Beysenbi, 12 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 5778 6 pikir 12 Qırküyek, 2019 sağat 12:09

Qoş, Taşkent!

Tarihi miniatyura

Taşkent, 1.05.1918–16.09.1924

Taşkenttiñ jasıl jelekke malınğan Jizaq köşesimen eki jigit kele jattı. Biri eresekteu, äldeqanday oyğa şomğan. Odan jasıraq ekinşisiniñ jüzinen  quanıştı köñil-küy bayqaladı. Özderi bettep kele jatqan, köşede birden közge tüsetin zäulim ğimaratqa şattana qaraydı. Cirk-var'ete. Döñgelek sahna aynalasına orındıqtarı baspaldaqşa biiktete qoyılğan  koncert zalı. «Kolizey» dep ataydı onı. Ejelgi Rimniñ sänin keltirgen amfiteatr qwrılısınan – nağız Kolizeyden kemi elu ese kişi. Jäne töbesi bayırğı  amfiteatrday aşıq emes, temir qañıltırdan kümbezdelip, orta twsı ekinşi qabat etip köterilip jabılğan. Biraq  jwrtşılıq solay «Kolizey» dep atap ketken. Ärine, bekerden beker atamağan. Näşirge osı qasında kele jatqan wstazı talay aytqan, Kolizey – jaña Taşkenttegi birden-bir asa zor öner ğimaratı.  Zalında bir mıñ bir jüz körermen bir mezgilde otıra aladı. Näşir senimdi – bügin ol tipti auız-mwrnına şığa tolatın şığar. Wstazı rastadı – toladı. Tipti kelgenderdiñ talayı sıymay da qaladı. Sebebi sonda ğalamat jiın bolmaq. Biraq onday ülken bas qosu öterliktey basqa barar keñ zal joq,  sondıqtan amalsız könedi, körersiñ, sırtta twrıp tosadı, jiınğa qwlaq türedi, demderin işterine alıp tıñdaydı.  Öytkeni jwrt bitken biluge qwmartatın asa mañızdı jäyt sonda söz boladı. Sol sebepti mwnda keletinderdiñ wzın sanı Kolizeydiñ sıyımdılığınan söz joq asıp tüsedi – Dinşeniñ estuinşe, Türkatkom müşeleriniñ sanınan äldeqayda köp jwrt qosımşa şaqırılğan. Jalpı qwlaqtanğandardıñ da osılay qaray ağıluı haq. Solay. Biraq, Kolizey qanşa ülken bolğanmen, bärine orın jetpeydi. Alayda odan keñ zal da joq.  Näşir eş küdik keltirmesin, wstazı Sibirden Qiır Şığısqa deyin aralağan, senimdi türde ayta aladı, tap osı Kolizey sındı ülken jinalıs ötkizuge qolaylı ğimarattı eş jerde keziktirmedi. Jä, basqa jerdi aytpay-aq qoysın, mwnıñ, äyteuir, jalğız Taşkent şaharı tügil, külli Türkistan ölkesi tügil, tipti, barşa Orta Aziyadağı eñ ülken qoğamdıq orın ekeni anıq...

Olar negizgi ğimaratqa japsıra salınğan teatr restoranı jağınan Kolizeyge taqalıp kele jattı. Öner ğimaratınıñ kireberisinen trotuar üstine qaray, köşege jeteğabıl,  ekinşi qabattan sozılğan balkondı eki jağınan eki törtbwrıştı quattı bağan – pilon tirep twr. Olarğa taqaltıp eki jwmır bağan ornatılğan. Ağartu institutın biıl ğana bitirgen Näşirdiñ esinde, olardı oqıtuşı Ädilwlı Dinşe ağay mädeniet tarihı jayındağı däristerinde arnayı atap aytqan-tın. Ejelgi Grekiyanıñ negizgi taypalarınıñ biriniñ – jetekşileri Dordıñ esimimen dorlıqtar dep atalıp ketken jwrttıñ atımen klassikalıq säulet önerinde qoldanılğan doriy orderi, yağni arhitekturanıñ doriylik qwrılımı, tärtibi jayında äñgimelegeninde mısal etken. Bayırğı grek taypası atalımımen bizdiñ jıl sanauımızdan köp bwrınğı zamanda klassikalıq kolonna retinde qalıptasqan säulet nışanına säykes jasalğan eki doriylik bağan tap irgemizdegi Taşkent Kolizeyinde twr degen. Sabaqtan şığısımen student Qojamqwlwlı Näşirdiñ birge oqitın serikterimen osında jügirip kelip, sonau Europadağı köne qwrılıstan eles beretin sändi bağandardı körip ketkeni tap qazirgidey esinde twr, wmıtqan joq.

