Jwma, 18 Qazan 2019
Alaşorda 1007 0 pikir 7 Qazan, 2019 sağat 12:24

«Alaş» partiyasın qwruğa atsalısqan qayratker Äbdihamid Jündibaev

Qazir  «Täuelsizdik bizge ne berdi?» degen swraq köp. Oğan jauap tajetedi. Täuelsizdik äpergen teñdiktiñ biri — tarihımızdı tarazılap, ötkendi jañartıp, öşkenimizdi  qaytarıp, «aqtañdaqtardıñ» ornın toltırudamız. Kezinde patşalıq reseydiñ  cenzurası jariyalanatın baspa önimderin tekserip, jariyalauğa «bolmaydı» degen jerlerin aq boyaumen boyap,  jasırğan, öşirgen. Baspahanadağı äripterdi qayta terip  özgertu öte qiın, äri uaqıttı köp alatın bolğandıqtan, alınğan söz, söylemder ornı aqtañdaq bolıp qaladı eken. Bwl aqtañdaqtar Keñes Ükimeti kezinde de odan ärmen molaydı.Äsirese alaşordaşılar esimderi tek elimiz täuelsizdik alğannan keyin ğana keñinen atala bastadı.

1917 jılğı Aqpan töñkerisinen soñ qazaq qauımında jappay qoğamdıq-sayasi  belsendilik  tua bastadı. Patşanıñ taqtan qwlatıluı ezgide jatqan qazaq qoğamın dür  silkintti, jıldar boyı añsağan azattıq ümitin oyattı. Qazaqtıñ aldıñğı qatarlı ziyalı  ökilderiniñ  arasında özin-özi  basqaruğa degen niet pen qwlşınıs payda boldı. Bir ğasırdan astam uaqıt boyı otarlıqta kün keşken qazaq halqınıñ wlttıq sana-seziminiñ oyanıp, burjuaziyalıq-demokratiyalıq jaña ürdisterge qol sozuı zañdılıq edi.

Demokratiyalıq jañaru nışandarın el arasına taratıp,  onı iske asıru jwmıstarında  wlttıq «Qazaq» gazetiniñ töñiregine toptasqan qazaq ziyalı qauımı erekşe rol' atqardı.  Olardıñ wyımdastıruımen 1917 jıldıñ kökteminen bastap, qazaq jerindegi 6 oblısta  jappay qazaq s'ezderi ötkizile bastağan edi. Halıqtıñ ziyalı qauımınan bölek jergilikti basqaruşı, dini äri däuletti tap ökilderi  bas  qosqan bwl tarihi jiındarda jañaşa  basqaru, bilim beru, sottıq, din,  t.b.  mañızdı  mäseleler  qarastırılğan  bolatın.  Oblıstıq  s'ezderden  soñ 1917 jılğı 21-28 şilde aralığında Orınborda jalpı qazaq qwrıltay s'ezi öt-kizilip, onda wlttıq «Alaş» partiyası men Alaş Orda ökimetiniñ resmi türde negizi qalanğanı  belgili.  Wlttıq  partiya  men  ökimet  qwru  ideyası  bwdan  erterek  payda bolğandığın  ayta  ketu  kerek,  ol  jer-jerdegi  jiındardan  soñ  birte-birte  iske asırılğan bolatın.

Basqa öñirler sekildi Qobda jeri de bwl sayasi nauqandardan tıs qalğan joq, onıñ topırağınan Alaşqa müşe bolğan birneşe qayratker şıqtı. Olardıñ birqatarı 1917 jılı 2-8 kökek aralığında Orınborda ötken Torğay oblıstıq I qazaq s'ezine  qatısqan.  Bwl  adamdarğa toqtalmas bwrın  atalğan tarihi jiın turalı azdağan mälimet bere ketken jön.

Torğay oblıstıq I qazaq s'ezi — tarihımızdağı asa mañızdı oqiğalardıñ biri. Sebebi bwl patşa qwlatılğannan keyingi qazaq jerinde ötkizilgen twñğış wlttıq bas qosu bolatın, mwnda alğaş ret wlttıq mañızğa ie mäseleler qarastırıldı. Alğaşqı bolıp wyımdastırılğandıqtan bwl jiın qazaqtıñ basqa öñirlerine ülgi boldı, säl keyinirek ötkizilgen basqa oblıstıq s'ezder köbine osı Torğay s'eziniñ  qararların  qaytaladı.  Torğay  jiınınıñ  bir oblıs  köleminen  şığıp, jalpı wlttıq deñgeyde ötkenin  belgili tarihşılar  K. Nwrpeyisov pen  M. Qoygeldiev te erekşe atap ötedi. Onıñ üstine, bwl jiınğa oblısqa sol twsta engen Aqtöbe,  Qostanay,  Irğız jäne Torğay  öñirlerinen  ğana emes, Qazan  men  Ufadan, Qazaqstannıñ Aqmola, Semey, Sırdariya oblıstarınan, Bökey ordasınan, barlığı 300-den asa delegattar qatısqan. S'ezdi belgili Alaş qayratkeri, «Qazaq» gazetiniñ bas redaktorı Ahmet Baytwrsınov  aşqan. Atalmış  jiınnıñ  M. Dulatov, S.Qadırbaev, A.Qalmenov, U.Tanaşev, O. Almasov sındı belsendi Alaş liderleriniñ ıqpalımen ötkenin atap ötken jön.

Osı tarihi bas qosuğa Qobdadan  Äbdihamid Jündibaev,  Kerey Twrımov, Toqmağambet Jantasov, Mwhamedäli Meñdibekov, Esmağambet Altıbasov jäne Şıntay Därjanov sekildi azamattar qatısadı.

