Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Qauip etkennen aytamın 1894 46 pikir 12 Qırküyek, 2019 sağat 12:40

Resey beybit körşi me, älde ekpanciyalauşı el me?

RF bizdiñ beybit körşimiz be, älde Ortalıq Aziyanı ruhani-mädeni jaulaudı közdegen ayar ma? Bwrın wlttıq sanamızğa «Kosmomol'skaya pravda», «AIF» t.b. sekildi reseylik gazet-jurnaldar şabuıl jasauşı edi. Endi elimizde tirkelgeni bar, el aumağınan tıs, TMD elderinde tirkelgeni bar, orıs tildi sayttar da aqparattıq soğıstı tınımsız jasap jatır-aq. Solardıñ biri – türli reseylik «Vesti» saytı.

Kseniya Berezovskaya basqaratın Mäskeudegi «vesti.uz» saytı özağañdardı kökke köterip, qazaq pen qırğızdı äm täjikti jerden alıp jerge saludı dağdığa aynaldırıp alğan. Bwl sayt 14.04.2017 jılı Reseyde tirkelgen. Tirkeu nömeri: № FS77-69262.

Osı jolı 11 qırküyek küni osı sayttıñ jornalşısı Kirill Pozdnyakovtıñ «Poçemu Nur-Sultan, no Almatı?» dep atalatın el işine, qoğamdıq oyğa iritki salatın maqalası jarıq kördi.

«Almatı qalası boyınşa «jañaşa – Almatı deymiz be, älde eskişe – Alma-Ata deymiz be?» degen Nur.kz saytı jürgizgen saualnama barısında, jwrttıñ 78% eski ataudı qwp kördi»,- dep Kirill Pozdnyakov börkin aspanğa atadı. Äri Elbasımızdı jer-su atın qalpına keltirgeni üşin äjaulaudı da eş wmıtpaydı. Söytip bılay deydi:

«Çto ne udivitel'no. Russkoe nazvanie goroda, vo-pervıh, gramotnee, a vo-vtorıh, kuda krasivee.

Napomnim, blekloe Almatı poyavilos' v pervıe godı nezavisimosti, kogda yazıkoznaniem, vsled za Iosifom Stalinım, zanyalsya injener-metallurg Nursultan Nazarbaev. Pod ego «mudrım» rukovodstvom bıli pereimenovanı sotni i tısyaçi russkih nazvaniy ulic, ploşadey, poselkov i gorodov».

Odan arı qazaqtıñ öz qalaların qalay atauı kerektigi jöninde tömendegidey keñes beredi:

«Lyubopıtno, çto kogda prişla oçered' nazıvat' imenem bıvşego prezidenta Astanu (Celinograd), to otçego-to «vspomnili» o russkom defise i poluçilsya Nur-Sultan, hotya imya Nazarbaeva pişetsya slitno. No s defisom-to kuda effektnee!».

Baqsam baqa eken degendey soltüstiktegi körşimizge Orta Aziya elderiniñ öz jer-su atauların qalpına keltirgeni eş jaqpaydı eken.

«Opros kazahskih jurnalistov lişniy raz pokazal, çto yazık jivet svoey jizn'yu i neçego v nego vmeşivat'sya, daje na samom vısokom urovne. Tem bolee, v «velikiy i moguçiy» s pravilami iz drugogo yazıka, naperekor S. Ojegovu i V. Dalyu.

Mejdu proçim, Boris El'cin svoi special'nım ukazom eşe v 1993 godu bıstren'ko otmenil vse eti Almatı, Aşgabadı, Kırgıstanı, Moldovı i proçie pridumki «mestnıh tovarişey». Eto na zametku «gramoteyam», kotorıe uverenı, çto pişut na russkom», depti.

Jornalşı bwnımen toqtalıp qalmay qazaq lingvistikasınıñ keybir jön-josığın ötken ğasır basında Konstantin YUdahin jasap berdi dep, aydı aspanğa biraq şığaradı. Endi osı bir jañalıqtı audarmasız bere keteyik:

«Vsem potencial'nım sporşikam, hoçetsya napomnit', çto pervıy slovar' kazahskogo yazıka, ego pravopisanie, sintaksis eşe pri Nikolae Vtorom sostavil Konstantin YUdahin, vıpusknik Taşkentskoy uçitel'skoy seminarii. Vposledstvii on stal svetilom, ego byust i segodnya pered zdaniem Akademii nauk Kirgizii».

A.Baytwrsınwlı qoğam, ğılım jäne mädeniettiñ örkendeui jazu arqılı iske asatının jaqsı tüsinip, sauatsızdıqtı joyu üşin ärip, oqulıq mäselesin kezek küttirmeytin mäsele ekenin bilip, 1910 jıldan bastap, arab jazuınıñ qazaq tili üşin qolaylı emes jaqtarın tüzep, onı tildiñ dıbıstıq erekşelikterine say etip, singarmoniyalıq wlttıq älipbi tüzegen kezde Konstantin Kuz'miç YUdahin (1890—1975) 20-dağı jigit qana bolatın. Biraq onıñ qazaq älipbiin twtınıp, 1924 jılğa deyin töte jazudı qoldanğan qırğızdarğa älipbiin tüzip, grammatikası jasap bergeni tarihi şındıq.

Tüyin. Ortalıq Aziyanı ruhani-mädeni jaulaudı közdegen RF ekspanciyasınıñ türli qwytırqılığına bauırlas wlttar birlesip tosqauıl qoyu mindet. Ükimet osınday elimizde twrıp, Qazaqstan turalı jalğan aqparat taratın, şınayı faktini bwrmalaytın reseylik jornalşılar men şeteldik sayttarğa qatıstı şara qoldanuı kerek. Äytpese, «jaman üydi qonağı bileydi» degen atalı sözdiñ rastığına köziñdi jetkizip, «nege biz osı namıssızbız?» dep naludan basqa qolımızdan eşteñe kelmeydi.

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

46 pikir