Jwma, 18 Qazan 2019
Ätteñ... 2039 14 pikir 4 Qazan, 2019 sağat 11:53

Satqındıq – opasızdıqtıñ wyıtqısı!

Jurnalşı jolım bastalğan jılı äkem: «Sen, äyteuir, qolıña qalam wstağan ekensiñ, eger qiyuın keltire alsañ, qazaqtı qırğan eki päleket boldı, biri – aşarşılıq, ekinşisi – Mırzayan degen, solar turalı şındıqtı jazu kerek, sonı oylastırıñdar», dedi. Janında otırğan etikşi Qwsayın basın izep: «Ol ekeui qılmaqşını qıldı ğoy.., özimizdiñ qazekemder de kömektesti», dep qaldı. Ol ekeuimen jäne auılımızdıñ basqa on şaqtı aqsaqalımen äñgimelesip, biraz jäytti añğardım. Alayda, tirşilik tolqını arı äketip, beri äkelip, köpke deyin uaqıt bermedi.

2012-jılı ğana kirisip, qolım jetken mwrağattardan alğan derekter negizinde 1932-33 jıldardağı aşarşılıq, 1937-38 jıldardağı «qızıl qırğın» turalı äuelde qısqaşa jazdım, ol maqalam 2015-jılı «Prezident jäne halıq» gäzetinde (Bas redaktorı – Marat Toqaşbaev) jariyalandı. Odan beride qosımşa izdenip, Reseydiñ Mwrağat ortalığındağı hat-maqala-qaulılardan köşirme alıp, KSRO halıqtarına tajal bolğan qandı eki oqiğanı da Trockiy men Sverdlovtıñ wyımdastırğandarı naqtı däleldengen: «Aşarşılıqtıñ «astarı» men «tısı»; «Qandı qırğınnıñ bası men ayağı» degen maqala jazıp, joğarı deñgeyli üş gäzetimizge joldağanıma tört ay boldı, basılğan da, jauap ta joq. Meniñşe, osı eki taqırıptı qauzauşı tarihşılarımız Trockiy men Sverdlov jäne olardıñ «uağızdarına» wyığan jergilikti satqındar turalı tap basıp däneñe aytpay jürgende, gäzet ieleri tarihşı emes meniñ jazğandarıma ilana qoymağan şığar.

Meyilderi deyin de, mısalı, «qızıl qırğınğa» qatıstı mına eki oqiğanı aytayın:
1. Köşerbay Keşubaev degen tentekteu jigit: «Osı ükimetiniñ salıqqa toyatın küni bola ma, bolmay ma?!» degeni üşin (joldas-joralarınıñ bireui «kerek jerge» jetkizgen ğoy!) «halıq jauı» retinde twtqındala jazdap, alıp ketuge kelgen eki milicionerden qaşıp qwtılıp, tauğa siñip ketedi. Milicionerler aqırında onı wstay almay, üşinşi küni qaşqın inisiniñ ornına üyinen şığa almaytın jarımjan ağası Sıdıqtı alıp ketedi, söytip, «halıq jauı Keşubaev wstaldı» boladı.

2. 1937-jıldıñ küzinde bizdiñ Toqsanbay auılımızda (ŞQO, Wlan audanı) bir şildehanağa keşigip kelgen Qayırlı degen jigit: «Meniñ audan ortalığınan kelgenim jaña ğana, käne, şüyinşi beriñder! Audandıq «Socialdı maydan» degen gäzetimiz şıqtı!» dep qoyınqaltasınan bükteuli gäzetti alıp körsetedi. Sonda Raqış degen jigit:
«Au, alaqanday «Maydan»,
şığa keldiñ qaydan?
Bastıqtarğa jağarsıñ,
bizge bolmas paydañ!»
- dep jwrttı külkige qarıq qıladı. Sodan üş künnen keyin: «Kommunistik partiyanıñ gäzetin jamandağan halıq jauları» Qayırlı, Raqış, üy iesi Rüstembek, «olarmen ımı-jımı bir» tört jigit wstalıp ketedi. Ärine, «dos-joldastarı» wstatqan soñ. Ol neniñ körinisi? Satqındıqtıñ! Qazekemniñ osı bir «käsibi» bağzı zamannan bar. Köne dastandardan, Bwhar jırau men Abaydıñ, Mahambettiñ... öleñderinen oqıp bildim.

Iä, «Qazaq deseñ, öziñe tiedi», biraq, ne şara, qazekemniñ birazında bolğan, bar, bolatın da bir «käsip» - satqındıq.

«DAT-OP» gäzetinen «Aqiqattı» satıp ketkender turalı swhbattı (Ermwrat Bapi men Qoyşıbek Mübarak) oqıp otırğanımda joğarıda aytqandarım, qızmet babımen respublika oblıstarınıñ bärinde derlik bolıp jürgenimde bilgen köptegen derekter esime tüsip: küni keşe Qarağandı lageriniñ «dämi tartqandardıñ» keminde seksen payızı qayırlı-raqış-rüstembek-sıdıqtar ekeni sözsiz dep tüydim.

«Azattıq» halıqtıñ mwñ-şerin der kezinde batıl aytıp, maqsat-müddesin qaltqısız qorğaytın partiya bolmaq edi, yağni oğan opasızdıq jasau – halıqqa opasızdıq jasau! Satqındıq – opasızdıqtıñ wyıtqısı! Betpaq bilikke qaşanda birden-bir kerek «qwral» - saqındardıñ tini men tili.
Wyımdastırılğanı ekiniñ birine tüsinikti jäyttiñ mağan bwlıñğır bir gäbi – Parijge Ermwrat Bapimen birge barğan Asqar Rahımjanovtıñ endi Bapidıñ ornına törağa bola qalğanı. Eger o basta sol topqa aşıq, taza peyilmen qosılıp, bügingi biliktiñ halıqtı tobırğa aynaldırıp jibergen öreskel öktemdigi talqılanğan äñgimelerge qatısıp, pikirlesip, aqırında keri ketkeni nesi? Meniñşe, ol bilikpen baylanısta boldı jäne Parijge biliktiñ tapsırmasımen bardı, sengen saparlastarına satqındıq jasadı. Öytpese, ar-wyatı arzandamas edi, Bapidıñ ornına jarmasa ketpes edi.
Qaşanda: dos-joldastarına, otbasına, wjımına, qoğamına, Otanına satqındıq jasağandar – eñ äueli özine satqandıq jasaytın äbiletter!

Tüyin sözim: Halıqtıq «Aqiqat» partiyasınıñ jer-jerdegi barşa müşeleri! «Öter is ötti» dep ökinip tınbañızdar! Halıq üşin qaharlı qimıl jasap, partiyanı satqındardan qaytarıp aluğa jigerlene jwmılıñızdar! Sizderdiñ jeñip şığatındarıñızğa şübäm joq!

Ğabbas Qabışwlı 

Abai.kz

14 pikir