Mine sol doriy bağandarı bügin ayrıqşa jasandırılğan. Jıpırlağan jasıl japıraqtı gül-tizbekpen şırmap oralğan. Ğimarat kireberisindegi joğarğı jağına qaray jiñişkere beretin qos jwmır bağan osılay, ölke tarihı üşin erekşe de aytulı künge oray, ayrıqşa sändendirilipti. Dwrısında bezendirme Kolizey aldın tügel jaynatıp twr deuge boladı. Güldeste tizbegi joğarıda balkon jaqtauına da oratılıp, tömen qaray jäne jaqtaudı boylay, tolqındana, saltanattı türde, äsem körik bere salbırap twr. Qaqpa sındı kireberistiñ töbesine tügel jan-jağın jağalay asılğanı bayqaladı. Pilondar tiregen balkon tabanınıñ qırına japsıra iluli aq matağa iri alqızıl äriptermen jazılğan: «Sovetskie respubliki Sredney Azii – veliçayşiy pamyatnik Leninu na Vostoke» degen jazu sonadaydan közge tüsedi. Dinşe onı dauıstap, qazaqşağa tärjimelep oqıdı: «Orta Aziyadağı Sovettik respublikalar – Leninge Şığısta qoyılğan asa wlıq eskertkiş». Qoyu bwyra şaşın qos qolınıñ sausaqtarımen salalap keri bir qayırdı da, ötkir janarın Kolizey balkonındağı saltanattı jazudan ayırmağan qalpı, tereñ bir kürsindi. Janındağı qaratorı aşañ bozbala, öziniñ şäkirti, Kirinprostı – Qazaq ağartu institutın osı qısta bitirgen alğaşqı tülekterdiñ biri, jazğa deyin  Qauınşıda wstazdıq etip, jaqında ğana Orta Aziya universitetine tüsken  student Näşir gül jaynap: «Qalay ädemi twjırımdağan, Dinşe ağa», – dedi. Sosın onıñ qattı kürsine tınıstağanına tañdana qaradı. «Iä, – dedi Dinşe jabırqau dauıspen, onı odan äri tañırqatıp, – biraq, bayqaymın, osımen ekeuimizdiñ aramızğa qıtay qorğanı ornap qaluı ğajap emes... Sen SAGU-de oqıp, qalağa tiip twrğan Qauınşıña barıp-kelip jüresiñ, al men Täşkennen birjolata ketemin...» Näşir külip jiberdi. Aytadı-au, Dinşe ağası, osınday tamaşa qalanı birjola tastauğa bola ma... Ağası ündemedi. Köñildi inisi alğa qaray iek qaqtı: o, qarañız, Segizbay ağağa jetip qappız ğoy!..

***

Taşkent – Dinşeniñ ömirinde ayrıqşa orın alatın şahar, ol mwnda alğaş ret bwdan bes jıl bwrın kelgen-di. Dälirek aytqanda, tipti, altınşı jılğa ayaq basqanına da üş-tört aydıñ jüzi boldı. Osı uaqıt işinde oğan qaladan birneşe ret ketip, sonşa märte qayta oralıp jüruge tura keldi. Al künşığıstağı osınau ülken şärge ol 1919 jıldıñ aptaptı jazında at basın twñğış tiregen edi.

Oğan deyin biraz uaqiğa bastan ötken. Dala uälayatınıñ astanası Ombıdağı oquşı jastar üş-tört jıldan beri «Birlik» attı mädeni-ağartu wyımına wyısıp, twraqtı bas qosıp twratın. Keyingi kezderde än-küymen ajarlandırılatın ädebiet, mädeniet mäseleleri haqındağı pikir almasularmen ğana şektelmey, sayasattı da äñgime etetin. Söytip jürgenderinde, patşanıñ taqtan qwlauına oray, Aqmola oblısınıñ qazaqtarı ülken jinalıs ötkizgen, al  «Birlik» bastarın qosqan kökiregi oyau örimdey jigitter qwrıltayda saylanğan qazaq atqaru komitetiniñ arqa süyeytin senimdi de belsendi jas küşine aynalğan bolatın. Sol belsendi küş qatarındağı Dinşe (Dinmwhamed Ädilov) 1917 jılı jazğıtwrım Aqmolağa komissar bolıp bardı. Jaz boyı sonda mwğalim bolıp jürgen Säken Seyfullin, ombılıq oquşılar Qoşke (Qoşmwhamed) Kemeñgerov pen Birke (Birmwhamed) Aybasov törteui el işinde bostandıq ahualındağı jaña sayasattı uağızdadı, üyezderde qazaq komitetterin aşısıp, jastardıñ «Jas qazaq» wyımın qwrdı. Küzde Ombığa oralıp, oquın jalğastırdı. Qazan ayınıñ soñına qaray Ombığa ataqtı Älihan Bökeyhanov keldi. Ol Tomda ötken Sibir avtonomisteriniñ s'ezine qatısıp qaytqan edi. Bostandıq üyinde ombılıq qazaqtar onıñ sayasi ahual jäne aldağı mindet haqındağı bayandamasın tıñdadı. Ülken küreskerdiñ wsınısına säykes, sol jinalıs üstinde qwrılğan Alaş partiyasına Dinşe de müşe bolıp jazıldı, artınşa onı  köpşilik Alaş partiyası Aqmola oblıstıq komitetiniñ ağzası etip sayladı. Sodan qıs boyı, sabaqtan bos uaqıttarında, Alaş partiyası obkomınıñ Ombıdağı is-şaralarına qatısıp jürdi. Sonımen qatar jastayınan revolyuciyalıq qızmeti üşin quğınnan köz aşpay jürgen demokratiyaşıl jazuşı Feoktist Berezovskiydiñ mañına toptasqan jigittermen birge qoğamdıq ömirde bolıp jatqan soñğı jañalıqtar jayındağı talqılaulardı tıñdap jüruşi edi. Mwnıñ nätijesi sol, ört bop lapıldağan jastıq şirkinniñ jalınan wstap, 1918 jılğı jazğıtwrım Ombıda «qızıl partizandar» atauımen jasaqtalğan arnayı qızıläsker qatarına kirdi de, Qiır Şığısqa attandı. Ataman Semenovke qarsı soğıstı. Qırküyekte twtqınğa tüsip, Blagoveşensk türmesinde otırdı. Odan bosanısımen Ombığa oraldı, oquın jalğastırdı.