Bwlardıñ arasınan halqımızdıñ birtuar ardaqtı wldarı Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatovtarmen birge «Alaş» partiyasın qwruğa belsene atsalısqan jäne onıñ bağdarlamasın jazğan jeti qayratkerdiñ biri Äbdihamid Jündibaevtı ayrıqşa atap ötuge boladı.

Qobda  jeriniñ  ayaulı  perzenti  äri  maqtanışı  Äbdihamid Jündibaev 1893 jılı qazirgi Talsay auılınıñ mañında düniege kelgen. Ol - Alaş qozğalısınıñ qayratkeri, onıñ torğaylıq tobınıñ belsendi müşesi.

1906-1909 jj. aralığında Orınbordağı orıs-qazaq mektebinde, eki jıldıq qazaq mwğalimder uçilişesinde oqığan,  jurnalist,  publicist äri  audarmaşı bolğan. Ol oqulardı bitirgen soñ tuğan jerine  qayta  oralıp,  Qobda bolısınıñ  №5  auılınıñ azamatı sanalğan jäne  osında  Qosıbaev  atındağı  bir  klasstıq  uçilişeniñ  müğalimi  bolıp  qızmet etken. Sayasi ahualdarğa belsene ün qosıp, Älihan Bökeyhanovtıñ basşılığımen Alaş  organı  -  «Qazaq»  gazetinde  Resey  imperiyasınıñ  otarşıldığına  qarsı  maqalalar  jariyalap  otırğan.  1917  jılğı  Aqpan töñkerisinen soñ, Torğay oblıstıq  komissarı  bolğan  Älihan  Bökeyhanov  öz  bwyrığımen  Äbdihamidti oblıstıq komissariat janındağı ayrıqşa tapsırmalar jönindegi kişi çinovnik etip bekitken. Köp wzamay Aqtöbe uezinde zemstvonı engizu jönindegi nwsqauşı bolıp tağayındalğan.

Äbdihamid 1917 jılğı şilde jäne jeltoqsan aylarında Orınborda ötkizilgen jalpıqazaq s'ezderiniñ jümıstarına belsene aralasadı.  5-13  jeltoqsan aralığında ötken osı jiındardıñ soñğısında jedel türde avtonomiya jariyalaudı jaqtap dauıs beredi. Atalğan s'ezde Äbdihamidten basqa Janşa jäne Halel Dosmwhamedovter, Aspandiyar Kenjin, Uälidhan Tanaşev, Ğwmar Qaraş, Sağındıq Dosjanov,  Baqıtkerey  Qwlmanov  bastağan, negizderin batıs qazaqstandıq Alaş qayratkerleri  qwrağan  33  adam şüğıl türde jeke Qazaq Avtonomiyasın jariyalaudı talap etkenimen, Älihan, Ahmet, Mirjaqıp, Mağjan Jwmabaev, Älimhan Ermekov,  Twrağwl Abaywlı, Seydazım Qadırbaev bastağan 42  delegat mwnday şaranı äli erte dep tauıp, avtonomiyağa qarsı dauıs bergen bolatın.

Äbdihamidtiñ  1917 jıldıñ  kökek ayındağı twñğış Torğay s'ezine delegat  retinde qatısqanı aytıldı. Al sol jılğı 20-25 tamız aralığında ötken  II Torğay oblıstıq qazaq s'eziniñ negizgi wyımdastıruşılarınıñ biri osı jerlesimiz bolatın. Aldıñğı jiındarday Orınborda emes, Aqtöbede ötkizilgen bwl basqosuğa Aqtöbe, Qostanay, Irğız jäne Torğay uezderiniñ delegattarı qatısqan. S'ezd prezidiumı 5 adamnan twrğan: törağası Mırzağazı Esbolov, müşeleri retinde Sağındıq Dosjanov pen Ahmet Twñğaşin saylansa, hatşıları Tel Jamanmwrınov pen Äbdihamid Jündibaev bolğan. Jiın bağdarlaması memlekettik basqaru forması, qazaq oblıstarınıñ avtonomiyası, jer mäselesi, halıqqa bilim beru, sot sekildi 15 özekti mäselelerdi qarastırıp, alğaşqı mäseleler boyınşa Reseyde demokratiyalıq federativtik respublika boluı tiis, al qazaq halqı üşin wlttıq-territoriyalıq  jalpıqazaq  avtonomiyasın  engizu  qajet  degen  qararlar şığaradı. Äbdihamid bwl jiında bastı rol'derdiñ birin atqarğan. Alaş Orda turalı qwjattardı jinap, 1929 jılı jarıqqa şığarğan N.Martınenko Aqtöbedegi s'ezd turalı eskertpesinde bılay dep  körsetedi:  «...etot  s'ezd, kak i v drugih guberniyah, prohodil pod  rukovodstvom takih deyateley kak Doşanov, Jundubaev, yavlyavşimisya vposledstvii zapravilami partii «Alaş». Prinyatıe rezolyucii govoryat o  tom, çto  Rossiya doljna bıt' demokratiçeskoy federativnoy respublikoy  i  o  neobhodimosti sozdat' samostoyatel'nuyu kirgizskuyu nacional'nuyu partiyu...». Mwnda atalğan Sağındıq Dosjanov Aqtöbe öñirinen şıqqan belgili Alaş qayratkeri bolatın, ol belgili bir sebeptermen törağalıqtan bas tartqan Esbolovtıñ ornına jiınnıñ qalğan jwmısına törağalıq etken.

