Jwma, 18 Qazan 2019
Alaşorda 4357 2 pikir 13 Qırküyek, 2019 sağat 13:21

Wşqan wya

(S.Qojanovtıñ şıqqan tegi, wşqan wyası, wrpaqtarı jayında)

 Qıran ğwmır keşip, tau men tasqa basın soğıp, alıs pen alasapıranğa tolı künderden arılmağan arda azamattı tanu, tanıtu jağdayı tım köñil quantarlıqtay emes. Qarama-qayşılıqtar öte köp, bügingi wrpaqqa mälimsiz jayttar da jetkilikti. Sol sebepti de osı olqılıqtardıñ ornın toltıru maqsatında wlı twlğanıñ şıqqan tegi, wşqan wyası, wrpaqtarı jayında tam-twmdap jazudı mwrat twttıq. Bwl da qojanovtanu äleminiñ bir belesin biikke şığaru maqsatında jazıldı. Sonımen qatar bizdiñ nazarımızdı ayırıqşa audarğan jayttıñ biri äli de bolsa keybir jayttardıñ üstirt, şındıqqa janaspay aytıluı. Bwdan tüyetinimiz qojanovtanu äleminde «aqtañdaqtar» öte köp boldı, sonıñ birşaması äli künge deyin orın alıp keledi. Swltanbek Qojanovtıñ resmi aqtalğanına (1957) alpıs jıldan astam uaqıt ötti, al endi şınayı aqtalğanına şirek ğasırğa jaqındap qaldı. Bizdiñ bügingi taqırıp ayasındağı «aqtañdağımız» Swltanbek Qojanov sındı wlı twlğanıñ şıqqan tegi, tüp-twqiyanı jayında bolmaq.

Keñestik qoğam jüyesiniñ qatañ talabı kez-kelgen twlğanıñ şıqqan tegine qattı nazar audaratın jäne ol twlğanıñ şıqqan tegi «kedey ortadan», nemese «orta şaruadan», bir sözben aytqanda «ezilgen tap» ökili boluına qattı män beretin. «Meniñ atım Qoja» şığarmasındağı keyipker balalar (Qoja) jazğanday ömirbayan tizbeginde özimizdiñ «ezilgen tap» nemese «kedey ortadan» şıqqanımızdı maqtan twtatın edik. Mwnı aytıp jatqan sebebimiz de joq emes, däl osı şıqqan tegin körsetu sayasatı S.Qojanovtı da aynalıp ötken joq. Sonıñ birşamasın sözimiz däleldi boluı üşin arnayı atap körsetkendi dwrıs dep sanadıq.

Belgili ğalım, qojanovtanuşılardıñ alğı leginde twrğan Amantay Şäriptiñ «Swltanbek Qojanwlı – ädebietşi» (Almatı. 1994) attı zertteu kitabında: «Ol 1894 jılı qırküyektiñ 10-ında qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Sozaq audanına qarastı Aqsümbe degen jerde, orta däuletti otbasında düniege kelgen»,-dep körsetedi. Odan äri: «Ükimettiñ talaptarınan ürikse de, balaların orısşa oqıtıp, şoqınşaq etuden şoşığan atqaminer ağayındarınıñ qolqa saluımen qoñırtöbel şarua Qojan qoy soñında jürgen ülken wlı Swltanbekti Türkistan qalasındağı tört jıldıq orıs-tüzem mektebine tapsıradı».-dep bayandaydı. Däl osı pikir «Arıs» qorı 2009 jılı şığarğan «Swltanbek Qojanov. Şığarmaları» kitabında da qaytalanğan, sebebi qwrastırğan, kirispesi men soñğı sözin jazğan professor A.Şärip. Bayqap otırğanımızday Swltanbek «qoñırtöbel şaruanıñ»  «qoy soñında jürgen wlı» jäne oquğa da auıl atqaminerleriniñ qolqalauımen eriksiz ketken tärizdi. Aqsümbelikterdiñ bäri balaların «orısşa oqıtıp, şoqınşaq etuden» şoşınatınday äser etedi. Qojanov endi aqtalıp jatqan kezde aytılğan oyğa keşirimmen qarauğa boladı, al endi arağa 15 jıl salıp, qazaq eli täuelsizdiktiñ kök tuın asqaq jelbiretip jatqan twsta da alğaşqı oydıñ ayna-qatesiz qaytalanuı qwptarlıq qwbılıs emes.