Biraq alıp-wşpa albırt köñil tınış taptırmay, jıldıñ soñına qaray Ombı bol'şevikteriniñ Kolçak biligine qarsı twrğan qarulı köterilisine qatıstı. Bas köteru sätsizdikke wşırağandıqtan, ol köterilisşiniñ biri retinde boy tasalauğa mäjbür boldı. Äuelde qaladağı ağa twtıp jüretin solşıl azamat Mwqan Äytpenovtiñ üyinde biraz jasırındı. Sosın özine astırtın soğıp ketip jürgen dostarı Smağwl, Janaydar Säduaqasovtar, Äbdirahmen Baydildin, basqa da azamattarmen aqıldasa kele, öziniñ bwdan äri Ombıda qaluına bolmaytının wqtı. Wqtı da, Janaydar jasatıp bergen qwjattıñ  kömegimen poyızğa minip, Ombıdan qaştı. Äbdirahmen dosınıñ qasında Qızıljardı biraz panaladı. Odan köpesterdiñ şanalı keruenine ilesip, Kökşe öñirine jetti. Sodan keyin Arqadağı auıl-auıldı aralay jürip, ağası Bayseyitti taptı. Bayseyit aqtar Aqmolada sovdepti qwlatqanda, Säken bastağan sovdepşilermen birge qamalıp, türmege tüsken-tin. Säkenniñ «Tar jol, tayğaq keşuinde» keyin, on şaqtı jıldan soñ eske alınıp, surettelgen sol qiın kezeñdi bastan keşken de, aqtar abaqtısınan qara küzde qaşıp şıqqan. Sodan beri qırda, qayın jwrtında tığılıp jürgen edi. Mwnıñ bärin jäne sergeldeñmen jürip bilmey qalğan nağız qaralı habardı – äkesi Ädildiñ jazğı aptapta Bayseyitke türmege kelip jürgeninde dünie salğanın Dinşe osında, ağasınan estidi...

Ağasınıñ qayın atası äygili Taqır Omar bolatın, ol On altınıñ dürbeleñinde auılına bir top bop at basın tiregen jazalauşılardıñ janın jahannamğa jiberuimen atı añızğa aynalğan kisi edi. Mine osı kisi Bayseyittiñ Dinmwhamed esimdi, qalada Dinşe, qırda Mwqış atalatın inisine «qızıldar jeñgen oñtüstikke auısu kerek» dep bergen aqılın dwrıs dep tauıp, kömek qolın sozdı. Qarlı dalamen alıs sapar şeguge jaramdı mıqtı attar böldi. Osınday qamqorlıqtıñ arqasında Dinşe-Dinmwhamed-Mwqış arnayı jasaqtalıp şıqqan jolserik jigitterdiñ ortasında Betpaqdalanı kesip ötip,  Şu boyına jetti. Sonda qıstauında otırğan, mwnı Mwqış dep ataytın ağayın-tuıstarına keldi. El işin aralap, joldastarın taptı, tınıqtı, oyın-sauıqtarğa qatıstı. Söytip jürgeninde köpten, kişkene qızbala küninen beri biletin, endi bügin äsem dauıstı änşi, tal şıbıqşa bwralğan tamaşa boyjetkenge aynalğan qızğa – joldası, tağı bir on jıldan keyin sovettik solaqay reformağa narazı küresker retinde özimen birge türmege  qamalatın üzeñgilesi Qaquwlı Mwhamediyanıñ qarındası Äzizağa kezikti. Alğaş körgeninde jäy ğana tañğaldırğan tärizdi edi, wzamay jüregi alabwrttı, odan, ne kerek, boyı duıldap, jaña sezimdi bastan keşti. Biraq köp wzamay ayrılısuğa tura kelgen. Köktem tua köşpendi auıldar üylerin jığıp, «Arqa, qaydasıñ» dep, jaylauına köşip ketti, al Dinşe oñtüstikti – biratola bol'şevikterdiñ qolına ötip, sovettik respublika qwrğan Türkistan ölkesiniñ bas şaharın  betke wstadı.

