsızlıq çığadı. Iqtiyarsızlıq Allah Ta'alağa layıqlı emes. Anıñ barlıqqa keltirmägi qudretine ğana bir şarh. Bwl ğılım, qudiret eki sifatı birlän, segiz sifat bwzılmasnan tugel boladı. Ol ğılım qudirette eşbir nihayatsız, ğılımında ğaflät qudiretinde epsizlik yanä naşarlıq yoq. Soni'n san'atına qarap bilesiz. Bwl közgä körilgän, köñilgä sezilgän ğalamdı qanday hikmätmän yaraştırıp, qanday qudirätmän ornastırğan heş adam balasınıñ aqılı yetmeydi, biraq bändäsindä aqıl hükimçi, ğayrat, quatmenen qızmet qıluçı, boluçı edi. Soğan qarap oylaysız: Allahnıñ sifatında solay bolmauı tiis. Biraq äuäldä aytqanımız Ğılım, Qudiret bizniñ wğuımızğa ğana eki qisap bolmas, biraq Ğılımna Qudiret boluğa tiis. Olay bolmasa sifatlar öz ortalarında biri – täbiğ, biri – matbuğ boladı. Bwl bolsa, ta'rif Rabbığa yaraşmaydı. Segiz sifat qılıp yanä ol sifatlarına la ğayru uä lä huä bolıp, bwlay aytuda, bwlardan bir öz aldına jamağat yaki jami'at çığıp ketedi. Bwl bolsa kelismeydi. Ägärde sifatlarına härbirin basqa-basqa degende, köp närseden jiılıp ittifaqmenen Qwday bolğan boladı. Bwlay deu batıl, bir ğana qudirät bändeden bolğan quat, qudiret ğılım aqıldan basqa bolatwğın edi. [Haşiya:YAzılmay bolsa da, Allahna bolğan Qudiret, Ğılım häm Qudiret häm Rahmät]. Segiz sifat içinde yazılmasa da häm Allah Ta'alanıñ Rahman, Rahim, Ğafur, Uadud, Hafiz, Sättar, Räzzaq, Nafiğ, Uäkil, Latif degen esimlärine bin'an bir wlığ sifatınan qisaplauğa yaraydı. Bwl sözime naqliya dälelim – yoqarıdağı yazılğan Allah Ta'alanıñ esimläri, aqıliya dälelim Qwday Ta'ala bwl ğalamnı aqıl etmeytwğın kelisimmen yaratqan, anan basqa birinen biri fayda alatwğın qılıp yaratıptı. Jansız yaratqanlarınan fayda alatwğın, jan iesi hayuanlarnı yaratıp janlı hayuanlarınan fayda alatwğın aqılı insanlını yaratıptı. [Haşiya:Jansızlarnı, hayuanlarnı yahşı da jan iesi bw hayuanlarnı adam balasın asıraytwğın etip, mahşarda swrau bermäytwğın qılıp, endi bwlarnıñ hämmasınan fayda alarlıq aqıl iesi qılıp, yaratqan]. Adam balasınan mahşarda swrau berätwğın qılıp yaratqandığında  häm 'adalät häm mahabbat bar. Adam balasın qwrt, qws, özge hayuan sifatında yaratmay bwl güzäl sifatta qılıp, eki ayaqqa bastırıp, basın yoqarı twrğızıp, dünieni közderlik qılıp, özge... tamaqtı öz basımen aldırmay, ıñğaylı eki qoldı basqa qızmet qıldırıp, auzına as bergende ne işip, ne jegenin bilmey qalmasın dep, iisin alıp läzzatlanğanday qılıp, auız üstine mwrındı qoyıp, anıñ üstinen tazalığın bayqarlıq eki köz berip, zarardan qorğap twrarlıq qabaq berip, ol qabaqtarnı jauıp twrarlıq qajalmasın dep kirpik jasap, mañday teri tura közge aqpasın dep juzine körik qılıp, biriniñ qolınan kelmestey isti köptesip bitirmaqqa, bireui oyın bireuine wqtırarlıq tiline söz berip yaratmaqlığı mahabbat emes pe? Kim öziñe mahabbat qılsa, sen de oğan mahabbat qılmağıñ qarız emes pe? Aqıl közimen qara: kün qızdırıp, teñizden bwlt şığaradı eken. Ol bwltlardan yañbır jauğızıp, jer jüzinde neşe türli dänderdi ösirip,  ...larnı öndirip, közge körik, köñilge rahat, gül-bäyşeşeklärni, ağaş-yapraqlarnı, qant-qamısların öndirip neşä türli näbatatlarnı östirip, hayuanlarnı saqtatıp, bwlaqlar ağızıp, özän bolıp, özänder ağıp dariya bolıp, hayuanlarğa, qwsqa, malğa susın, balıqlarğa orın bolıp jatır eken. Jer maqtasın, kendirin, jemisin, nanın, güllär gülin, qwslar jünin, etin, jwmırtqasın, hayuanlar etin, sütin, küşin, körkin, terisin, sular balığın, balıqlar ikrasın, hätta ara balın, balauızın, qwrt-jibegin, ipäkin – hämması adam balasınıñ faydasına jasalıp, heşbirinde bwl meniki derlik birnärse joq, bäri – adam balasına tausılmas azıq. Millon hikmätmän jasalğan maşina, fabrika adam balasınıñ rahatı, fayta uşin yasalsa, bwl yasauşı süygänligi emes pe? Kim seni süyse, onı süymek qarız emes pe? Adam qanağatsızlıqmenen bwl hayuanlarnıñ twqımın qwrtıp, aldıñğılar artqılarğa jäbir qılmasın dep, malnı adam balasınıñ öziniñ qorğanına qorğalatıp, özge hayuanlarna birin wşqır qanatına, birin küşti quatına, birin eki ayağına süyentip, birin biik jartasqa, birin tereñ twñğiıqqa, qalıñ ormanğa qorğalatıp häm härbirin ösip-önbekke qwmar qılıp, jas küninde kişkene uaqıtında şafqat siqırı birlän bastarın baylap, qamqor qılıp qoymaqlığı, adam balasına ösip-önip, teñdik... emes, bälki adam balasınıñ üzilmes näsiline, tausılmas azıq... Jä, bwl hikmetlerinen hämmasınan häm marhabat häm 'adalat häm zahir twr eken. Biz ortamızda... imannıñ şartınan hisap qılmaymız. Anıñ uşin sälim bolğanıñ da Allahqa täslim bolğanıñ da...  anıñ yolında bolmaq edi. Bolğanımız qaysı? Bwl eki ay menen künnen artıq... Anıñ heşbirinde qarar qılmaymız. Özgelerde bolğanın jek körmeymiz... qiyanatşılıqqa bar qarar twrğan adam ya mwsılman emes, eñ bolmasa...