1917  jıldıñ  aumalı-tökpeli  bir  kezeñderinde  Äbdihamid Alaş organı – «Qazaq» gazetin şığarudı da öz mindetine alğan. Bwl turalı belgili revolyucioner, aqın äri qoğam qayratkeri Säken Seyfullinniñ ataqtı «Tar jol, tayğaq keşuinen» bile alamız. Mwnda Säken Äbdihamidtiñ atalğan gazettiñ sol jılğı 27 aqpan küngi nömirine şıqqan maqalasın keltirgen. Sol maqalanıñ soñğı jağınan üzindi keltireyik: «...Osınday zamannıñ audarılıp twrğan şağında, jwrt gazet habarına asa mwqtaj ekendigin oyğa alıp, jan-jaqqa habar berip, jön siltep, nwsqa körsetip twrğan «Qazaq» gazetiniñ basında türğan azamattardıñ Orınborda joq ekenin körip, jauın tilegen egin qalpındağı jwrttıñ ümitine qarsı baru nietimen Orınborğa  fevral' basında kelip, basın qosqan Aqtöbe ueziniñ tömend  atı atalğan azamattarınıñ ötinişi boyınşa «Qazaq» gazetin şığarudı men moynıma aldım... Zaman audarılıp turğan şağında dağdılı jolmen jüru, bir bağıtqa mañday qoyu — qiyandağı qiın is. Sondıqtan gazet oquşılar zamanınıñ qwbıluımen eseptesui kerek.

«Qazaqtıñ» soñğı jüretin jolı — halıqqa bolıp jatqan özgeristen habar beru, zamanına qaray amal qılu, jol körsetu, sasqanda aldınan şığıp, järdem beru mañdayında ğana bolaşaq... Äbdihamid Jündibaywlı». Keltirilgen üzindiden jerlesimiz  Äbdihamidtiñ  24 jasında-aq  qazaqtıñ  eñ  köp taraytın, betke wstar wlttıq gazetin şığarudı qolğa alğanın köremiz.  Qiın kezeñde mwnday jauaptı da auır jükti moynına alu — ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeytin is. Al Säkenniñ joğarıdağı sözderdi keltirudegi maqsatı, ärine, Äbdihamidti maqtau emes, sebebi ideologiyalıq  twrğıdan  alaştıqtarğa qarsı bolğan revolyucioner aqın olardı qattı sınğa alıp otırğan.

1917 jılı Qazan töñkerisi orın alıp, elde birte-birte keñes ükimeti ornay bastağanı belgili. Özi aytqanday, zamannıñ ağımımen Äbdihamid te Alaştıñ köptegen qayratkerleri sekildi keñester jağına şığadı.  Olardıñ  oy-armandarı qanday biliktiñ qwramında bolmasın öz wltınıñ  jarqın bolaşağın ornatuğa, mwñ-mwqtajdarın  şeşuge,  maqsat-müddeleri  üşin ayanbay küresuge tırısu, soğan wmtılu edi. Mısalı, Qazaq ölkesin  basqaru üşin 1919-1920  j.j. uaqıtşa äskeri-revolyuciyalıq  komitet  (Kirrevkom)  qwrılğan kezde Alaş kösemderiniñ biri Ahmet Baytwrsınov  osı komitet törağasınıñ orınbasarı bolıp qızmet etedi. Bwl öte joğarı lauazım bolatın. Osı qızmette jürip ol qazaq jeriniñ Qostanay, Qızıljar, Kökşetau sekildi soltüstik uezderin özderine berudi talap etken Resey qwramındağı Sibir revolyuciyalıq komitetiniñ (Sibrevkom) wsınısına üzildi-kesildi qarsı şığıp, ol jerlerdiñ qazaqtar üşin asa mañızdı şwraylı jerler ekendigi turalı däleldi bayandama jasap, tipti, osı  mäseleni şeşu üşin Qazrevkom tarapınan Mäskeuge de barğan bolatın. Daulı mäsele qazaqtar üşin oñınan şeşilgeni belgili, eger Ahmet jäne onı qoldağan basqa da wltımızdıñ abzal wldarı bolmağanda atalğan tamaşa jerler körşi memleketke ötip ketui äbden mümkin edi. Bwl jerdegi bizdiñ maqsatımız — Alaştıñ arıs azamattarınıñ qay ökimet qwramında bolmasın öz wltınıñ joğın joqtap küreskendigin körsetu. Sondıqtan da Äbdihamidti de, basqaların da Alaş ideyaların tastap, qızıldar  jağına  şıqtı dep eşqanday jazğıruğa bolmaydı, birtwtas wlt ideyaları olardıñ jüreginde mäñgilik mazdap twrğan bolatın...

Äbdihamidtiñ keñester twsındağı qızmetine kelsek, ol 1918 jılı 21 naurız ben 3 kökek  aralığında  Orınborda  belgili  revolyucioner Ä.Jangeldinniñ jetekşiligimen ötken Torğay oblıstıq keñester s'eziniñ  jwmıstarına qatısadı. Atalğan s'ezde halıqqa bilim beru mäseleleri qarastırılğanda Äbdihamid eldiñ öz balaların ana tilinde oqıtu  mümkindiginen ayrılğandığın aşına aytıp, oblısta jedel türde wlttıq mektep mwğalimderin dayarlaytın medreseler aşudı talap etedi.

Osı jiında ol S. Dosjanov, jas aqın Berniyaz Küleev jäne t.b. birge oblıstıq atqaru komitetiniñ qwramına  enedi  äri  prezidium  hatşılarınıñ biri bolıp bekitiledi. S'ezd köpşilik dauıspen Mäskeudegi Äskeri revolyuciyalıq komitetke oblıs qwramındağı 4 uezdiñ ärqaysısınan 2 adamnan (orıs jäne qazaq wltınan) barlığı 8 adamdıq delegaciya jiberudi qabıl aladı. Aqtöbe ueziniñ atınan Äbdihamid baratın bolıp şeşiledi.