Ol Taşkentte birden Türkistan Respublikası Ortalıq Atqaru Komitetiniñ Qazaq bölimine kirgen. Osında Ombıdan tanıs Qayretdin Bolğanbaevpen quana qauıştı. Qayretdin Ombığa pasportın jañartıp alu üşin sonau Mäskeuden kelgen bolatın. Köpşil Dinşe oğan jolbasşı bolıp, şaruasın bitirgenşe qasında jürgen. Azdağan jas ayırmaşılığına qaramastan, ekeui sonda jap-jaqsı dos bop ajırasqan edi. Endi, mine, tağdırdıñ bwyırtuımen, sol dosı Taşkentte aldınan şıqtı. Qayretdin arqılı Dinşe Swltanbek Qojanovpen tanısqan. Osı eki ağa-joldastıñ ıqpalımen solar isteytin Qazaq pedagogika uçilişesine qızmetke ornalastı. Sodan osı eki ağa-joldas arqılı ölkeniñ sayasi tarihımen tanısqan. «Birlik tuı» gazetiniñ tağdırı, Taşkenttegi qım-quıt oqiğalar, Seräli Lapin men Mwstafa Şoqaevtıñ qızmetteri, Qoqanda jariyalanğan Türkistan mwhtariyatı jayında egjey-tegjeyli söz boldı. Taşkenttegi sovettik bilik Qoqanda qwrılğan Türkistan avtonomiyasına qarsı armyan-daşnaktardı aydap salğan. Patşa zamanındağı jaulap aluşılar ölkege olardı bayağıda-aq ädeyi qonıstandırğan bolatın.  Mine endi qızıl tüske boyanğan jaña twrpattı jaulauşılardıñ qolşoqparına aynalğan solar ortalıqtan äkelingen äskermen birge äreket etip, qalanı tıp-tipıl etti, beybit jwrttı käri-qwrtañ, äyel-bala-şağağa şeyin, türki twqımdastardı erekşe jek köretin qatıgezdikpen, ayausız qırıp salğan-tın. Sol qılmıstıñ öteuine bol'şevikter eki aydan keyin Türkistannıñ Sovettik Avtonomiyasın jariyaladı emes pe, alayda, jarnama auıstı demeseñ, bäri bayağışa, patşa däuirindegidey... Sovet azattıq äkeldi degen – bos daqpırt... Dinşeniñ Taşkent topırağın basqanda alğan alğaşqı sayasi sabağınıñ özegi osığan sayatın. Biraq ümit bar edi, ortalıqtan şığıs halıqtarınıñ qwqtarı jayında şıqqan  qwjat,  qanşa degenmen, ölke halıqtarınıñ federativtik respublikasınıñ  qwrıluı bolaşaqqa degen jaqsı mümkindikter aşılğanına sendirmey qoymaytın.  Bol'şevikter wranımen ornap jatqan sovet ökimetiniñ jariyalı nieti jayında tanımı keñeye tüsken Dinşe sondıqtan da ölkelik partiya komiteti janında Twrar Rısqwlovtıñ jetekşiligimen jwmıs istep twrğan Mwsılman byurosınıñ jinalıstarına erekşe qwmarlıqpen  qatısqan. Biik qızmetter atqarıp jürgen qazaqtıñ Twrar Rısqwlov, Mwhamedjan Tınışbaev, Sanjar Asfendiyarov, Näzir Töreqwlov sındı betke wstar azamattarınıñ däristerin özi oqıtuşı bolıp jürgen peduçilişe qabırğasında oquşılarmen qatar tıñdağan. Türkistan universitetinde de tanımdı därister tıñday jürdi, Swltanbek Sırdariya oblısına jauaptı qızmetke ketkende, onıñ ornına pedagogikalıq keñestiñ hatşısı qızmetin atqardı.