Allah Tabaraka ua Ta'alanıñ bändelerine salğan jolı qaysı? Onı köbi bilmeydi. «Tafakkaru fi a'lä illähi, Innalaha yuhibbul muqsitin» degen ayatlarğa heşkimniñ ıqılas pen ıqılas köñilimänän ğılımı jetip, qwptağanın körgenim joq. «Ätämurun ännäsä bilbirri uähsinu innalahu yuhibbul muqsinun, uälläzinä ämänu uäğamilu solihati uäläynä ashabul jännäti häm fiha halidun» degen ayatlar qwrannıñ işi tolğan «ğamalus salih» ne ekenin bilmeymiz. «Uä ämmallazinä ämanu uağamilus  salihati fäyuäffihim ujurähum uallahu lä iuhibbuz zalimin» ayatına qarasañ, ğamalus «ğamalus-salih» zalımdıqnıñ ziddı bolar. Olay bolğanda 'adälät, rifqat bolarğa kimde-kimniñ 'adalatı joq bolsa, onıñ hayası joq, kimniñ wyatı joq bolsa, onıñ imanı joq degen payğambarımız sallalahu 'aläyhi uäsälämniñ hadis şärifi «limä lä haya lähu lä imana lähu» degen dälel dür. Endi belgili ki iman qwr inanış birlän bolmaydı. 'adälät ua rifqat birlän boladı. Ğamalus-salih 'adalatli ua marhamatlı bolmaq, külli tän birlän qılğan qwlşılıqlarınıñ heşbiri 'adalatni, marhamatnı bermeydi. Köziñ künde köredi, namaz oquşı, ruza twtqularınıñ ne hälätta ekenlikläriniñ oğan dälel kerek emes. Bälki 'adälät –  barşa izgilikniñ anası dür. Insaf, wyat osı 'ädälättan çığadı. Anıñ uşin 'adälätli adamnıñ köñiline keledi: men öz köñilimne hwlıq-minimnen sonday-mwnday qılıqlarınan ...se mw'amalä qılsa eken dep oylap twrıp, özim sol qılıqlarımenen mw'amälä qılmağlığım jaramaydı ğoy dep, 'adälät häm insafta emes pe? Ol hämma jaqsılıqnıñ bası emes pe? Jä, oylağan kisi... şükiri nege oylamasın? 