Kelesi bir derek közi - tanımal qojanovtanuşı Joltay Älmaşwlınıñ «Swltanbek Qojanov» (Almatı, 2005) attı tarihi-ğwmırnamalıq tolğamı boldı. Kölemdi (272 bet), monografiyalıq deñgeydegi zertteudegi kelesi bir jazbalarğa nazar audarsaq: «Jiırmasınşı ğasırdıñ bas kezinde Aqsümbeniñ datqası – Saparbay Mırzabaywlı edi. ...Sol Saparbay datqa bir küni tüyeden tüskendey etip, jarlıq qıldı.

- Ua, halayıq, men senderge Bektwrsın begimizdiñ jarlığın jetkizgeli twrmın. Bizdiñ Aqsümbeden biılğı jılı Türkistanğa eki bala oquğa baru kerek. Jibermesek, ayıp töleymiz,-dedi.

El ürpiisip-ürpiisip, üreylenip qaldı. Bwğan deyin oqu-bilim degeniñiz oyı twrmaq, tüsine kirip şıqpaytın, öziniñ bwyığı tirligine razı auıl adamdarına mına jarlıq tikenektey qadalğanı.

-Au, nege ündemeysiñder? Aytsañdarşı, kimdi jiberemiz!..- Saparbay dikektep twr.

...Sol küni Qoñqaq şaldıñ nemeresi, osığan deyin eskişe hat tanıp qalğan zerek wl - Swltanbek Türkistanğa oquğa baratın ekeudiñ biri bolıp tizimge jazıldı».

Oyımız tiyanaqtılau bolu üşin mısal ülgisin tolığıraq nwsqada aldıq. Bwl jerde de bala sanınıñ köpteu boluına baylanıstı Qoñqaq şaldıñ nemeresi Swltanbektiñ qwrbandıqqa şalınıp kete bergen sıñaydağı oyğa kelesiñ.

Osı aralıqta avtordıñ keybir mäseleler jayında ağattau, artıqtau ketken jerleri bar ekenin qapısız añğaruğa boladı. Eñ aldımen jiırmasınşı ğasırdıñ bas kezinde qazaq dalasın Resey patşalığı biledi, datqalıq jüye, bektik bilik (Bektwrsın begim) Qoqan handığımen birge qwrdımğa ketken jüye. Resey biligindegi qazaqtıñ qolı jetkeni «Bolıs boldım, minekey» dep hakim Abay aytqanday bolıstıq bilik, Saparbay da datqa emes bolıs bolıp bilik qwrğan jäne ol biligin Aqsümbede emes Türkistan qalasında otırıp jürgizgen. Sonımen qatar bwl künderi qasietti Türkistan qalasındağı bir köşege esimi berilip, «jaqsınıñ atı ölmeydi» degen ösietke layıq bolıp ğwmır keşken Saparbay bolıstı, eñ bastısı Swltanbek sında aqswñqardı auıldan alıp barıp Türkistanda oqıtqan halıq qadirmendisin tüyeden tüskendey söyletu, dikektetip qoyu jarasımdı emes, Aqsümbelikterdiñ ötken tarihında Swltanbek Qojanovpen qatar atalatın tanımal twlğanı däl bwlay suretteu