S'ezd prezidiumınıñ müşeligine, hatşılığına ümitkerler özderiniñ sayasi jäne ekonomikalıq jağdaylarınan qısqaşa mälimet beruge tiis bolğan kezde, S.Dosjanov pen Äbdihamid özderiniñ partiyada joq ekendikterin, Keñes ökimetine iş tartatındıqtarın jäne asa ülken malmülikterge ie emestikterin aytqan. Dosjanov prezidium müşeligine ötedi, al Äbdihamidtiñ hatşı bolıp bekitilgeni aytıldı.

Ä. Jündibaev turalı mwnan keyingi derekter är jerden üzik-üzik kezdesedi.  Ol Torğay oblıstıq atqaru komitetinde wzaq uaqıt bolmağan siyaqtı, sebebi 1918 jılğı mausım ayımen merzimdeletin bir qwjattan onıñ atqaru komitetinen şığuına baylanıstı ornına basqa adam swratılğan hat kezdesti.

Tağı bir arhiv qwjatında Aqtöbe uezdik atqaru komiteti öziniñ 1920 jılğı 24 mausım küngi kezekti otırısında osı komitet müşesi Jündibaevtıñ «onıñ jüyke auruına şaldığuına baylanıstı» özin komitet müşeliginen şığarudı ötingen arızın qarağandıqtarı aytıladı.  Biraq otırıs  müşeleri onıñ ötinişin negizsiz dep tauıp, qabıldamağan, 2 aptalıq  demalıs qana berip, osı merzim bitken soñ komitet qwzırına qayta  oraluın mindettegen. Osığan qarağanda, Äbdihamid oblıstıq atqaru komitetinen  keyin uezdik  komitetke auısqan sıñaylı.  Aqtöbe oblıstıq partarhiviniñ  bir mälimetinde 1920 jılğı qırküyekte sol kezde Qobda bolısı qarağan Aqbwlaq audanı (uezi) bol'şevikteriniñ III partiyalıq konferenciyasınıñ  protokolında Jündibaevtıñ audandıq komitet müşeligine kandidat  retinde saylanğanı turalı derek bar. Mwnda atı atalmağan, tek familiyası körsetilgen. Negizinde ol öz atın Abdul-Hamid  ne  Abdulhamid  dep  jazğan.  Alaş arıstarınıñ biri Mirjaqıptıñ da özin Mir-YAkub dep jazğanı belgili.

Jalpı, Äbdihamidtiñ densaulığına baylanıstı qoğamdıq qızmetten ketui 1920 jıldar ekeni talas tudırmaydı. Bwl kezeñ onıñ ömir soqqılarınan qajıp, ruhani jüdep jürgen kezi bolu kerek.

Jazuşı Ğalım Ahmedov jerlesimizdi 1917 jıl şamasında körgen. Bwl turalı ol: «Äbdihamitti 1917 jılı bir ret körgenimde, pensne  közildirik  taqqan, aqqüba, ädemi jigit edi, Alaş bağdarlamasın jasauğa belsene aralasqan, 1918 ne 1919 jılı qaytıs boldı...»,  —  dep  jazadı.  Biraq  belgili tarihşı Qaydar  Aldajwmanov onıñ keñes ükimeti ornağan soñ  baspasöz salasında qızmet etip, audarmaşılıqpen aynalısıp, 1924 jılı qaytıs bolğanın jäne tuğan jeri Talsay mañındağı Bwlaq qıstauında jerlengenin körsetedi.

Avtor Äbdihamid turalı alğaşqı derekterdi jariyalağannan keyin, onıñ Almatıda twratın wlı Ermekbay aqsaqaldı izdep tauıp, jolıqqan bolatın. Jası 80-nen asqan aqsaqal negizinde Äbdihamidtiñ tuğan ağası Amanqostıñ balası eken.

Onıñ  aytuınşa, alaştıñ ardaqtı wlı 1920 jılı 27 jasında qaytıs  bolğan, osılayşa onıñ densaulığına baylanıstı qızmetten ketui  turalı  payımımız rasqa aynaldı. Äbdihamidtiñ kelinşegi Zübayda (Äliyanıñ  äkesi Nwrmağambettiñ inisi Bektileu baydıñ qızı) ämeñgerlikpen Äbdihamidtiñ inisi Mırzağwlğa qosılğan.

Bwlar Ermekbay aqsaqaldı tuğan boyında bauırlarına basqan. Äbdihamidtiñ öziniñ üş qızı bolğan eken, olar bala künderinde qaytıs bolıp ketipti. Wzaq jıldar boyı baspasöz salasında basşılıq qızmetter  atqarğan Ermekbay aqsaqal jası kelse de öziniñ jan-jaqtı közi aşıq, kökiregi oyaulığımen, este saqtau qabiletimen tañ qaldırdı. Düniede bolıp jatqan oqiğalardı qalt jibermey qadağalap otıratın qariya öziniñ wzaq jıldar boyı är türli taqırıp boyınşa jinağan gazet-jurnal qiındılarınan twratın köptegen  bumalarımen tanıstırdı.  Ökinişke  oray, Ermekbay aqsaqal öziniñ dañqtı ağası turalı kitaptı köre almay, juırda baqilıq boldı.

Äbdihamidtiñ şığu tegine kelsek, ol tekti twqımnan. Äkesiniñ esimi Temirğali, atası  Jarmi,  Jündibay - arğı atası, ol familiyasına osı arğı atasınıñ esimin tañdağan. Äkesi Temirğali da, atası Jarmi de patşalıq kezeñde Qobda bolısında är jıldarı 3 jılğa saylanatın halıq bii qızmetinde bolğan, olar turalı mwrağat derekterinde aytıladı.