Şäkirlikten ğibadatnıñ bäri tuadı. Endi 'adalättan, şafqattan bosanbañnar. Eger bosansañ, iman da aramlıqta hämması bosanadı. ...sofınıñ bir färdädän yuz färdä bijay degeni basıña kelädi. Endi bizniñ... boyınşa Qwday Ta'ala Ğalımlı, Rahımnı, 'adälätli Qudiret edi... sifatlanbaq, ijdihadin şart ettiñ, mwsılman bolsañ...  jäuanmärtlik üş hislat birlän bolar degen: siddıq, käram, aqıl – bwl üşinden siddıq 'adälät bolar, käram şafqat bolar. Aqıl mağlwm dür, ğilmniñ bir atı ekänligi bolar, här adamnıñ boyında Allah Tabaraka ua Ta'ala tähmin bar qılıp yaratqan, biraq oğan riuaj berip güldändirmäk bälki adam öz halınşa kämalatqa yetkizbek jähätinde bolmaq bolar. Öz ijdihädiñ birlän niet hals birlän izlenseñ ğana berile twrğan närseler, bolmasa yoq. Bwl aytılmış üş hislädiniñ ieleriniñ aldı – payğambarlar, anan soñ äulieler, anan soñ hakimler, eñ aqırı – kämil mwsılmanlar. Bül uş türli fi'ıl Qwdanıñ soñında bolmaq, özin qwl bilip, bwl fi'ıllerge ğaşıq bolıp, twtınbaqnı payğambarlar üyretti, äulieler wqtı, ğaşıq boldı, biraq uhraui faydasın ğana küzetti. Ğaşıqlıqları sol halaqqa jetti-ki, düniyanı, düniyadağı tierlik faydasın wmıttı. Bälki hisapqa almadı. Hakimlär düniyada tabatwğın faydasın söyledi.... közimen qarağanda ekisi de birinen-biri köp jıraq ketmeydi. Anıñ uşin härbiri aytuı basqaşa bolsa da, Allah Ta'alanıñ sana'atına qarap, pikirlänbäkti ekisi de ayttı. Pikirlänmäk  soñı ğibratlänmäk bolsa kerek. Bwl aqıl, ğılım här ekisi de özin hisaplanmaqnı zwlımnıqnı adam özindey adamnı aldamaqnı jek köredi... Söytip ekisi de marhamatlı ua şafqatlı bolmaqnı aytıp bwyırdı-lar. Bwl rahim bolsa kerek. Meniñ oyıma keledi: bwl eki taypa här kisi özlärinä bir türli näfsisin fida qıluşılar, yağni bändälikniñ kämalatı äuliyalik birlän bolatwğın bolsa, külli adam tärki düniya... düniya oyran bolsa kerek. Bwlarnı kim asıraydı, malnı kim bağadı?... kiizni kim toqidı, astıqtı kim egedi? Düniedegi Allahnıñ bändeleri.... kim izdeydi? Haram, mäkruhı bılay twrsın......... quatıñ birlän ijtihadiñ, aqılıñmenen tauıp, rahatın körmegenge bola jaratqan... niğmatlarına anıq ...andın körmäk hwzurğa suıq köz birlän qarap, eskerusiz tastap ketpek aqılğa da ädäpke bälki insafqa dwrıs ma? Sahib niğmätiñä şükirligiñ joq bolsa, ädäpsiz birlän günähar bolmaysıñ ma? Ekinşi, bwl joldağılar qor bolıp, düniede joq bolıp ketudiñ qaupi bar. Kafirlerge jem bolıp ketuden qaysıbir sabırsızı jolınan tayıp, sabırmenen bar qarar twrayın degäni olıp ketseler kerek emes pe? Ägärdä bwl jol – yarım-yartılarına ğana aytılğan bolsa, yarım-yartı rast düniede bola ma? [Haşiya: Rast bolsa, hämmağa rast bolsın, alalağan 'adälät ma? Rast bolmas pa?] Olay bolğan ol jwrtta ğwmır joq bolsa kerek. Ğwmır özi –  haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälät joq. Biraq äulielerniñ de bäri birdäy tärki düniä emes, 'aşärän-mubäşärädän hazireti Osman, Abdurrahman ibn Auf, Sa'd ibn Äbuuaqqas uşäui de ülken baylar edi. Bwl tärki düniyalıq ya düniya läzzatına aldanıp, ijdihadiñ...  dep boyına siñbegenlik ya hirs düniyalıqtan auuamnıñ köñilin suıtpaq......... sabır etip, özin fida qılıp, men janımmen wrıs qılğanda halıq eñ bolmağanda... wrıs qılıp haqstan härbir ärzui nafstan suınıp... mahabbatına bar qarar bolsa... ma eken degen ümitmänän bolsa kerek. Olay bolğanda... artıq mahabbattan hisap. Biraq bwl yol – bek çetin, bek nazik yol.... bar qarar twrıp izlängän ğana isiniñ kämälatına yetmek. Bwl zamanğa nadir... ğılımnıñ da zorı, siddıq ğirattıñ da zorı mahabbatnıñ hallaqına ua halıq ğalam... tabılmaq kerek. Bwlarnıñ jiılmağı qiınnıñ qiını, bälki fitnä bolar... özine özgeçelik bermek, adam wğlın bir bwzatwğın is, härbir nadannıñ... dep jurgäni biz bwzılnıq degänimen bir boladı. 

