Jwma, 18 Qazan 2019
Alaşorda 2184 1 pikir 30 Qırküyek, 2019 sağat 14:12

Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Älippesi»

Qazaq qoğamına jañaşa oqıtu jüyesin engize otırıp, ejeleusiz töte jazu men oqudı qalıptastırğan qazaqtıñ ğwlaması A.Baytwrsınwlı: «Qazaqşa oqu degende men osı küngi mwsılmanşa oqıp jürgen jolmen oqudı aytpaymın, qazaqtıñ tilimenen oqudı aytamın», - degen bolatın. Mwsılmanşa, yağni eski oqu jolı bılay bolğanı belgili: «Äueli älipti tegis jatqa oqıtadı jäne de oqıtqanda ärbir harftiñ öz ünimen oqıtpay, älipbide qalay atalsa, sol atımen älip, bi, ti, si, mim, ha, dal degizip oqıtadı. Sonı oqıp bolğan soñ astın, üstin, ütirin oqıtadı. Mwnı oqıtqanda da harftiñ öz dauısın oqıtpay … bisın ba, tisın ta, sisın sa degizgen soñ harftiñ anıq dauısı qalay ekenin bilmey balanıñ bası qatadı». Mine osı sebepten A.Baytwrsınwlı 1910 jıldardan bastap arab älipbiin qazaq tiliniñ dıbıstıq jüyesine ikemdep, ıñğaylastırudı qolğa alğanı belgili jäne ğalım reformalağan älipbi 1912 jıldardan bastap qoldanısqa endi. Sol älipbi negizinde twñğış «Älippe» oqulığı jarıqqa şıqtı. A.Baytwrsınwlınıñ bwl «Älippesi» sol kezeñdegi qazaq qoğamın sauattandıru isinde teñdessiz qızmet atqarğan bolatın.   

Qazirgi tañda A.Baytwrsınwlı «Älippesin» qaytaruımız kerek degen mäsele köterilip jatır. Öte orındı, sebebi bastauış sınıp üşin «Älippe» oqulığı auaday qajet. Alayda A.Baytwrsınwlı «Älippesiniñ» dälme-däl köşirmesin aldağı uaqıtta jarıqqa şığatın «Älippe» oqulığına ikemdeu mümkin be degen zañdı swraq tuarı sözsiz. Biz bwl jerde mına mäselelerge bastı nazar audaruımız qajet:

1) A.Baytwrsınwlı «Älippesi» arab jazuınıñ qwrılımı men erekşeligine negizdelgen;  

2) Arab älipbiinde bas ärip joq jäne baspaşa türi men jazbaşa türi wqsas bolğandıqtan, bwl erekşelik sözsiz sol küyinde «Älippede» saqtalğan;

3) Arab äripteriniñ söz bası, söz ortası, söz ayağı jäne jekeşe türde jazılatın körinisteri bar, yağni arab äripteriniñ 2 jäne 4 köriniste jazılatın zañdılığı bar. Osığan säykes «Älippede» eñ birinşi 2 köriniste jazılatın a, r, z äripteri berilgen, odan keyin 4 köriniste jazılatın l, s, t äripterin bergen, odan keyin qaytadan 2 köriniste jazılatın o ärpin beredi de, qaytadan 4 köriniste jazılatın n, q, b äripterin üyretedi. YAğni, äripterdiñ äriptermen tirkesu (qosılu) qabileti eskerilgen.  

4) A.Baytwrsınwlı älipbiinde bes dauıstı dıbıstıñ ğana tañbası bar (a, o, w, ı, e),  qalğan tört dauıstı (ä, ö, ü, i) däyekşi arqılı beriletini mälim. «Älippede» tañbaları bar äripter birinşi üyretilip, däyekşimen beriletin ä, ö, ü, i äripteri soñında berilgen.  

5) A.Baytwrsınwlı «Älippeni» är basılımında jetildirip, tolıqtırıp otırğan. Mäselen 4-şi basılımında qazaqtıñ 28 dıbısına arnalğan 24 tañbanı üyretip bitkennen keyin «Özge tilderdegi dıbıstardıñ tañbaları» degen tarau berilip, onda arab älipbiinen şığarıp tastağan 12 tañba men arab tiline tän harakat, sukun, tanuin, hamza belgileri üyretilgen. Al 7-şi basılımında «Qazaqqa basqa tilden qatısqan sözder üşin alınğan dıbıs tañbaları» degen tarau berilip, onda arab älipbiinen şığarıp tastağan 12 tañba emes, sonıñ 4-eui (h, h, f, ş) ğana üyretilgen,  yağni bwl tört tañbanı qazaq jazuına qajet dep tanıp, iriktegen. Al harakat, sukun, tanuin, hamza belgilerine mülde toqtalmağan. A.Baytwrsınwlı älipbiinde töl sözderde kezdesetin ş dıbısı parsınıñ çe (چ) tañbası arqılı berilgeni mälim. Al arabtıñ ş (ش) tañbası şahar, şifa, şarbat, h tañbası hajı, hakim, hükim, hayuan, hayran, hayır, hayırşı, hwlıq, f tañbası ofat, fayda, farman, saf, jafa, faqır, fasıq tärizdi arab, parsı sözderin jazu üşin, al h tañbası ahileu, ühileu sözderimen qatar gauhar, jauhar, haua, heş, här, häman, baha, qaharman, jahat tärizdi sözderdi tañbalau üşin alınğanı «Älippede» arnayı bölek körsetilgen. 

6) «Älippeniñ» 4-şi basılımında üyretiletin 11-şi ärip retinde w tañbası alınğan, al 7-şi basılımında 11-şi ärip retinde u tañbası berilgen jäne 4-şi basılımdağı arwu, azwu, tabwu, tanwu mısaldarın, 7-şi basılımda aru, azu, tabu, tanu dep özgertken.

7) «Älippeniñ» 4-şi basılımındağı i tañbasına qatıstı berilgen aywu, baywu, taywu mısaldarın, 7-şi basılımında ayu, bayu, tayu dep özgertken.

8) A.Baytwrsınwlı ı, i dauıstıları «bas buında häm barşa biteu buında jazılmaydı, aşıq buında qalmay jazıladı» degen princip wstanğanı mälim. Bwl jüye  4-şi basılımında da (arq, azq, qanq, altn, salqn, jrtq, jl, jlı, jlqı, üydñ, därm t.b.), 7-şi basılımında da saqtalğan (arq, qazq, qabq, balşq, ırm, şlm, inm, ts, ism t.b.). Bwnı arab jazuındağı harakat belgisine negizdelgen princip deuge boladı, öytkeni arab tilinde şeşuşi närse dauıssız dıbıstar jüyesi, qısqa dauıstı dıbıstar ayrıqşa tañbamen belgilenbey, harakattar arqılı beriledi.

«Älippeniñ» 4-şi jäne 7-şi basılımdarı arabşa jazılğan tüpnwsqadan   qaraldı.  

Qorıta aytqanda, A.Baytwrsınwlı wzaq ğasırlar boyı orta türki jazu dästürin saqtap kelgen qazaq jazuın qazaqtıñ auızşa tiline layıqtağan alğaşqı reformator. Al arab jazuına negizdelgen «Älippedegi» äripterdiñ retin aldağı şığatın «Älippe» oqulığında saqtau, saqtamau mäselesin ädiskerler talqılay jatar. 

Gülfar Mamırbek

Ş.Şayahmetov atındağı «Til-qazına»
wlttıq ğılımi-praktikalıq ortalığı
«Orfografiya» basqarmasınıñ basşısı

Abai.kz

1 pikir