Mwsbyuro jwmısınıñ jemisti bolğanı sonday, Türkrespublikanıñ basşı organdarına wlt kadrları köptep engizile bastağan. 1918 jıldıñ säuirinde on şaqtı kün jwmıs istegen qwrıltay qorıtındılanıp, 1-şi mamırında  jariyalanğan Türkistan Sovettik Avtonomiyası Ükimetiniñ qwramında birli-jarım ğana jergilikti wlt ökili bolğan edi. Sondıqtan da ğoy, Dinşeniñ ağa-joldastarınıñ: «Sovet ökimeti eşqanday da azattıq äkelgen joq, Qoqandağı memlekettik birlikti qwlatıp, özinşe sovettik respublika dep  jarnama auıstırğannan basqa, ölkede eşqanday oñ özgeris jasağan joq» dep küyinui. Birtindep sol kütken özgeris ömirge engizile bastadı. 1920 jıldıñ basında  Twrar Rısqwlov Türkatkom törağası bolıp saylandı. Näzir Töreqwlov – Ağartu, Sanjar Asfendiyarov Densaulıq saqtau komissariattarın basqardı. Bilikke özbek, türikmen qayratkerleri de köbirek tartılıp jattı. Wlt qayratkerleriniñ partiya komitetterindegi ülesi köbeyip, bedelderi artqanı sonday, Rısqwlovtıñ basşılığımen memlekettik qwrılımdı bwdan bılay «Türk (Tyurk) respublikası» dep atauğa wyğarıldı. Ölkede Türki halıqtarınıñ kommunistik partiyasın qwru, aralarındağı europalıqtardı wlttıq azşılıq retinde tanu jäne, tiisinşe, olardıñ qwqtarın qorğau turalı qaulılar qabıldandı. Sol şeşimderdiñ dwrıs-bwrıstığı ortalıqtıñ Türkistan komissiyası men Mäskeudiñ özinde talqığa tüsip jatqanda, TürkCIK (Türkistan Ortalıq Atqaru Komiteti, TürkOAK) pen TR Narkomprosınıñ (Türkistan Respublikası Ağartu halkomatınıñ) şeşimimen Dinşe Ädilwlı Jetisu oblıstıq oqu böliminiñ meñgeruşisi lauazımına bekitildi. Qasına oblıstıq mwğalimder dayındau kurstarınıñ jwmısın basqaruğa tağayındalğan Ibadulla Qwljanovtı jäne därisşi retinde uçilişe tülegi Ğani Mwratbaevtı ertip, Almatığa issaparğa attandı.

Azamat soğısı endi ğana ayaqtalğan, biraq äleumettik, wlttıq alauızdıqtar twnıp twrğan aymaqta Türkistan maydanınıñ Jetisudağı erekşe ökilettilikter berilgen ökili Dmitriy Furmanov bar-tın. Dinşe onıñ Almatığa özinen birer ay bwrınıraq kelip, ekpindete jürgizip jatqan  sayasatına ündes qızmet atqardı. Aymaqta patşa zamanınan qalğan eski ädet sarqınşağımen küresuge, jaña ökimet jalauın bürkengen küştiniñ qwqımen ädiletsizdikter üstemdik qwrıp twrğan ahualda oblıstağı oqu-ağartu, mädeni jwmıstar jürgizu isine batıl aralastı. Furmanovpen, oblıstıq revkom müşesi Oraz Jandosovpen pikirles boldı. Küni keşegi azamat soğısınan qaljırağan kazak äskerleriniñ ülken tobı 1920 jılğı mausımda Furmanovqa bağınbay, basmaşılarmen soğısu üşin Ferğanağa attanudan bastartıp, qarsılıq bildirgen. Bülinşilik basılğannan keyin belgili boldı, qamalda qwrılğan jauıngerlik keñes özderine ozbırlıq körsetip otırğan kelimsek ökildiñ jaqtastarı qatarına Dinşeni de qosıp, atuğa wyğarğandardıñ tizimine engizgen bop şıqtı. Qamaldarğılar berilip, ereuildegender üstinen tamız ayında sot üderisi bastalğanda, sottıñ alğaşqı küni ülken sayasi bayandama jasap tastadı da,  Furmanov qızmetin auıstırıp, Kuban'ğa attandı. Öziniñ qorğansız qalğanın sezingen Jetisu oblıstıq oqu  bölimin  böliminiñ meñgeruşisi Dinşe Ädilov Sibir jaqtağı joldastarınıñ şaqıruın qabıl aludı qoş kördi. Söytip, Semeydegi partiya mektebine tüsip oqudı maqsat etken  jas mwğalima Nağima Arıqovamen birge jolğa şıqtı. Ibadulla mwğalimder dayındau kursın basqarğan qalpı Almatıda qala berdi, oqıtuşı Ğani Taşkentke oraldı. Al Dinşe Semey guberniyalıq komitetiniñ Qazaq böliminde Jüsipbek Aymauıtovpen birge qızmet istedi.