[Haşiya:(«Ämäntu billähi, uämäläykätihi uä kutubihi uä rusulihi uäl qadari hoirihi uä şärrihi minnalahi ta'ala, uäl ba'fi ba'däl maut». Allahna, periştelerge iman keltiru, kitaptarı ras, payğambarları haq, qiyamat küni bolmağı ras, jaqsı, jamanlıq tağdırı Allah Ta'aladan ekenine, ölgen soñ qayta tirilip,  swrau beretwğınımızğa inanu].

Hakim, ğalım... basqalar dür. Duniyada ğılım zahiri bar, olar aytılmış yazılmışlarnı naqıliya dep te aytadı lar. Bwl naqıliyağa jüyrikler ğalım atala lar, ämma Qwday Ta'ala heşbir närseni sebäpsiz jaratmağan, bwnı izärläp «tafakkaru fi a'lä-illähi» ayatına säykes bwl san'atı Qwdadan  izärläp ua qwmar bolıp, ğibrätlänuçlärgä tıyu joq, bälki san'atınan säbäbin bilmekke qwmarlıqtan soni'ına ğaşıqlıq... Qwday Ta'alanıñ zatına bändäsiniñ aqılı yetmese, däl sonday ğaşıqmın demek te orınsız. Ğaşıq-mağşwqlıqqa halik birlän maqlwq ortası munäsibätin, Allah Ta'alanıñ bändesin mahabbat ua marhamatmänän jaratqanın bilip, mwhabbatına mwhabbatmenen ğana eljiremekni Qwdağa ğaşıq boldı deymiz. Olay bolğanda hikmet Qwdağa bände öz aqılı yeterlik qadar ğana bilsäm degen här isiniñ säbäbini oylauşılarğa hakim at qoydı lar. Bwlar haq birlän batılnı ayırmaqqa säbäblärni bilmäkkä tırışalar... birlän hämmäsı adam faydası uçun, külki tügil düniyadağı türli läzzat bwlarğa ekinçi... bir ğana haqnı tappaq, här närsäniñ säbäbin tapmaq birlän läzzatlanadı lar. Adasmay tura izlängän hakimlär bolmasa, düniä oyran bolar edi. Fi'ılı bändäniñ qazığı osı jaq... ua här närse düniädä istihrajı birlän riuaj tabadı. Bwlarnıñ isi köbi... lekin osı hakimlarınıñ jasağan, daratqan isäri – «Addüniya mäzra'atul ahiro», ahiretke egindik bolatwğın düniä sol. Härbir ğalım – hakim emes, härbir hakim – ğalım...  da ğalımdar, hakimlar aldında eşkim emes, naqıliyası birlän mwsılman iman taqlidi käsip qıladı. Hakimläriniñ aqıliyatı birlän...... murat mwsılman hakimläri bolmasa ğayridinniñ... düniyaniñ adam wğılı ğwmırınıñ sırına ietselär dä... dinniñ imannıñ jeti şartındağı bir Allahnı tanımaq... din wstaz......basşımız Qwdanıñ elşi payğambarımız sallahu 'läyhi uäsälämniñ:«hayrun nas man ianfagunnas» degen. Hakim wyqı, tınıştıq, äues-qızıqnıñ bärin qoyıp, adam balasına faydalı is şığarmaqlığına yağni elektriyanı tauıp, asmannan jaydı bwrıp alıp (aralıqtağı haşiya aqılın tauıp jürgizip) dünieniñ bir şetinen qazir jauap alıp twrıp otmenen suğa qaylasın tauıp, ...mız... adam qızmätlär işlätip qoyıp, twrğanlığı, ua hwsusan adamnıñ aqılı-pikirin wstartıp, haq birlän batılnı ayırmaqnı ...lki joq... barçası nafiğlıq bolğan soñ, bizniñ olarğa minättarımızğa dau joq. 