Jarmi  Jündibaywlı 1869-1871 j.j. aralığında Qobda bolısı №2 auılınıñ bii bolğan. Bolıstıqtıñ özi Jaña Erejege qarsılıqtıñ  saldarınan 1869 jıldıñ 29 şildesinde qwrılğan bolatın, demek, Jarmi  jaña reforma boyınşa saylanğan alğaşqı sottıq bilerdiñ biri bolıp  tabıladı. Bwğan qosa ol 1881-1883 j.j. bolıs saylauına tüsken, biraq az dauıs jetpey, bwl qızmetke qol jetkize almağan. Al onıñ wlı Temirğali bolsa 1887-1889, 1893-1898 jıldar aralığında N24 auıl bii qızmetinde  bolğan. 1890-1892  j.j. biler saylauında jeñiske jetip twrsa da, öz kandidaturasın ekinşi ret ötkizilgen bolıstıq saylauğa wsınğan. Biraq bwl  saylauda jeñe almağan. Bolıstıq kezeñde 9 jıl halıq  bii qızmetinde  bolğan Temirğali Jarmiwlı osı lauazımda eñ  wzaq uaqıt boyı bolğandardıñ birinen sanaladı.

Äbdihamidtiñ arğı atası Jündibay da öz kezeñiniñ bilikti adamı bolğanğa wqsaydı. Ermekbay aqsaqaldıñ aytuınşa, eti tiri bolğan ol jas küninde käsip izdep Orınbor jağına barğan, sol jaqta Tama ruınıñ ataqtı bayı Qoñırbaydıñ qızmetin  jürgizgen.  İsine  wqıptı,  adal  qızmetker  bayğa  wnap, ol  Jündibayğa tuğan qızın bergen  eken.  Keyin  köptegen  mal-mülikpen  eline  qaytarğan.  Qoñırbaydıñ wlı Seyitbattal  Nwrmağambetov  wzaq jıldar boyı Börti bolısın basqarğan,

Torğay oblısı äskeri gubernatorınıñ kömekşisi qızmetin atqarıp, zauryad-horunjiy şeninde bolğanın ayta ketu kerek. Ol da, onıñ wlı Pañgerey Nwrmağambetov te  töñkeriske  deyin  Orınbor-Aqtöbe  öñirlerine  belgili,  ataqtı  adamdar  bolğan. Olar turalı mälimetter arhiv derekterinde öte köp wşırasadı.

Äbdihamidtiñ  arğı atası Jündibay turalı qızıqtı bir derek Torğay oblıstıq basqarmasınıñ ağa keñesşisi, qazaq twrmısın birşama  zerttegen  I.I.Krafttıñ 1898 jılı Orınborda jarıq körgen kitabında kezdesedi. Bwl äñgimeni oğan joğarıda atalğan Seyitbattal Nwrmağambetov aytıp bergen.

Üzilistermen 1810-1825 j.j. aralığında Qaratay swltannıñ Kişi jüzdiñ bir böligine han boluğa wmtılıp, bilik üşin wzaq jıldar boyı küres jürgizgeni belgili.

Ol osı küreste özine bağınbağan rularmen de qırğın soğıstarğa tüsken. Swltan äsirese, özin moyındamağan Jılqışı Tabın ruımen qattı öştesip, qolına tüsken osı ru ökilderin eşqanday bitimsiz birden ölim jazasına  kesken. Qarataydıñ jalpı Tabın auıldarına qarulı qazaq äskerimen  birneşe märte barıp, ayamay şapqanı turalı mälimetter öte köp.

Mine, Krafttıñ jazuınşa, osınday şayqastardıñ  birinen  soñ  Qaratay Jılqışı Tabınnıñ 200 adamın qolğa tüsiredi. Olardıñ barlığın birdey ölim  jazasına  kesken  swltan  moyındarına  qıl  arqan  salıp,  asuğa  bwyıradı. Ükim  orındalar  aldında  Qaratay  twtqındar  sapın  aralap  jürgende  qolğa tüskenderdiñ biri oğan Qoñırbaydan sälem dese kerek. Aldımen bwğan män bermey ötip ketken sültan sälden soñ twtqındı özine aldırıp, Qoñırbaydı qaydan tanitının swraydı. Sonda twtqın öz esimi Jündibay ekenin, Qoñırbayğa küyeu bala bolıp keletinin, bay Qaratayğa  Orınborda sälem bere barğanda qasında birge bolıp, sültandı  körgendigin aytadı. Qoñırbaydıñ özine, onıñ asau Jılqışı Tabındardıñ arasında  jürgenin, olardı Qarataydıñ ölimmen jazalaytının, eger künderdiñ  küninde swltannıñ qolına tüse qalsa mwnıñ atınan sälem aytuın, sonda ğana onıñ meyirimi tüsui mümkin ekendigin aytqanın jetkizedi. Jündibaydı  tıñdap  bolğan  Qaratay  onı  qaytadan  baylauğa  bwyıradı,  alayda  keşke bosatıp, üstinen bar kiimin şeşkizip, jalañaş qaytaruğa bwyrıq beredi. Osınday jarlıq bere otırıp Qaratay swltan Jündibayğa at ta, kiim de berilmeuin, sebebi Jılqışı Tabındarğa qarsı soğısıp jürip, öziniñ meyirimi tüsip bosatqan adamdarın eşqaşan da astındağı atımen, üstindegi kiimimen jibermeuge ant etkenin aytıptı. Al Qoñırbay Qarataydıñ sıylaytın adamdarınıñ biri eken. Osılayşa, Jündibay bir ölimnen qaladı, al qalğan 199 twtqınnıñ barlığı birdey öl-tiriledi.