1920 jıldıñ qazan ayında ötken Qazaqstan Sovetteriniñ Qwrıltayşı s'ezi Dinşeni Qazaq Respublikası Ortalıq Atqaru Komitetiniñ müşesi etip sırttay saylağan-dı. Qazatkom hatşısı Ğabdol Bökeyhanovtan kelgen şaqıruğa säykes, Dinşe Semeyden Orınborğa attandı. Sonda Qazatkom müşesi, İşki ister halıq komissariatınıñ alqa müşesi, İşki ister halkomınıñ orınbasarı, halkom mindetin atqaruşı qızmetterin atqardı. Özindey KazCIK müşesi bolıp saylanğan ombılıq joldası Smağwl Saduaqasov ekeui ortalıq apparattıñ 1920 jıldıñ soñında ötken partiya jinalısında Qazaq Respublikasın patşa zamanındağıday astamşılıqpen basqara bergisi kelgen halkomkeñes törağası Viktor Radus-Zen'koviç pen Qazaq oblıstıq partiya komitetiniñ jauaptı hatşısı Ivan Akulovtı qattı sınap söyleydi. Olardıñ sının köpşiliktiñ qoldağanı sonday, Akulov ornınan tüsuge mäjbür boladı. Wyımdıq şeşim şığarğan jinalıstan keyin ol 1921 jılğı qañtarda  İşki ister halıq komissarı mindetin atqarıp otırğan Dinşege kirip, Orınbordan Oralğa poyızben şığuı üşin rwqsat qağaz beruin swraydı. Ötinişi orındaladı, ekeui sıpayı qoştasadı. Alayda sodan köp wzamay, ortalıqqa jaqpaytın «wltşıldıq» közqarastarı üşin Smağwl da, Dinşe de atqarıp jürgen qızmetterinen jäylap şettetile bastaydı. Aqırı, 1921 jılı köktemge salım Dinşe Qazaq Respublikası Ağartu halkomatınıñ tapsırmasımen Türkistan Respublikasına issaparğa ketedi.

Bwl onıñ Taşkentke ekinşi märte kelui edi. Tapsırmanı Türkatkomnıñ Qazaq bölimimen ıntımaqtasa otırıp  orındaydı, biraq Orınborğa oralmay, öziniñ Türkrespublikadağı qızmet jolın bastağan Kirinprosta bir mañızdı şaruanı atqaruğa qaladı. Sol şaqta Taşkentte ölke halıqtarınıñ önerin nasihattaytın Şığıs keşterin ötkizip twru qolğa alınğan edi. Dästürdi özbek önerpazdarı bastağan. Dinşe sol ülgimen Taşkent jwrtşılığına qazaq önerin  körsetu isin wyımdastırdı. Sol jolı Taşkent universiteti işindegi jwmısşı fakul'tetinde özbek tilinde oqıtatın topqa sabaq berip jürgen özbek qayratkeri Abdolla Avlonimen jaqın tanısqan edi. Abdolla aka eluge taqap qalğan jigit ağası, bayırğı ağartuşı jäne teatr rejisseri bolatın. Revolyuciyadan birneşe jıl bwrın ol teatr truppasın qwrğan eken, onıñ basşılığımen osı Kolizeyde 1914 jılı alğaşqı özbek spektakli qoyılıptı. Belgili qayratker Mahmwd Behbudidiñ «Padarkuş» dep atalatın, «Äkeöltirgen»  degen mağına beretin  p'esasınıñ alğaşqı qoyılımı Abdolla akanıñ rejisserlığımen tap osı teatr-cirk sahnasında jüzege asırılıptı. Kolizey ülken teatr-cirk retinde sonıñ aldında ğana, patşa twqımınıñ üş ğasır boyı taqta otırıp kele jatqanı merekelengen 1913 jılı aşılsa kerek. Bastapqıda «Cincadze cirki» delinetin  ağaş üy bolıptı, sonıñ ornına salınğan körinedi. Qojayını – şaharda qonaqüy biznesimen aynalısıp jürgen Georgiy Cincadze degen is adamı eken. Sonşalıqtı däuletti bolmağanmen, önerdi janınday süyetindikten, qonaqüylerin satıp, bar tapqan-tayanğanın osı öner sarayın saluğa jwmsaptı. Eñ zäulim, eñ köp körermen siyatın orın bolğandıqtan, jaña ökimet onı 1918 jılı nacionalizaciyalap, memleket qaramağına alıp alğan. Al iesin Taşkenttegi 1919 jıldıñ basındağı komissar Osipovtıñ belgili büliginen keyin jürgizilgen repressiyalıq şaralar kezinde atıp tastaptı. Basqa bir attas dwşpanmen şatastırğan desedi, qalay bolğanda da, külli Orta Aziyada joq köpşilik ğimaratın öz qarjısına salıp, jwrtşılıq qızmetine qoyıp jürgen mecenat birinşiden, qoğamdıq qızmetke arnağan öziniñ jeke menşiginen ayrılğan, ekinşiden, arağa bar bolğanı jartı jıl salıp, özi de qızıl bilik qolınan jazıqsız oqqa wşqan.