Bwl zamananıñ mollaları hakim atına dwşman boladı. Bilimsizlik bälki bwzıq fi'ıl insan ğaduın lima hisap. Olarnıñ şakirtlarınıñ köbi biraz araf-parsıdan til üyrense, bir jarım bolımsız... üyrense soğan mäz bop, özine özgeşelik berem dep äurä bolıp jwrtqa faydası timek tügil, türli-türli zararlar hasıl qıladı. «Hay-hoy» menen, maqtanmenen qauımdı adastırıp bitiredi. Bwlarnıñ köbi änşeyin jähil tügil, jähillär kibik talap... kelse qazir insafqa qaytsın häm ğibratlansın. Ras sözge...  ...mamaq ne degen insaf? Qwr özimşildik härbir özimşildik......... Rasnıñ bir atı – haq, haqnıñ bir atı – Alla, bwğan qarsı qarulasqanşa.... ...şleuge kerek. Mwnday fi'ıldan kufr qaupi da bar. Aqırzamanna – bir jıldıq, bir kün bolar degända sahabi-keramlar.... dep swrağanda, anıñ fatuasın sol zamannıñ.... bir ğibratlanıp qarasaq zamana özgeru birlän.... qağida mağlwm boladı. Bwl kündegi tahsilğulum eski... joq boldı. Soğan qaray......... oylanğan. Mwndağılar uzaq yıllar ömir ötkizip, ğalımnı faydasız wzaq bahslärmänän künin ötkizip, ma'işat düniädän nadan bir issiz adam bolıp şığadı da, heşbir hareketqa layaqatı joq bolğan soñ adam aulauğa salınadı lar. Köbinese bwnday issizlärniñ nasihatı da täsirsiz boladı. Düniäniñ mağmurlığın bir türli aqılğa nwr berip twratwğın...niñ adamnı hayualandırıp jiberetwğını da bar. Bälki, düniäniñ ğılımın bilmey qalmaqlıq – bir ülken zararlı nadanlıq, ol qwranda sögilgen.  Düniädä kimdä-kim özine özgäşälik bermek qastı birlän malğa mwhabbatın audarğan, düniädä bolmasa, ihsanda qolım qısqa bolmasın häm özim bireuge tamğılı bolayın dep mwhabbatın audarmay, izgilikke bola, halal käsip birlän tapqan düniä emes.....

Biz ğılımnı satıp... ...nan emäsmiz, mal birlän ğılım käsip qılmaqpız. Hunär özi dä mal, hunärni üyretken..... biraq ol hunär 'adalättan çıqmasın,  şarğiğa muafih bolsın! Adamğa halınşa [haşiya: ...joğı iş, biraq özgäläriniñ asanına süyenbek dwrıs emes.][haşiya:...yeter yaki mwhal bolar, adam azdıruşılar adam tügili dinge de zararlı dür. Bwlar...] Mollalar twra twrsın, hwsusan bwl zamananıñ işandarına bek saq bolıñdar! Olar – fitnä, ğalım bwlardan zalaldan basqa eşnärse şıqmaydı. Özdäri hükimi, şariğatnı taza bilmeydi, köbi nadan boladı......... tariqat bilip yanä bireuni ietkizbäk dağuasına qıladı lar. Bwlar....... sıbağası emes, olarnıñ süyängäni – nadanlar, söylägäni yalğan dälelläri......... joq.

