Düysenbi, 21 Qazan 2019
Tarih 1763 35 pikir 17 Qırküyek, 2019 sağat 16:34

Altın orda keñestik kezeñde qalay zertteldi?

Maqalamdı qazaqtıñ körnekti jazuşısı İliyas Esenberlinniñ mına sözimen bastağandı jön kördim: «Halqımnıñ qiın da erlikke tolı tarihın suretteu mindeti ömirimniñ mänine aynaldı. Elimniñ ötkenin äñgimeleu ömirimniñ bastı maqsatı boldı. Memlekettik jäne wlttıq twtastıqtıñ ömirşeñdigi men onı saqtap qalu üşin bolğan küres turalı şınayı tarihtı körsetu. «Köşpendilerde» jäne «Altın Orda» trilogiyasında men osı turalı aytqım keldi».

Altın Orda töñireginde wlttıq tarihımızda qazir bolıp otırğan özgeristerdi tüsinu üşin ötken kündi bir şolıp şığu qajet.

Töñkeriske deyingi tarihşı ataulınıñ barlığı qazaqtardı Altın Ordanıñ mwrageri dep tanıdı. Mäselen, Şoqan Uälihanov qazaqtar özderin Altın Orda halqınıñ wrpağı dep sanaytının jazdı. Däl osı ğılımi konsensus Qazan töñkerisinen keyin de 20 jıl boyı saqtaldı.

1937 jılı B.D. Grekov pen A. YAkubovskiydiñ ğılımi monografiyası jarıq körgen soñ bäri de tübirinen özgere bastadı. Boris Dmitrieviç Grekov sonıñ az-aq aldında SSSR Ğılım akademiyasınıñ akademigi bolğan edi, al artınşa Stalin sıylığın aldı. Onıñ sözi Qazaqstan tarih ğılımına aytılğan resmi ükimge aynaldı da qaldı: Qazaq handığı «Altın Orda mwragerleriniñ» qwramınan resmi türde şığarıldı. 1937 jılğı repressiyadan keyin tarihşı ataulı üreymen ömir sürdi. 1937 jılı atılıp ketken Sanjar Asfendiyarovtıñ ölimi Qazaqstannıñ tarihşılarınıñ köz aldınan ketpey qoydı. «1937 jıldıñ  29 qırküyeginde «Kazahstanskaya pravda» Qazaq marksizm-leninizm institutı studentteriniñ «Tarihşı atın jamılğan japon şpionı» attı maqalasın jariyaladı. Onda Sanjar Asfandiyarovqa «handardı maqtap, qazaq halqınıñ tarihına qiyanat jasadı» degen ayıp tağıldı.

Qazaqstannıñ tarihşıları men ideologtarı partiyanıñ jaña wstanımına beyimdelumen birge, «Altın orda mwrasınıñ» jwrnağın bolsa da saqtap qaluğa tırıstı. Qazaq aqın-jazuşıları, tarihşılarınıñ barlığı Altın orda knyazi Edigeni Qazaq tarihınıñ bastı wlttıq batırlarınıñ biri dep jırlay bastadı.

1940-jıldarı qazaq jazuşısı, ädebiettanuşı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Qajım Jwmaliev Edige p'esasın qoydı. Onıñ 1942 jılı jarıq körgen «Qazaq ädebieti» kitabında (orta mektepterdiñ 8-sınıbına arnalğan oqulıq)  Edige Qazaq halqınıñ negizgi batırlarınıñ biri delingen. Säbit Mwqanov sol 1942 jılı şıqqan «XVIII — XIX ğğ. qazaq ädebieti tarihınıñ oçerkteri» kitabında: «Tuğan halqınıñ täuelsizdigi üşin küres Edige sındı tarihi batırlardı düniege äkeldi», — dep jazdı. YAğni, Säbit Mwqanov qazaq batırlarınıñ arasınan birinşi orındı Edigege berdi. Odan äri jazadı: «Moñğoldıñ Şığıs pen Orta Aziyanı tügel bilegen Şıñğıs hanı qaytıs bolğan soñ, twñğış wlı Edil jağasında «Altın Orda» memleketiniñ negizin qaladı. Memleket 300 jıl boyı däuirledi. Onı basqaruğa, qorğauğa Edige, Qobılandı, Şora, Sırım, Mamay, Qaztuğan, Şalkiiz sındı qazaq batırları da atsalısıp, dañqqa ie boldı. Osınau tarihi twlğalardıñ jerin sırtqı jaudan qorğağan halıq batırları retinde tarihta atı qaldı». Osı jerde jazuşı Edigeni qazaqtıñ batırı dep aşıq-ayqın jazıp twr.