Dinşe bwl jayında Taşkentke alğaş kelgen jılında-aq, bol'şevikter biliginiñ ölkede odan bwrın Qoqan qırğının jasağannan beri qalay nığayıp kele jatqanı jayındağı äñgimelerden estigen. Abdolla aka mecenat Cincadze jayında jılı iltipatpen qısqa ğana pikir ayttı da, qazaqtardıñ nietin qostaytının, tartımdı keş ötkizu üşin ne istegen jön bolmağın şın ıqılasımen äñgimelep berdi. Uaqıtın bölip, Kolizeydiñ işki qwrılımımen, sahnasımen, önerpazdar dayındalatın bölmelermen tanıstırdı. Qanday qoyılım körsetpek qazaqtar degen äues swrağın qoydı. Dinşeniñ sonşalıqtı naqtılana qoymağan josparına öz tilegin bildirdi. Qazaq twrmısı, ädet-ğwrpı, än-küyi, bii, basqa da öneri barınşa mol qamtılsa jaqsı bolar edi dedi. Osı keñesti Dinşe Türkatkom Qazaq bölimi qızmetkerlerimen, öziniñ ükimet qızmetinde jürgen joldastarımen jäne Kirinpros qabırğasında dramalıq spektakl'de oynap, oyın-sauıq qoyıp maşıqtanıp qalğan körkemönerpazdar üyirmesi müşelerimen alğaşqı aqıldasu jiındarında wdayı oyda wstap, Şığıs keşin qalay körkem de äserli ötkizuge boların izdestirdi. Köp bop keñesip, qazaqtıñ bayırğı aytısı negizinde, äsirese, ğasır basınan beri, Qazanda  basılıp şığıp, el arasına keñ tarap ketken äygili Birjan sal men aqın Sara aytısın jañğırtu jolımen oyın qoyudıñ wtımdı bolarına toqtastı. Sodan mwğalimder men oquşılardıñ körkemönerpazdıq wjımı tügel atsalısıp, şığarmaşılıq izdenispen üzdiksiz tolıqtırıp twrğan halıqtıq spektakl'diñ än-küymen meylinşe ajarlanğan repeticiyası bastaldı. Oyın qoyuğa Taşkentte isteytin wlt qayratkerleriniñ jarları (Lätipa Qojıqova, Räbiya Asfendiyarova, Gülbahram Tınışbaeva, Güländäm Qojanova), Kirinpros mwğalimderi (Embergen Tabınbaev, Japar Lapin, Äbdirahman Mwñaytpasov, t.b.), oquşılar (bolaşaq käsibi öner qayratkerleri Qwrmanbek Jandarbekov, Üriya Twrdıqwlova) qatısqan. Ne kerek, Dinşeniñ rejisserlığımen   qazaq şığarmaşılıq wjımı Kolizeyde qoyğan «Şığıs keşteri» şahardıñ öner süyer qauımın   qattı süysintti.

Sodan soñ, 1921 jılğı mamırdıñ soñında, Dinşe men Qayretdin Bolğambaev, Damulla Bitileuov üşeuiniñ Bwharağa saparı bastaldı. (Qızıl armiya 1920 jıldıñ qırküyeginde Bwhar ämirligin qwlatqannan soñ, ornına Bwhar halıqtıq sovet respublikası ornağan. Sol şamada Bwharağa ortalıq keñes ökimetiniñ Başqwrtstan jönindegi şeşimin qabıl almay doğarısqa şıqqan Başqwrt äskeri-revolyuciyalıq komitetiniñ törağası Zäki Validov kelgen. Ol sovet biligi basşıları Lenin, Stalin, Trockiy, Rıkov attarına bol'şevikter sayasatınıñ wlıderjavalıq mazmwnın äşkereleytin hat joldağan da, Bwharada sırt közge ğılımi zertteulermen şwğıldanıp jürgen oqımıstı sekildi köringenmen, is jüzinde türki birligin jandandıratın wyım qwrumen, Orta Aziyadağı basmaşılar qozğalısına ideyalıq sipat berip, sayasi basşılıq jasaumen astırtın türde şwğıldanıp jürgen). Üşeui bwrın Bwhar ämiri Said Älim-han twrğan ordağa – qazir Bwhar respublikasınıñ ükimeti ornalasqan citadel'ge kelip, äskeri näzir (yağni komissar yaki ministr) Abdulhamid Arifovqa jolığadı. (Onı Qayretdin Alaş-Ordanıñ Torğay bölimşesindegi miliciyada qızmet atqarğan uaqıttan beri biledi eken. Al Arifov birer uaqıt Validovtıñ Başqwrtstandağı äskerinde de qızmet etipti). Olar Abdulhamid bergen jolbasşınıñ kömegimen şahardıñ teristik jağındağı qışlaqta twrıp jatqan Validovtıñ üyine keledi.