Endi biliñlär, ey färzäntlär! Qwday Tağalanıñ jolı......... nihayatsız boladı. Anıñ nihayatına heşkim yetmeydi. Biraq sol jolğa.... qadam bastı, sol taza mwsılman, tolıq adam delinedi. Düniede.........  ol jol Qwdanıñ jolı emes, ğalamnan jiılsın........... ya aqılıñnan, ya malıñnan 'adalät şafqat sekildi, bireulerge jaqsılıq tigizbek maqswdıñ bolsa, ol jol – Qwdanıñ jolı. Ol nihayası jolğa ayağıñdı berik basudıñ nihayası. Qwdağa taqarup hasil has izgi qwldarından bolmaq ümit bar. Özge jolda ne ümit bar, ne biräuläriniñ hunäri bar? Maqsudı kiimin tuzätpäk boladı da, mwnısın özine bir däulät boladı. Bwl islarınıñ bäri – özin körsätmäk, özin-özi bazarğa salıp, bir aqılı közindägi aqımaqlarğa «bärekeldi» degizbek. Osınday bolar ma edik dep bireuler talaplanar, bireuler osınday bola almadıq dep küyiner. Mwnan ne fayda şıqtı? Mwnşa äuräläp sırtıñdı bir süygen qauımıña wzatarsıñ. Sırtqa qasiyat bitpeydi. Allah Ta'ala qaraytwğın qalbıña, boyamasız ıqılasıña qasiyat bitedi. Bwl aynağa tabınğanlarınıñ aqılı qanşalıq öser deysiñ? Osı aqılı ol tüpsiz tereñ jaqsılıqnı süymeklikmenen öser. Qwday Tağala dunieni 'iktıbarlıqmenen jaratqan eken. Häm adam balasın össin, önsin dep jaratqan.......... jolındağı adamnıñ talap qılıp izlener, qarızlı isiniñ aldı – äuuäl dos......... köbeytmekniñ tabılmağı özin özgelerge qolıñnan kelgeninşe......... Anıñ ayağı heşkimge qas sağınmaslıq özine özgeşälik bireumen dep......... körsetmäk maqswdınan aulaq bolmaq. Bwl özin-özi artıq körsetmäk eki türli: äuälgisi – härbir jamanşılıqnıñ jağasında twrıp adamnıñ.........  ekinşisi – qastıq qılmaq, qwrtılmaq, kemitpek... özin özgeşe twtatın demektiñ tübi – maqtan. Tüp jaqtan härbir maqtan bir......... bitiredi de künşilik künşilikti qozğaydı. Bwl......... härbir köñil tınışlığı köñilge talap saladı. Külli adam......... sonan qaşmaq kerek. Äuäli – nadanlıq. [Haşiya: kimge dostlığıñ bolmasa.......... boyın jimaqlıq bwl adamğa nwr boladı. Ekinşi, özin ögeşelikmenen artıq körsetpek – adamdıqtıñ nwrın bwzadı.]

