Seysenbi, 22 Qazan 2019
Talqı 1285 3 pikir 16 Qırküyek, 2019 sağat 10:35

Elu jıldan keyingi el iesi - bügingi birinşi sınıptıñ balaları...

Mektep tabaldırığın attağan kezde eñ alğaş qolğa alatın "Älippe" oqulığı barlığımız üşin közge ıstıq. "Älippeni" alğaş qolğa alıp, paraqtağanımız da, alğaşqı wstazımız da esimizde. 3-4 sağat oqıp kelip, eki-üş däpter men bir-eki kitap salınğan sömkeni atıp wrıp, alañsız oyınğa ketetin edik. Biraq ol kezde biz köretin teledidar keyde türli-tüsti (onday teledidarları barlar öte auqattı jandar sanalatın) nemese aq-qara ekrandı bolatın. Telekanaldı auıstıratın jeri sınıp qalsa, garajdan äkemiz äkelip qoyğan tisteuik temirmen oñdı-soldı bwrap, körsetpey qalsa, üydiñ şatırına şığıp, "bılay bwra, solğa bwra" dep tömennen keñes berip twratın ata-äjelerimizdiñ aytqanın orındap, keşki sağat onda körsetiletin "bayu-bay"dan keyin pısıldap wyqığa ketetin edik.

Bwl - keñes däuirinde tuıp, oktyabryat, pioner, komsomol bolğan ağa buın emes, täuelsizdik alğan jıldarı düniege kelip, erkindik däuirinde közin aşqan täuelsizdik qwrdastarınıñ "älippe däuiri", balalıq şağı edi.

Odan beri ondağan jıldar ötipti. Tarih tolqınımen eseptesek, az uaqıt bolğanımen, ğarıştıq jıldamdıqta, tehnologiyalıq däuirde bügingi wrpaqtıñ balalıq şağınan biraz artta qalğan jayımız bar eken. Ol kezde bauırlarımız sıldırmaqpen uansa, qazirgi säbiler telefonnıñ äuenimen jılağanın qoyatın zaman boldı. Komp'yuterdiñ özi twrmaq, bağdarlamalarınıñ jıl ötken sayın jaña versiyaları, smartfondardıñ tür-türi, tipti robottardıñ san aluan türleri şığıp, qoldanısqa enip jatqan bwl däuir jaña däuir, jaña uaqıt.

Ötken jıldarı evreydiñ belgili ğalımı Roya Tcezananıñ "Bolaşaqqa bağdar" kitabın tapjılmay otırıp, ağılşın tilinen qazaq tiline eki ayda audarıp şıqtım. Audarıp bitkenşe, tınım tappadım. Kibernetika men aqparat jañalıqtarınan twratın bwl kitaptıñ är parağın paraqtağan sayın boyımda ürey boldı. Ol ürey "bizdiñ qazaqtıñ balaları osıdan keyingi jiırma-elu jılda qalay bolar eken, qanday intellektualdı jetistikke jete alar eken" degen saual edi. Osı saual äli de oyımnan bir sät ketken emes...

Bwl - kosmostıq däuirdegi adamzat balasınıñ örkenietti qoğamdağı ornın anıqtaytın birden bir saual. Sebebi, jañağı kitapta aqparattıq sauattılıq öz aldına, 3 D printerden şırın şığaru, 7D lazerlik säulelermen adam beynesiniñ köşirmesin jasau siyaqtı ğılımi jañalıqtar jan-jaqtı bayandaladı. Bwl däuirdiñ erekşeligi: adamnıñ tüsingeni, bilgeni - jetkiliksiz, eñ bastısı, tüsinip-bilgeninen oy qorıtıp, ayta bilui, oqığanınan kez kelgen salada, öndiriste jaña ideyalar, jaña tehnologiya jasay alu qabileti mindetti sanaladı.

Qoş. "Köñil - jüyrik dönen" degendey, sözben jıljıp otırıp, osıdan keyingi elu jılday aldığa kettim, bilemin. Degenmen "elu jılda - el jaña" dep, oymen aldığa jıljısaq, bwl elu jıldan keyingi elimizdiñ bolaşağı turalı söz eken. Elu jıldan keyingi elimizdiñ iesi, qılşıldağan qırıqtağı jigit ağaları - bügingi birinşi sınıptıñ balaları. Al, kerek bolsa.

Sözimiz "Älippemen " bastaldı, "Älippemen", "Sauat aşudıñ" erekşeligimen jalğastırayın.

Men "közim aşılğannan bastap" "kitap-qağaz" körip, "wstazdar dinastiyası" atalatın otbasında östim. Bügingi küni osı bilim salasınıñ mamanı retinde közim anıq jetip otırğan jayttı ortağa salamın. Demek, men siyaqtı qoğam müşelerine bilim beru salası etene tanıs.

Är pändi oqıtudıñ öz erekşeligi bar. Mwnı biz metodika deymiz. Är wstaz öz päniniñ ğana metodisi. Ol öz pänin qalay oqıtu kerektigi jöninde ğana pikir bildire aluı mümkin. Basqa pänderdi mazmwnı men oqıtu erekşeligi turalı söz aytu - ilude bireu sanalatın wstazdıñ ğana qolınan keledi. Bwl sözim köpşilikke oy salarına, sol köpşiliktiñ bwl pikirmen keliserine bek senemin. Al sabaq berip jürgen mwğalimniñ özi abaylap basatın baspaldaqtardı attap ötu - özge mamandıq ielerine ülken sın bolmaq. Öz basım bilim salasınan özge, qosımşa mamandıqtardı osı salalar boyınşa igerip, joğarı diplomım bolsa da, qarjı, ekonomika, zañ siyaqtı salalarğa jaq aşudan aulaqpın. Bwl salalarda meniñ alğan qosımşa bilimim - tek tüsinik qana. Joq, bwl sın aytpañız degen söz emes. Desek te, bayıbına barmay, baybalam şığarmaq kimge payda?.