1943 jılı şıqqan «Qazaq SSR tarihınıñ» avtorları da Edigeni Qazaqstannıñ orta ğasırlar tarihındağı bastı qaharmandardıñ biri dep sanadı. 1945 jılı Qazaqstan Kommunistik partiyası Ortalıq komitetiniñ ekinşi hatşısı Jwmabay Şayahmetov «Qazaq SSR tarihı» kitabınıñ ekinşi basıluın äzirleu turalı» qaulınıñ jobası talqılanğan kezde «Edige qazaq arasında köpşilik tanidı, balalarına Edige dep at qoyıp jür, qarttar da balasın Edige dep madaqtaydı», — dedi.

1944 jılı Älkey Marğwlan Edigeniñ ömirine arnalğan «Ertegidegi Edige men tarihtağı Edige» ğılımi monografiyasın jazıp  şıqtı. Qazir osı kitaptıñ birde-bir nwsqası saqtalmağan. Bwğan eki türli twspal bar. Birinde osı kitapta Edige beynesin wlıqtağanı üşin Älkey Marğwlannıñ özi qudalana bastadı, sondıqtan repressiyağa wşıraudan qorqıp, kitaptıñ bükil taralımın öz qolımen joydı degen joramal aytılsa, ekinşisinde keñestiñ qwqıq qorğau organdarı Edige jayındağı kitaptıñ bärin joydı dep aytıladı. Är mwnıñ negizi bar siyaqtanadı. Edige töñiregindegi osı oqiğadan keyin Älkey Marğwlan Altın Orda jäne qazaq auız ädebietin zertteuden qauipsizdeu arheologiya salasına ketip qwtıldı. Älkey Marğwlan qudalanuğa deyin-aq Edige turalı: «Edige — Altın Orda däuirindegi eñ erekşe twlğalardıñ biri. Edige bükil ömirin Otanına arnağan. Sondıqtan onıñ esimi qanşa ğasır ötse de, wmıtılmay keledi», — dep jazğan bolatın.

Biraq ortalıqtıñ qıspaqqa aluımen Edigeni zertteuge tıyım salınıp, onıñ beynesi «Qazaq halqınıñ ata-babalarınıñ esimderi tizbeginen» sızıp tastaldı.

1944 jılı BKP (b) OK 1944 jılğı 9 tamızdağı «Tatar partiya wyımında bwqaralıq sayasi jäne ideologiyalıq jwmıstardıñ jay-küyi jäne onı jaqsartu şaraları» qaulısında berilgen Edige turalı epostıñ handıq-feodaldıq mäni turalı nwsqau şığardı. Sodan keyin SSSR-de Altın ordanıñ tarihın zerttegen ğalımdar da, Edigeniñ ömirin zerttegender de qudalana bastadı. Sol twsta «Institut «Edige» eposında SSSR halıqtarınıñ barlığına jat wlttıq ideyalar (orıs halqın jek köruşilik jäne oğan qarsı küres, bükil Deşti Qıpşaq dalasındağı tatar taypalarınıñ basın qosu ideyası) aytılğanın eskermegen» degen oylar aytıldı. Altın Ordanı zertteuşiler «Edige» eposı pantürkizm jäne wltşıldıq ideyalarına tolı», bwl «halıqtıñ emes, handar men feodaldardıñ eposı» dep ayıptaldı.