Äbdihamidtiñ arğı atası turalı bir derek osılay sır şertedi. Jündibay osı oqiğadan keyin tamalardıñ arasına köşip barıptı. Jalpı, bwlar Jılqışı Tabınnıñ Sarmantaq  böliminen, onıñ Mwrat  atalığınan  taraydı. Ermekbay  aqsaqaldıñ aytuınşa, Äbdihamid te, ağası Amanqos, äkesi Temirğali, atası Jarmi barlığı Abat Baytaqqa qarsı Sarıbastau degen jerdegi ülken beleste ornalasqan eski qorımda jerlengen.

Äbdihamid turalı är jerden tam-twmdap kezdesken derekterdiñ özinen onıñ wltın süygen, onıñ jarqın bolaşağı üşin küresken qayratker ekendigi  körinedi.

Ol, söz joq, bizdiñ dañqtı jerlesimiz, Qobda jeriniñ tülegi. Ökinişke qaray, onıñ esimi tuğan jerinde de belgisiz bolıp qaldı. Äbdihamidtiñ qasterli esimin atausız qaldırmay, köşelerge, mektepterge beruge bolar edi.

2006  jıldıñ 13 säuirinde N. Jetpispaydıñ jäne  A. Esipovtıñ  alaşordaşı Ä.Jündibaevtıñ ömiri men qızmeti turalı derekterimen tanısqannan soñ, onıñ wlı Ermekbaymen jezdesu üşin Oñtüstik astanağa jol tarttım.

Sol kezdegi Qobda audanı auılşaruaşılığı böliminiñ bastığı, bwl künde Aqtöbe  qalasınıñ  osınday  qızmetiniñ  basşısı  Qadırbek  Merkaşev  Ermekbay aqsaqal elden däm tatsın dep, bir iri isek äkelip tastadı.  Men  öz  kezegimde  aq-saqaldıñ iığına jabatın şapan dayındap, Abat-Baytaq kesenesi tübinen tuğan eldiñ bir uıs topırağın alıp, Almatığa attandım.  Joldasım Zoya etti tügel qoydıñ öz qarnına salıp, auızın tigip tastap edi, tağam jolda bwzılmay astanağa sol küyinde jetti. Aqsaqal jäne kempiri  Lidiya Fedorovna äjemizben kenje wlı Aleksandrdıñ erekşe kütiminde eken, aynalasında tolğan kitap-jurnaldarmen qatar bir töbe däri-därmekter. Janarınan üşqın atqan, jiğan-tergenin wrpağına jetkizsem degen maqsatı bar, elden kelgen mağan közine jas alıp quanıp qaldı.

Qatpas-qara taramıs şal alğaş körgende Ernest Hemingueydiñ «Şal  men teñizindegi» balıqşı şal Sant'yagonı  aynıtpay esime tüsirdi. Seksennen  asqan,kärilik pen nauqasımen arpalısqan  Ermekbay  aqsaqaldıñ  ängimesin  jazıp  alu oñayğa tüspedi, ol keyde entigip, dauısı tarılıp, keyde özi ötken ömirinen özi şar-şağanday körinetin.

- Qazirgi ömir jwmaq qoy,  dep bastadı ol ängimesin. - Jañajolda negizinen Tabındar, onıñ işinde Bayğazıdan taraytın Ebes, Kedeyğwl, Malğara men Sarmantaqtar twratın. Bizder Sarmantaqtardan taraymız, bizdiñ şejiremiz tömendegidey:

Bizdiñ jaqqa aştıq keldi, bala künimizde özen boyı tolı jemis-jidek, qoğaborıqtı ermek üşin terip jeytin edik, al otızınşı jıldarı solardı aştan ölmeu üşin jeytin boldıq.

Oquğa qwştar boldım, söytip Novoalekseevka qazaq orta mektebine oquğa tüstim. Orıs mektebi atam zamanınan bar eken. Qazaq mektebi berirekte otızınşı jıldarı aşılğan. Jwt jeti atalı degen  aştıqtı  qoyıp  endi  mağan jetimdik pen jalğızdıq töndi.

Tuğan  şeşem, Amanğostıñ äyeli Äues bolsa da, meni tuğan boyda  Äbdihamittiñ äyeli Zübayda etegine salıp äketken eken. Temirğalidıñ  bäybişesi men ekinşi äyeli eki äjem jäne Zübayda şeşelerim birinen keyin biri köz jwmıp, men nağız tuğan şeşem Äuespen qaldım.

Erterekte esimde qalğanı äkem Äbdihamit 1918 jılı Ä. Jankeldinniñ şaqıruımen Orınborğa ketpes bwrın, bolıstıq saylauğa tüsken.

Meniñ basıma qara kün tua bastadı. Äbdihamittiñ inisi Mırzağwl wstalıp  ketti. Joğarda aytqanday şeşem Äuespen qaldım,bastan ötken qiındıqtı  aytıp jetkizu mümkin emes. Äbdihamittiñ inisi Käkim kelip twratın, biraq eti juas, kenje retinde erke ösken onan kütetin kömek pen payda joq.

Ol bir auız orısşa bilmese de 1942 jılı maydanğa alınıp, Stalingrad tübinde erlikpen qaza taptı.

Şeşemniñ arqasında men jeti jıldıq mektepti bitirdim. Soğıstıñ aldında internatqa 42 rubl', oquğa 180 rubl' töleytin zañ şıqtı. Al üydegiler qoldarına 100 gramm tarıdan böten bir tiın almaytın. Oqu mümkindiginen ayırılğan men tüni boyı egilip jıladım, biraq amal neşik...