eldigimizge sın. Aqsümbelikterdiñ teñ jartısına juığı Saparbay atamızdıñ wrpaqtarı ekenin de wmıtpau kerek. Bir kezdegi üstem tap ökilderin jek körinişti etip suretteuden arılatın mezgil jetti. Ekinşi jayt Swltanbek Qojannıñ balası, Qojannıñ äkesi Kebekbay. Qoñqaq Qojannıñ inisi. Keybir derekterde Swltanbek Qojanovqa baylanıstı Qoñqaqov, Qoñqaqwlı degen derekterdiñ aytıluına osınday zertteulerdiñ negiz boları sözsiz. Küni keşe ğana ömir sürgen Swltanbek Qojanovtıñ ömir jolın, ösken ortasın, şıqqan tegin jañsaq körsetuge haqımız joq. Osı keltirilgen mısaldağı «...Bwğan deyin oqu-bilim degeniñiz oyı twrmaq, tüsine kirip şıqpaytın» degen pikir de däyeksiz aytılğan dep oylaymız. Küni keşegi keñestik jüyede bükil qazaq halqınıñ 98% payızı sauatsız boldı, 2% payızı ğana hat tanıdı degen jalğan wğım boldı, olar bizdiñ arab harpimen hat tanıp, qissa jattap, kitap oqığanımızdı moyındamadı. Tom-tom batırlar jırın, ğajayıp aytıs ülgilerin, ğibratqa tolı san aluan maqal-mätelderdi şetsiz-şeksiz jatqa aytatın halqımızdı sauatsız edi dep kemsitti, yağni orısşa jaza almaytınnıñ bärin derlik sauatsız dep sanadı. Eñ ökiniştisi osığan sendik. Joğarıdağı keltirilgen mısalda da osı bir eskiliktiñ sarqınşağı men mwndalap twr, Aqsümbelikterdiñ oqu-bilimge degen közqarası tım üstirt, tipti twrpayı rayda surettelgen deuge boladı, ötken ötti, endigimizge ne jorıq, täuelsiz qazaq eliniñ ötken tarihı men bügingi tarihın jarqıratıp körsetetin uaqıt jetti. Kelesi bir kitaptıñ avtorı professor S.Joldasov, kitap atauı «Halqımızdıñ janaşırı bolıp ötken sol bir jan mwrağattarda»,-dep (Almatı. «Üş qiyan» baspası. 2014 jıl) ataladı eken. Qısqaşa bolsa da birer mısal keltirsek: «... kedey şaruanıñ otbasında düniege keldi. ...Rasına kelgende, äkesi Qojan Qoñqaqwlı Qaratau sileminde tüye bağıp, egin ekken jan bolğan eken». Ökinişke oray ğalım ağa ortamızda joq, alayda küni keşe, wlı twlğanıñ 120 jasqa tolu merekesine oray şıqqan kitaptağı bwl pikirlerdiñ orın aluı ökinişti. Tağı da aldımızdan andızdap «kedey şarua» şıqtı, Qoñqaq Qojannıñ äkesi bolıp şıqqan, tipti tüye bağıp, egin ekken, jalpı mal baqqan jannıñ egin egui ekitalay dünie.