Osılayşa, keñestik kezeñde 1944 jıldan bastap Altın Ordanı zertteuge tıyım salınıp, Altın Orda atauınıñ özi jek körinişti etildi. Qazaqstannıñ resmi tarih ğılımında Altın Orda «qazaqtardıñ ata-babalarınıñ (qıpşaqtar) jerin jaulap alğan jat memleketke» aynaldı.

Keyinirekte, Altın Orda taqırıbın zerttegeni üşin qazaqtıñ birtuar ğalımı Qanış Imantaywlı Sätbaev ta japa şekti. Ğalım Edige eposın zerttegeni üşin qudalandı. Sonıñ saldarınan Qanış Sätbaev 1951 jılı Qazaqstan KP (b) OK hatşısı J. Şayahmetovke, BKP (b) OK hatşısı M.A. Suslovqa «ökinişke tolı hattar» jazıp jürip, respublika jäne bükilodaq biliginiñ aldında aqtaluına tura keldi.

Osılayşa, 1950-jıldarı keñester biligi «Altın Orda» konceptisine tübegeyli jat tañbasın basıp, «Qazaqstannıñ wlttıq tarihınan» şığarıp tastadı. 1980-jıldarı jılımıq kezeñ qılañ bere bastadı. 1983 jılı İliyas Esenberlin «Altın Orda» trilogiyasın ayaqtadı. Jazuşı osı şığarmasında Altın Ordanı Qazaq handığınıñ atası retinde surettedi. Alayda keñestik cenzuranıñ bwrınğı ekpinine baylanıstı, qalamgerdiñ osı tuındısı «Köşpendilerge» qarağanda qazaq oqırmanınıñ arasında aytarlıqtay tanımal bola qoyğan joq. Sonda da İliyas Esenberlin Altın Ordanı jekkörinişti qılğan bwrınğı közqarasqa batıl qarsı bardı. Jazuşınıñ osınau batıl qimılı basına bäle boluı da mümkin edi. Biraq kitap o basta qazaq tilinde jazılğandıqtan, onıñ üstine keñes sayasi jüyesiniñ birtindep jibi bastauınıñ arqasında İliya Esenberlin aman qaldı.

Sonımen qatar Qazaqstannıñ körnekti tarihşısı Veniamin YUdin de Altın Ordanı ğılımi twrğıda «aqtauğa» qol jetkize bastap edi. Onıñ 1983 jılı az taralımmen şığarğan birneşe ğılımi maqalası Altın Ordanı zertteudiñ jaña koncepciyasına negiz boldı. Däl osı koncepciya Qazaqstanda qazir de basşılıqqa alınadı. Ökinişke qaray, Veniamin Petroviç YUdinniñ ölimi onıñ ideyalarına balta şaptı. Degenmen, onıñ jwmıstarı jaylı aytılğan pikirler arqılı, ğalımnıñ koncepciyası uaqıt tezinen ötip, 2010-jıldardıñ basında moyındala bastadı.

Tüyindey kele, keñestik kezeñde, 1937 jıldan bastap «Altın Orda mwrası» «wlttıq tarihtan» jwlıp alındı deuge boladı. 1944 jılı sol process ayaqtaldı. Sodan 1980-jıldarğa deyin «Altın Orda» konceptisine qatañ tıyım salındı. 1983 jılı jazuşılar da (İliyas Esenberlin), ğalımdar da (Veniamin YUdin) Altın Ordanı aqtauğa kiristi. Altın Ordanı aqtau üderisine 2013-2014 jıldarı Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev pen Mwrat Mwhanbetqazıwlı Täjin «Qazaq handığı Altın Ordanıñ zañdı mwragerleriniñ biri» degen bekem tezisti aytuı nükte qoydı. Qasım-Jomart Kemelwlı Toqaevtıñ 2019 jılğı Joldauı «Qazaqstannıñ wlttıq tarihınıñ» jaña paradigmasın qalıptastıruğa tıñ serpin bere otırıp, osı taqırıptıñ özektiligin arttıra tüsti.

Jaqsılıq Säbitov

Twñğış Prezident Qorı janındağı ÄESI sarapşısı

Abai.kz

35 pikir