    ......... ğılım-bilimniñ ioqlığı düniede heşnärseni olarsız bilip bolmaydı. Bilimsizlik – ziyanlıq boladı. Erinşäklik külli düniyadağı hunärniñ duşmanı. Talapsızlıq, jigersizlik, wyatsızlıq kedeylikniñ bäri osıdan çığadı. Zalımlıq – adam balasınıñ dwşpanı. Adam balasına duşpan bolsa, adamzat boluıñnı bir jırtqış ziyan hisabına qosıldı. Bwlarnıñ emi, hallaqına mahabbat pen halqı ğalamğa şapqat, qayratlı, twrlaulı, 'adalät isiniñ aldı artın bayqarlıq ğılım. Ol ğılımı Qwdağa mwqtädi bolsın. YAğni, Qwday Tağala bwl ğalamnı jarattı, erinbedi. Qwday Tağala kelisimmen, hikmetmenen kämälätlı bir jolğa salıp jasauı, sizläriniñ işiñizdä bir jaqsılıqnı bina qılıp, arqa süyerlik şeberlikmänän bolsın yanä Qwday Tağala ärne jarattı, bir türli paydalı hikmeti bar. Seniñ de işiñnän bir zarar şığıp ketkendey bolmay, köp payda bolarlıq bir ümiti bar iş bolsın. Bwlarsız is – is emes. Bälki bwlarsız tağatta – tağat emes. Belgili ki Qwday Tağala Heşbir närseni hikmätsiz jaratmadı.... uä heş närsege  hikmätsiz täklif qılmadı. Bäriniñ hikmäti bar, bäriniñ säbäbi bar. Bizniñ 'auam bılay twrsın, ğılımğa mahabbatı barlarğa säbäp, farızlarnı bilmekke ijdihat läzim. Sizlär ärbir amal qılsañız, izgilik dep qılasız. İzgilikke qasd etip, niet etesiz. Niet anıñ farızından hisap. Payğambarımız: innamal-a'mal bin niet. Endi niet ettiñiz taharat almaqqa, namaz oqımaqqa,... bwl tağatlarda nietiñiz zahirınan qalıp, ğibadatqa jetpekligi kemçilik... bolmağı ol aman bolıp, bwl zahir.... bwğan farız bolğan. Sizniñ zahirıñıznağı ğibadat.... sol imannıñ nwrlanıp twrmağına körik uşin emäs. Bireu, biraq izgi tağat birlän nwrlanadı. Tağat... degän..... egär nadanlar ol ğibadatnıñ......... sırın eskermey qılsa, onı qılıp jürip, imanı söner degen. Meniñ qaufim bar, olar: has osı ğibadat eken, Qwdanıñ bizge bwyırğanı, biz osını qılsaq, mwsılmanlıq kämil boladı dep oylaydı. Ol ğibadat küzetşisi edi. YA küzetşi, küzetken närsesiniñ amandığın oylamay bir ğana oyau twrmağın qasd qılsa, ol ne küzet, küzetken närsäsi qayda ketedi? Maqswt küzätilgän närseniñ amanlığı, tazalığı emes pe? Ey, işarattan habarsızlar qara! Bwl ğibadattan bir ülkeni – namaz, ol namazdan äuäli taharat almaq, anan soñ şwruğ qılmaq. Ol taharatnıñ aldı – istinja edi. Mwnı bir berik oylap twr. Ayağı eki ayaqqa mäsih birlän bituşi edi. Bwlar hämması bolmasa, köbi işarat edi. Istinjada kötiñizdi juasız, sizniñ kötiñizniñ eşkimge keregi joq edi. Anıñmenen sözimni tazalıqqa kirgänligiñdi kämil ıqılasıñnı körsetip, işimniñ saflığınıñ soñında halıq körer sırtımnı da päk etemin häm közge körinbeytwğın ağzalarımnı da päk etemin, bwl päkligimniñ üstinle Allahna dwğa etämin dep hazirlänäsiz. Endi namaznıñ atı – solät, solät – dwğa mağınasında degen. Ayaqta, moyında bolğan mäshlar ol jumaq emäs. Özläri dä juulı dep körsetpek işaratı. 

Namazdan äuäl qwlaq qaqtıñız. Garçi Allah Ta'alanı yoqarıda  dep mänän isfat etpeseñ de, begiräk söz ua ädäpsiz bolıp gunah dariyasına ğarıq boluımız yağni düniesinä ğarıq qılmay, qolımnan tart, qwtılarlıq järdämderiniñ işaratı. 

Onan soñ qiyamda twrıp, qol bağlamaq, qwl-qoja aldında twrmaq...  patşa aldında twrğannan artıq Allahnıñ qadirliligine.... iqrarınıñ berikligin körsetpek işaratı. 

Qiblağa qarau...  heşbir orın mümkin emes bolsa da...  işaratı. .........qaratıp, wşındağı dwğadan qabılıqqa yaqın bolar ma eken degen işaratı. Anıñ soñ qira'at, yağni sura fatiha oqisıñ, mwnda biraq söz wzaradı. Ol fatiha süresiniñ mağınalarında köp sır bar. Rukuğ, baş wrmaq aldında Qwda qazirge uqşaş ol da işarat. 

Säjdeler – äuäl jerden jaralğanına iqrarı, ekinşisi yanä jerge qaytmağına iqrarı, baş kötermegi yanä tirilip, swrau bermegine iqrarınıñ işaratı.

Qağdail ahirda aqırında Allağa tahiyat, andan täşähhud, andan salauat, payğambarımızğa salauat aytmaq uşin anıñ aqırı sälämmänän tauısasız. YAğni Allahdan ne tilep dwğa qıldıñız, ol anıñ qazinası külli mwsılmandı ortaqtastırıp olarğa da sälämätin tilep häm rahmet tilep bitiresiz. 

Jä, bwl sözden ne ğibrätländiñ?

Abai.kz

17 pikir