Bwl aytılğandardan ne tüyuge boladı? Täuelsiz qazaq wrpağı endigi kezekte «kedey şarua» dep maqtanatın ädetten arılu kerek, sonıñ işinde ötken ğasırlarda ğwmır keşken babalarımızdı uaqıt taqqan sol qasiret tañbadan, sonıñ işinde Qojanovtı da qazaqtıñ öz wlanı etip körsetuimiz qajet, bwl - bügingi wrpaqtıñ babalar aldındağı perzenttik parızı. Sol raydağı Saparbay, t.b. el jaqsıları jayındağı artıq kem aytudan arılıp, jaqsılıq jağın aytuğa köşken abzal. Sol siyaqtı Qoñqaq atanı da erikti eriksiz Qojannıñ äkesi etip körsetudiñ qajeti joq. Bwl aytılğan aqtañdaqtardan arılıp, aldımızda kele jatqan wlı twlğanıñ 125 jıldıq toyın saltanatpen, biik ruhpen qarsı alsaq qana baba ruhı tınış tauıp, wlı twlğanıñ  öz twğırındağı ornı asqaqtay tüseri haq.

Bizdiñ maqsat qojanovtanu äleminiñ «aqtañdaqtarı» jayında ğana aytu emes edi, sol sebepti de bügingi jas wrpaq, jalpı Swltanbek Qojanov sındı qaysar wldıñ şıqqan tegi, ötken tarihı, bügini men bolaşağı jayında da tam-twmdap bolsa da ayta ketkendi dwrıs sanadıq. Dana halqımız «jeti atasın bilmegen jetesiz» dep jay aytpağan şığar, sol sebepti de Swltanbek babamızdıñ jeti atasın şejire derekterine süyenip, bayandap bersek. Swltanbektik äkesi Qojan, atası Kebekbay, wlı atası Jamansarı, odan äri Seralı, Qoykeldi, Esey, Bolatay, Jäukim, Igilik bolıp keledi. Osı atalğan babalarımızdıñ qay-qaysısı bolsa da el jadında qalğan jaqsı jandar. Aqsümbe eliniñ eñ biik tauları, suı möldir bwlaqtarı Kebekbayda. Swltanbektiñ atası Kebekbay köptiñ biri bolmağan tärizdi, elge, jerge ie bolğan ardaqtı jan, bwl künderi Aqsümbelikterdiñ bir biigi, bir bwlağı Kebekbay atımen ataladı. Qoykeldi, Esey atalarımız qazaq halqınıñ täuelsizdigi üşin at üstinde ömir sürgen batırlar, Abılay zamanında ömir sürip, san aluan basqınşılıq soğıstarda közsiz erligimen este qalğan ayaulı twlğalar. Esey batırdıñ qasietti Türkistan qalasındağı Q.A.YAssaui kesenesine jerlenip, wlı Abılayhanmen qatar jatqanı da köp jayttı añğartadı. Sol siyaqtı segiz ata bojbannıñ biri Jäukim ata esimimen ataladı, al Igilik bolsa bar bojbannıñ wlı atası bolıp sanaladı. Şejireden tüygenimiz Swltanbek asıldıñ sınığı, twlparlardıñ twyağı. El esinde qalğan, qazaq tarihında atı mäñgilik qalıp Türkistandağı kesenege jerlengen  Esey batırdıñ erjürek wrpağı.

Swltanbektiñ äkesi Kebekbaywlı Qojan elge sıylı, ösip-öngen, däuleti men säuleti jarasqan ardaqtı jan. Qojannıñ tört äyeli bolğan, alğaşqı äyeli Almaqız, odan keyingi jarı Tölebikeni ämeñgerlik jolmen (inisi Qoñqaq qaytıs bolğannan keyin) «erden ketse de elden ketpeydi» degen dästürmen alğan. Keyingi analarımız Köpey men Ayman apalar. Tört anamızdan da wrpaq süygen. Almaqız apadan Qalayı (keyin Bwzau apa atalıp ketken), Swltanbek, Rayımbek, Rayıs, sütkenjesi Özipa degen qızı bolıptı. Ämeñgerlik saltpen alğan Tölebikeden Şämşi, Qamar, Qanay attı wldar men Bibaral, Jamal attı qızdar süygen. Köpey anadan Seydilda, Ayman apadan Wzaqbay attı wldarı bolğan eken. Qojan atamızdıñ kindiginen segiz wl, tört qız örbigen. Qolda bar derek közderi retinde belgili jurnalist-jazuşı Älimbet Bostanov dayındağan «Jäukim bojban şejiresi» (Almatı. 2006) jäne Swltanbek Qojanovtıñ nemeresi Tölen Qamarwlınıñ «Swltanbek dastan» (Astana.2008.) attı şığarmaların paydalandıq. Qazaq halqında ejelden kele jatqan danalıq sözdiñ biri bılay bayandaladı: «Bi bol, bi bolmasañ, bi tüsetin üy bol». Bwl ösietti aytıp jatqan sebebimiz Qojan atamız alıstı boljay biletin, alıs-jaqındağı el jaqsıları, äsirese öner adamdarı, aqındar men termeşiler, änşiler üyine tüsip Aqsümbe auılındağı däuleti men säuleti jarasqan biik adam bolsa kerek. Ol zamanda qazaq halqında köp äyel alu saltı saqtalğan, alayda künin äzer körip jürgender, ayta beretin kedeyler bas qwray almay ömir boyı jalşılıqta jürgeni de jasırın emes. Bügingi örkeniet ölşemimen alğanda bwrıs nemese dwrıs demey-aq qoyayıq, alayda bizdiñ Aqsümbedegi Saparbay bolıstıñ bes äyeli, Ibırayım bidiñ üş äyeli, el jaqsısı Qojannıñ tört äyeli bolğanın tarih betinen sızıp tastay almaymız. Bwnday jağday ol kezde qalıptı sanalğan, Qwnanbay qajınıñ tört äyeli, hakim Abaydıñ üş äyeli bolğanı tarihtan mälim.