"Älippeni" qolğa alğanda "älippege deyingi kezeñ", "älippe kezeñi", "älippeden keyingi kezeñ" degen öziniñ oqıtılu tärtibi bar bolatın.

"Älippege deyingi kezeñde" bala söyleuge, qorşağan orta men mekteppen tanısuğa t.b. üyrenedi, til damıtu, sözdik qorların damıtu jwmıstarı jürgiziledi. Jazu maşıqtarı (qol üyretu jattığuları) üyretiledi.

Al "älippe kezeñinde" ärip elementterin jazumen, sızudan bastaydı.

"Älippeden keyingi kezeñde " öz betinşe jazu jazadı, berilgen tapsırmalardı (ertegi, äñgime t.b) oqi bastaydı. Demek bwl kezeñde bala özderi jazadı, ertegi, äñgime, jwmbaq, jañıltpaş t.b. özi oqidı

"Sauat aşuda" da däl osı metodika saqtalğan. Sauat aşuğa deyingi kezeñ, sauat aşu kezeñi, sauat aşudan keyingi kezeñ.

"Älippe" kezeñinde de, "sauat aşu kezeñinde"de bala Aa, Tt, Pp, Ss äripteri men dıbıstarımen tanısadı. Osı dıbıstar arqılı bala buın qwraydı, buınnan söz qwraydı. Odan keyin buındap, söz qwrap üyrene bastaydı. Ahmet Baytwrsınov metodikasınan bastap bwl qağida qalıptasqan. Metodikada äripterdi Aa, Ää, Bb dep alfavit retimen oqıtu bwrın-soñdı bolmağan. Bwlay oqıtu oqu metodikası talaptarına say emes.

Bwrın "Älippeni" oqığan soñ, "Älippemen qoştasu" erteñgiligi ötetin mektepterde. Odan keyin ekinşi jartı jıldıqta "Ana tili" pänin oqu bastalatın.

Al qazirgi "Sauat aşu" päni mazmwnında "Älippe" men "Ana tili" mazmwnı qatar qamtılğan: "Sauat aşu -1" böliminde "Älippe" mazmwnın oqidı, "Sauat aşu-2" böliminde bwrınğı "Ana tili" mazmwnın oqidı.

Endi "Älippe" men "Sauat aşu"dıñ bir-birinen ne ayırmaşılığı bar degen saualğa kelsek, oqulıqtıñ kölemi jäne atauı ğana. Bügingi küni talaptarğa say Bilim ministrligi bwl mäselemen egjey-tegjeyli jwmıs jürgizip keledi.

Orta mektepterge engizilip otırğan bağdarlamanıñ atauı da - jaña buın bağdarlaması. Jaña buın degenimiz - elu jıldan keyingi eldiñ ieleri. Erteñgi eldiñ ieleri alatın bilimdi keyde jarıq joq, keyde otın joq bolıp, ayağımızdan endi twrıp jatqan täuelsizdik alğan alğaşqı kezeñdegi özimizdiñ bilim beru jüyesiniñ qalpına saluğa tırısu aqılğa qonımsız körinedi eken. Bwl aqılğa qonımsız bolsa, keñestik kezeñdegi jüyeniñ birizdigin aytu tipti. orınsız. Bala özindik oyın köp jetkizu kerek, söyleu dağdısın köbirek qalıptastırıp, damıtuı kerek.

"Älippeniñ" atauı da qayta oralar, "Ana tili" de birge oralar sol "Älippemen". Bwl - bilim salasındağı mamandardıñ qwzirettiliginde.

Bizdiñ mindetimiz: baldırğandarımız ben balausa böbekterimizge jan-jaqtı, tereñ tärbie beru. Özimizdi zaman talabına say özgeristerge üyretu. Balalardıñ boyına "jusa, ketpeytin, şapsa, kesilmeytin etip", ata-baba qwndılığın "siñirudiñ " jolın oylastıru.

Bügingi küni Europanıñ ärbir twrğınınıñ üyine dendep engen üy şaruaşılığın atqaratın robottardıñ qazaqı türin, "mıñ ölip, mıñ tirilip" qalğan eldiñ ruhı men dilin saqtap qalatın wrpaq - bügingi birinşi sınıp oquşıları. Eñ birinşiden, bwl oquşılarğa söyleu dağdısın qalıptastırıp, öz oyın erkin aytqızıp, ideyaların ortağa salıp üyretuimiz kerek.

Tolqınnan tolqın tusa - igi, ata jolın qusa - igi.  Bwl wlttıq tärbie, eñ aldımen,  "qwttı orın sanalatın" mekteptiñ enşisinde emes, eñ aldımen, balanı ömirge äkelgen ata-ananıñ negizgi parızı.

Aray Qanapiya,

Filosofiya doktorı, qauımdastırılğan professor,
Şäkärim universiteti,Şäkärim universiteti, Gumanitarlıq ğılımdar kafedrasınıñ meñgeruşisi.

Abai.kz

3 pikir