Bir jaqsı qasietim bilimge qwştar edim, mümkin bwl atalardan darığan qasiet şığar, wldarım da bilimpaz ekenine quanamın.

Qobda jeriniñ asıl azamattarınıñ biri Qosötkeldiñ Jezdibay tabını Hasen Naurızbaev bolatın. Onıñ äkesi Erğazınıñ şımnan soğılğan jertölesi däl Tasmağambet talınıñ tübinde edi. Ol Düysenğali Qoybağarovpen tuma (onıñ wlı Vladimir wzaq jıldar baspahanada istedi).

Oqudı jalğastıru nietimen men Aqtöbege tarı tasitın 4–5 arbağa ilesip, oblıstıq gazettiñ redaktorınıñ orınbasarı bolıp isteytin Hasenge  attandım. Sebebi, onıñ äyeli Qazina atalas jaqındarımız edi. Ol meni jılı qabıldağanı sonşalıq, jaqsılığın ömir boyı wmıtqanım joq. Bwl  1940 jıldıñ qoñır küzi bolatın, balaları Frunze 8, Marat 5, Tamara bir jasta edi. Ol kezde «Socialistik jol» gazetiniñ redaktorı Beriş ruınan Qwbaş Qojamwratov bolatın, Kärim Erjanov ta osında.

- Bizdiñ üyde jatıp, oqi ber,  dedi apamız. Söytip men Aqtöbede qalıp № 6 mektepte oqi bastadım, bwl rentgenzavodtıñ qasında. Däl osı kezde Jañajolda Äues qayttı degen qayğılı habar jetti. Mwnı mağan aytqan adam meniñ közimnen bir tamşı jas tambağanına qayran qaldı. Esesine men jalğız qalğan tünde tañ  atqanşa jıladım, biraq köz jası qayğığa  kömektese me? Men Hasen ağanıñ üyinde suımen kirip, külimen şıqtım, bükil üy jwmısın öz moyınıma aldım.

Meni qinaltqan bwl şarualar emes edi. Olar onşa qiın da bolğan joq. Qinaltqanı kün sanap tönip kele jatqan soğıs bwltı bolatın. Tün ortasında oyanıp, nannıñ kezegine twramın, al talonmen beretin paek nandı ne tañerteñ, ne kündiz alasıñ.

Mekteptiñ aldında poliklinika bolatın, koridorında teri divan bar edi. Şarşaytınım sonşa, küni boyı soñda barıp wyıqtaymın da, keşke  mektepten keldim dep üyge qaytamın.

Söytip, men  Hasen ağanı  qamqorlığımen 8 klastı tamamdap, 1941 jılı oblıstıq gazetke korrektor bolıp ornalasıp, bir jıl jasadım. Kelesi  1942 jılı men nağaşım Baqıtjanğa qaytıp keldim. Qırküyek ayında  kütpegen jerden aupartkomnıñ  bölim  meñgeruşisi Rahmetolla  Ağniyazov  şaqırtıp, audandıq  «Qobda stahanovşıları» gazetine jwmısqa  ornalasuğa kömektesti.

Kölikten redakciyada jalğız soqır torı at bolatın, auıldardı soğan minip aralaymız. Men redakciyada 1943 jıldıñ  7qañtarına deyin qızmette boldım, sol küni mağan Qızıl Armiyağa şaqırtu qağazı keldi. Rahmetolla ağamız qaytadan şaqırtıp, sağan «bron'men» qaluğa boladı dedi. Biraq  men alğan betimnen qaytpadım.

... Başqwrtstannıñ Alkino soğıs lagerinde komissiya aviaciya uçilişesine kursanttar qabıldap jatır eken, olardıñ qatarına men de iliktim. Osılayşa Omsk, Novosibirsk, Barnaul arqılı Altay ölkesiniñ Pospeliha derevnyasına bas tiredik. Qazir oylanıp qarasam, bir qızığı, Semeyden bir  qadam jerde ekenbiz ğoy. Osında bastapqı bilim beretin bastauış aviaciya mektebi ornalasqan. Soğıs jağdayına say wşqıştar men aviaciya  mamandarı jedeldetip dayındaluda.

Keyin  bizderdi  Enisey özenimen tömen jüze otırıp Krasnoyarskige jetkizdi.  Bwl qalada bizder ŞMA–aviciya kişi mamandarı mektebin üş ayda bitirip, ağa serjant atağımen aviamotorşı mamandığın meñgerip şıqtıq. Söytip,  men Qazan jäne Saratov aviaciya zauıttarında wşaq apparattarın  qabıldap alatın komissiya müşesi bolıp, basqa da qızmetter atqarıp, sol  jaqta üylenip, elge jeti jıldan soñ 1950 jılı oraldım. Qasımda äyelim Lidiya Fedorovna, bir jasar wlım Vladimir bar.

Qaytadan, köp jıl ötkennen keyin Taldısayğa Baqıtjan nağaşıma baramız dep şeştik. Men osı künge deyin jasım kelse de, nağaşılarım Säken, Nwrlıbek, Qädirbek, Quanışbekterdi jas şağınan bastap esimde saqtap  kelemin. Olardıñ bäri qazir er jetip azamat boldı.

- Baqıtjan aqsaqal eşkimge wqsamaytın özgeşe  jan  edi, dep Lidiya  Fedorovna äjemiz de şalın qostap qoydı. Tuğan jerge oralğanda birinşi  bolıp aman-saulıq swrasıp, onıñ aq bosağasın attaytınbız.