Qojan atağa qatıstı tüyindi oyımızdı bayandasaq. Qojan ata öz zamanınıñ közi aşıq, aldıñğı qatarlı azamatı. Ol kisi zamandası Şädi Töre siyaqtı şığıstıñ klassikalıq ülgidegi ğajayıp dastandarın keşke qaray köpşilik qauım jinalğanda dauıstap oqıp beru arqılı ruhani när berip otırğan. Ruhı biik batırlar jırı, mäñgilik mahabbat jırların arqau etken liro epostardı, söz sayısınıñ qaytalanbas türi aytıs önerin, danalıq mektebiniñ tuındıları şeşendik öner, biler tağılımı, tipti maqal-mätelderdiñ özin jas wrpaqqa jetkizudiñ şeberi bolğan. Bwl bir ğana Qojan atanıñ boyındağı dara qasiet desek qatelesemiz, ol qasietter sol kezdegi Aqsümbelikterdiñ ärqaysısına serik bolğan asıl qasietter. Ol sonımen qatar tañdap swlu süygen, jel jetpes jüyrik mingen, alğır qıran men qwmay tazı wstağan. Aqsümbe auılınıñ törinde ötetin sän-saltanatı jarasqan toylar, as beru dästüri küngey-teriskey ğana emes Sarıarqa törindegi eldermen de jaqsı qarım-qatınas ornatuğa septigin tigizip otırğan. Sol uaqıttağı at jarısınıñ bastalatın jeri Jabıköl köliniñ jağalauınan bastaladı eken. Köldiñ twnıq suınan şöl qandırıp, az-kem tınıs alğan twlparlar Aqsümbege qaray jarıs jolına şığatın bolğan. Osı jarıstarda kişkene küninen at jalında oynap ösken, Qojan siyaqtı ardaqtı jannıñ ülken wlı Swltanbektiñ de jelmen jarısqan twlpardıñ jalına jabısıp, san ret bäygeden kelgenine kümän tuğızuğa bolmaydı.

Eñ ökiniştisi el jaqsısı Qojannıñ tağdırı süyikti wlı Swltanbektiñ Taşkentte twtqındaluınan keyin kürt özgerdi, al endi «halıq jauı» degen jalamen atılğannan keyin tipti tamwqqa aynaldı. Qojan ata şamamen alğanda 1874-1940 jıldar arasında ömir sürip, tuğan auılı Aqsümbede qaytıs boldı. Ökinişke oray el basına näubet kelgen jıldarı Saparbay bolıstıñ bel balası Şeriyazdan ata da jazıqsızdan jazıqsız, tek qana Swltanbek sındı aqswñqar azamattıñ äkesi, jaqın tuısı bolğandıqtan aldı atılıp, qalğandarı quğın-sürginniñ qwrbandarı boldı, sol sebepti de bwl künderi ol kisilerden qalğan belgi-beyit te joq, ökinesiñ, amal joq.

Swltanbek Qojanovtıñ boyındağı dana qasietter ata küşimen ğana emes, ana sütimen de boyına siñgen. Sol sebepti de wlı twlğanıñ nağaşı jwrtı jayında da ayta ketkenniñ artıqtığı bolmas. Qolımızdağı bar derek közi qalamı jüyrik jurnalist, aqın Maqsat Qarğabaydıñ «Swltanbektiñ nağaşısı» dep atalatın tanımdıq mäni zor maqalası. Swltanbektiñ anası Almaqız teriskey öñirine tanımal ataqtı bay Toqqojanıñ bäybişesinen tuğan ekinşi qız eken. Almaqız apamızdıñ tuğan inisi Müsiräli keñes biliginiñ quğınına erterek wşırap, 1928 jılı baydıñ twqımı dep qudalau bastalğanda Sozaqtan Türkistan, odan äri Keles arqılı Özbekstannıñ Samarqan oblısına barıp pana tabadı. Sol jaqta qaytıs bolıptı, al endi ol kisiniñ wlı Uälihan qariya tayau jıldar mwğdarında (2015) ömirden ozdı, Sozaq audanı Rañ ata auılınıñ qadirmendi qariyası bolıp el esinde qaldı. Dana halqımız jigittiñ üş jwrtı işinde nağaşı jwrtın qwrmetpen aytadı jäne «jigittiñ jaqsı boluı nağaşıdan» dep tipti naqtılay tüsedi. Swltanbek Qojanovtıñ nağaşı jwrtı da däuletti, säuletti bolğanı üşin ğana «Sozaq minezdiñ» taqsiretin tartıp, jat elge jer auıp ketuge mäjbür bolğan eken. Zamana qasireti.

Endigi rette Swltanbek Qojanovtıñ süyikti jarı, wl-qızdarınıñ anası Külända Mwñaytpasqızı jayında az-kem oy sabaqtasaq. Gülända Mwñaytpasqızı Lapina. Keyingi familiyası – Qojanova. Alaş arısı Swltanbek ağamızdıñ zayıbı. Gülända apamızdıñ äkesi Mwñaytpas bwrınğı Aqmeşit, qazirgi Qızılorda jağınıñ adamı. Sır boyına tanımal, bilimdarlığımen atı şıqqan, eti tiri, közi aşıq Mwñaytpas Lapin zamana ağımına tez beyimdelip, eti tirligimen elge twtqa bolğan, bolıs, bi atanğan azamat. Bwhara, Taşkent, Samarqanğa keruen jürgizip, sauda-sattıqtı da meñgergen. Sonıñ arqasında balaların ülken qalalarğa oqıtıp, bilimdi azamat bolıp ösuine ıqpal etken. Bir wlı – Seralı Lapin (1868-1919) Peterborda universitette oqığan, zañ fakul'tetin bitirgen. Köptegen tilderdi biletin bolğan. Zañgerlikpen qatar säulet, öner, grafika salalarına da qızığıp, belgili ğalımdar V.Bartol'd, E.Massonnıñ özine şağatay, arab, türik tilderinen däris beredi. Ol eñ alğaş ret Samarqandağı aytulı säulet ğimarattarınıñ proporciyaların şığarıp, ondağı oyu-örnekter men jazulardıñ qazaqşa nwsqasın parsı dästürindegi bäyitpen tärjimalap şığadı. Közqarası jöninen demokratiyalıq bağıtqa jaqın bolğandıqtan, patşa ökimeti tarapınan senimsizdikke wşıraydı. Dürbeleñ zamanda Samarqan qalasında 1919 jılı näbäri 51 jasında qwpiya jağdayda mert boldı. Gülända apamızdıñ birge tuğan äpkesi Lätipa Mwñaytpasqızı da orısşa-qazaqşa sauattı bolğan. Közi aşıq aru äkesiniñ wyğarğan jerine barmay Taşkentke ketip, sonda Qojıqwlı Qoñırqwlja degen oqığan azamatpen köñil qosadı. Äkesi biraz tulap, kedeyge twrmısqa şıqtıñ dep qiğılıq saladı. Bwyrıq, jazmış solay bolğan soñ amal joq, könedi. Keyin sol äuletten qazaqtıñ dañqtı suretşileri, kinorejisserleri şığadı. Swltanbek Qojanov Güländamen sol Qoñırqwljannıñ üyinde tanısadı. Ol kezde Qoñırqwlja Taşkentte pedinstitutta sabaq beretin. Swltanbek te sonda isteytin.

– Mine, Swltan, mına qız oqu izdep kelgen eken, oqıt endi. Armanıñ qazaq jastarınıñ közin aşu edi ğoy, – dep, – tabıstağan. Kelesi jılı bwlar da otau köterdi. Sodan 20 jıl otastı. Bir-birin meylinşe sıylap, adal jar, süyeniş eter qolğanat bola bildi. Twñğıştarı qız bala boldı. Atın Ziba qoyğan. Odan soñ Arıstan, Nwrlan düniege keldi.

Gülända Mwñaytpasqızı Lapina – Qojanova (1900-1989) wzaq äri asa auır tağdır iesi retinde ğwmır keşti. 1937 jılı arqa twtar azamatı, qazaq halqınıñ qamqorı bolğan Swltekeñ wstalıp ketti, näubet bir Swltekeñe ğana emes, otbasın da oyran etti. Qazaqtıñ asa bir ayaulı qızı Aqmola-Qaraötkel aymağına ornalasqan Qarlagta 10 jıl twtqında otırdı. Ol az bolğanday kesimdi merzimin sağat pa sağat, kün be kün tügel ötep şıqqannıñ özinde, tağı da ärneni sıltau etip, sırtınan «öz erkimmen jaldamalı jwmısşı bolıp qalamın» degen qağazdar dayındap, tağı da bir jıl wstadı. Söytip, 11 jıl degende äzer bosap şıqtı.