Atamız boyşañ  kempiri kerisinşe onıñ belinen keledi. Üyleri ärqaşan jinaulı, tap-taza. Meni tanıstıruğa äkelgende keñ peyilimen qarsı alıp, bataların bergen.

Ol ärkez öz tärbiesindegi  kişkentay Quanışbekti tizesine otırğızıp,  «Belomorkanal» papirosın özi de tartıp, kelesi bireuin Quannıñ ernine qıstıradı.

- Ata, nege balanı temekige üyretesiz?  deymin men nağaşıma.

- Nağız erkek temeki tartu kerek, deydi ol.

Ostavkadağı policiya polkovnigi Quanışbek Baqıtjanov atasınıñ esimin  tegi qılıp jazdırdı, bir qızığı, ol atası siyaqtı temeki şekken joq.

- O  düniege attanar aldında ğana Baqıtjan atamız bes ret üylengenin ayttı, deydi äjemiz Lidiya Fedorovna, al men özimdi Qobda jerinde twñğış bosağadan attatqan kişkentay äjem Intazardı ğana esimde saqtappın.

Alaş partiyasınıñ bağdarlamasın jazuşılardıñ biri Äbdihamit Jündibaevtıñ bügingi wrpaqtarı kimder? Ermekbay ata men Lidiya  Fedorovna tört wl tärbielep  ösirdi. Olardıñ bäri de ataqtı atalarınıñ  esimin joğaltpay, ol köp armandap jete almay ketken täuelsiz  Kazaqstannıñ layıqtı azamattarı bolıp qalıptastı. Twñğıştarı  Vladimir Ermekbaywlı Taşkent elektro-tehnikalıq baylanıs institutın bitirgen. Ol Orınbor oblısıñ Gay qalasında 15 jıl boyı ken-bayıtu kombinatınıñ jer astı barlau jwmıstarına at salısqan. Onıñ Vladimir, Aleksey, Viktor, Aleksandr jäne Dmitriy degen 5 wlı bar.

Ermekbaydıñ ekinşi wlı Valeriy Aqtöb  qalasında 1954 jılı düniege kelgen. Ol sanaulı qazaq jastarı arasında Mäskeudiñ Bauman atındağı MVTU-di bitirgen, tehnika ğılımdarı doktorı (2009 j.), Q. Sätpaev atındağı Qazaq Wlttıq tehnikalıq  universitetiniñ  qwrmetı  professorı  (2006  j.),  Maşinajasau  jäne Transport Wlttıq Akademiyasınıñ Akademigi (2013 j.). 76 ğılımi maqala, Keñes Ükimetiniñ  3  önertabısınıñ,  QR  1  patent  ötinimi  avtorı  jäne  «Funkcionayal'naya ustoyçivost'  i  tehniçeskaya  diagnostika  lentoçnıh  konveyerov»  monografi-yasınıñ avtorlası (2012 j.). Tehnika ğılımdarı doktorı Valeriy Ermekbaywlı Jündibaev. 1998  jıldan  qaraşasınan  bastap  2000  jılğa  deyin  QR  Mwnay  jäne  Gaz Ministrliginiñ «Mwnay jäne gazdı önerkäsiptiñ bastı dispetçer basqarması» AQ vice-prezidenti.

2000 j. mausımnan — qazirgi uaqıtqa deyin QR Mwnay jäne Gaz Ministrli-giniñ «QazMwnayGaz» AQ WK «PSA» JŞS-niñ menedjeri.

Onıñ jwbayı Galiya Qadırqızı Kameşova da Aqtöbede tuıp ösken, biologiya ğılımdarınıñ kandidatı, Gumilev atındağı Ezraziya universitetinde däris beredi. Olardıñ ülken qızı Karina Sankt-Peterburgtıñ turizm Akademiyasın bitirip, sol qalada  turistik  kompaniyada  jwmıs jasaydı. Ol ağılşın, nemis, ispan, ital'yan jäne basqa tilderdi tereñ meñgergen. Al Aygül men Gauhar qazaqşa bilim aluda.

Al  Viktor Ermekbaywlı Saratov politehnikalıq institutınıñ tülegi, ol ataqtı akademik Aleksandrovtıñ kafedrasında bilim alğan, mamandığı  injener-elektrik. Oqudı tamamdağan son ol öz ömirin KSRO Qarulı Küşterine arnağan jäne joldamamen «Moskva-600», al bwl Qazaqstandağı Kurçatov qalasında 10 jıldan astam qızmet atqarğan. Bwl qalanıñ qwpiyası Qazaqstanda keştetip jariyalanğan edi. Bwl qızmette ol mayor atağın aldı.

Viktor Ermekbaywlı  QR Qarulı Küşteriniñ irgetasın twrğızuşılardıñ biri. Ağa oficerler qwramındağı Wlttıq kadrlar qatarında ol QR Qarulı Küşte-rin  nığaytuğa  şaqırıladı.  Onıñ  otbasında  jwbayı  Lyubov'  Mihaylovna,  Il'ya jäne Elena esimdi wl men qızı bar.

Jündibevtardıñ kenje wlı Aleksandr geografiya ğılımdarınıñ kandida-tı, geografiya institutında däris beredi. Onıñ Timur esimdi wlı bar.

Ermekbay aqsaqal 2004 jılı ömirden ozğan. Jası toqsanğa tayanğan anası Lidiya Fedorovnanıñ kişi wlı Aleksandr bağıp-kütip otır.

Qosımşa: Avtor osı maqalanı dayındauğa kömektesken tarih magistri Nurjan Jetpisbayğa alğısın bildiredi.

Balniyaz Ajniyazov

Abai.kz

0 pikir