Aqmola-ALJIR tajalı jayındağı kelesi bir derek közderi janıñdı şoşıtadı. Quğın-sürgin jıldarı Aqmoladağı äyelder türmesinde, yağni «ALJIR»-de 30 mıñ äyel jazıqsız japa şekken. Türmede 1 mıñ 507 näreste düniege kelgen. GULAG arhipelagındağı eñ iri türmelerdiñ biri – «KarLAGta» 1932 jılı 22 mıñ adam otırğan. Bwlardıñ 87 payızı - qazaqtar bolğan. 1931-1956 jıldarı «halıq jauı» degen jeleumen 1,5 million adam «QarLAGta» azap şekken. Osılayşa elim dep eñiregen qazaq ziyalılarınıñ bası oqqa baylansa, äyelderi «ALJIRde» qara jwmısqa jegildi. Qazaqstan men Ortalıq Aziyanıñ  körnekti memleket qayratkeri - Swltanbek Qojanov ta, onıñ janwsı da mwnday jalalı jazadan şet qalmadı.

Endigi äñgime Swltanbek Qojanovtan qalğan wrpaqtar jayında. Twñğış qızdarı Ziba Swltanbekqızı Qojanova (1919-2000), wlı Nwrlan Swltanbekwlı Qojanov (1921-1941), wlı Arıstan Swltanbekwlı Qojanov (1929-1973). Twñğış qızdarı, äkesi men anası twtqındalğanda es jiıp qalğan Ziba Swltanbekqızı quğın-sürginniñ qorlığın köp kördi, aqırında suretşi orıs jigitine twrmısqa şıqtı da familiyasın özgertip tınış taptı. Qalğan balalar ağayındardıñ qolında, odan keyin balalar üyinde ösip bilim aldı. Arıstanı äkesine tartıp matematik bolsa, Nwrlanı öjettigine salıp özi swranıp soğısqa ketip, «halıq jauınıñ balası» atınan qwtılam dep jürip qaza bolıp ketti. Gülända apamızdıñ aydaudan şıqqannan keyingi barlıq ömiri Swltanbektey esil erdiñ adal esimin aqtauğa, eñ bolmasa qabirin tapsam degen äure-sarsañmen ötti. Ökiniştisi Gülända apamız jan-jarınıñ şın mänindegi aqtalıp, esimi elge oralğanın köre almay ketti. Al jwbanarlığı Ziba apamız äziz äkeniñ aqtalğanın közimen körip, alğaşqı toydıñ törinde otırıp, quanıştı künderdiñ şuağın körip barıp ömirden ozdı.

Bwl künderi Ziba apamızdıñ qızı Svetlana Tınıbekova (1939 jılı tuğan) Astana qalasında twradı, wzaq jıldar boyı wstazdıq etti, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, qazirgi uaqıtta bükil jan düniesimen wlı babasınıñ joğın tügeldep, er azamatqa layıq äreket etip jürgen ardaqtı qız. Äke jolın quıp wstaz bolğan, matematika ğılımdarınıñ kandidatı, Qazaq SSR WĞA-nıñ matematika institutında, qazirgi Q.I.Sätbaev atındağı politehnikalıq institutta abıroymen wstazdıq etken, bala oqıtqan Arıstan Swltanbekwlı erterek ömirden ozdı, jwbanarlığı asıldıñ twyağı, Arıstannıñ wlı Sanjar zañger, qazir Almatı qalasında twradı.

Qorıta aytqanda Swltanbek Qojanov säuleli äuletten şıqqan arda twlğa. Jeti atasına deyingi babaları batırlıq pen erliktiñ biiginde twrsa, öz äkesi Qojan da el jaqsısı, danalıq mektebiniñ, ruhaniyat äleminiñ janaşırı bolıp tuğan halqına adal qızmet etken jan. Nağaşı jwrtı da, jarı Gülända apamız da tektiniñ twyağı, asıldıñ sınığı, ätteñ aumalı-tökpeli zamanğa tap kelgen tağdırları, äsirese däuleti men säuleti jarasqandarğa qırın kelgen keñes biligi Qojanovtıñ özin de, jarın da, wrpaqtarın da ayamadı.

Nwrpeyisov Nariman Jwmaşwlı,

Abai.kz

2 pikir