Dinşe onı alğaş körgen sätin jeti jarım jıldan keyin GPU tergeuşisine bergen körsetulerinde (1928 jılğı 24 jeltoqsandağı jäne 27 jeltoqsannıñ keşindegi tergeude) bılay eske alğan-dı: «...özbek aulasına kirdik, onda hauız bar edi, mine sol hauız janındağı köleñkeli jerde Validov otır eken. Men onı körgende tipti tañırqap qaldım, sebebi ol qolqıldağan özbek şalbarın, ülken, wzın köylek kiipti, saqaldı, şwbar, qarağanğa siıqsızdau körinetin, alasa boylı adam bop şıqtı, ol sayasi qayratkerge müldem keliñkiremeytin». Üş künnen keyin: «...Türine qarağanda, siz ötken jolı däl basıp aytqanıñızday, ol kösemge wqsamaytın. Biraq mağan onıñ mağınalı janarı qattı äser etti, közderinen onıñ jigerli, tabandı adam ekeni körinip twr edi». Osı qayratkerdiñ qasında Dinşe üş jarım ay boldı. Onımen birge Bwhar respublikasınıñ basşı qızmetkerleri (BwhCIK törağası Abdulqadır Mwhiddinov, Bwhar halıq näzirleri keñesiniñ törağası Fayzulla Hodjaev, näzirler, basqa da qayratkerler) bas qosqan jiındarğa qatıstı. Jinalıs sayın Zäkidiñ wsınıstar berip, tipti, bärin boyküyezdikteri üşin wrsıp otırğanına jäne onısın barşasınıñ maqwlday tıñdap jürgenine kuä boldı.

Bir jiında Dinşeni Bwhrespublikanıñ sırtqı ister näziri Haşim Şaih pen tağı bir-eki adam arnaulı bölmege kirgizdi de, bireui Qwran wstap, aytıp twrğan ant mätinin qaytalatu arqılı, wlt azattığı üşin küresetin wyımğa müşelikke alu räsimin ötkizdi. Mwhiddinovtıñ üyinde  1921 jılğı şildede ötken bir jiınğa Mwstafa Kemal-paşanıñ (bolaşaq Atatüriktiñ) tapsırmasımen ölkege kelgen Angora (Ankara) wlı  wlttıq jinalısınıñ müşesi, yağni Türik parlamentiniñ deputatı Ismayıl Subhi Saysallıoğlı qatısqan edi, sol türik ökiliniñ soğan deyin bir pikirge kele almay jürgen taraptarmen jürgizgen kelissözderi nätijesinde Zäki Validov Türkistan Wlttıq Federaciyası Birlesken komitetiniñ törağası bolıp saylandı. (Bwl jayında sodan ondağan jıl keyin Türkiyada şığarğan öziniñ «Estelikterinde» Zäki: «2 tamızda men Türkistan Wlttıq birlestigi Birlesken komitetiniñ törağası mindetterin atqaruğa kiristim. Osı sıni künderi wlttıq küres jönindegi komitetti qwruğa Türkiyadan Mwstafa Kemal-paşa jibergen osı deputat, Alaşordanıñ ökilderi, äsirese Dinşe, jäne auğan elşisi Abdurasul-han eleuli de qomaqtı kömek körsetti» dep jazdı). Dinşe Taşkenttegi Şığıs keşterine qatısuşılardıñ wlttıq kiimmen tüsken toptıq  körkem fotosuretin özimen birge alıp jürgen, jinalıstan keyingi künderdiñ birinde özine arnayı soqqan Türik wlttıq jinalısınıñ deputatı sol suretti swradı. Türkiyağa oralğan bette barlıq jurnaldar men gazetterge bastıratının ayttı. «Osı türik ökiline sol suretti sıylağanım esimde» dep eske aldı Dinşe 1928 jılı.  Öz tarapınan ol Subhi-beyden resmi saparınıñ jönimen Taşkentke barğanında «Aq jol» gazeti redakciyasına soğuın, sonda isteytin Ğazımbek Birimjanovqa bwdan hat aparıp beruin ötingen-tin. (Zäki 1967 jılı «Hätirälär» kitabına Dinşeniñ suretin bastırıp,  «Bwhara men Samarqanda Alaş-Orda uäkili bolğan qazaq şayırı äm öner şeberi Dinşe» dep körsetti. Dinşe Zäkidiñ tapsırmasımen Ändijanğa, basmaşılar arasındağı qırğız Töreqwl Janwzaqovtı izdep barıp, sırqattanıp qaytqan edi.  Zäki  estelikterinde Töreqwl men «sol kezdegi Samarqan uälii», yağni oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası Abılay Serğazievtiñ qolastında  qızmet isteytin özbek Swltannıñ atsalısuımen 5–7 qırküyekte Samarqanda ötken Türkistan wlttıq birliginiñ altınşı s'ezine Dinşeniñ de qatısqanın, bezgek tiip auırğanın elemey, mäjilisterdiñ birin de jibermegenin jazıp qaldırdı. Sol s'ezde wyımnıñ 24 babtan twratın jarğısı jäne «Rossiyağa, orıs ozbırlığına qarsı köterilgen  wlt täuelsizdigi tuınıñ Türkistannıñ külli aymağına birdey» ülgisi bekitilip, sol kündi – 6 qırküyekti – wlttıq mereke küni dep jariyalau wyğarılğan-dı). Sosın bezgek qaltıratqan Dinşe qwr sülderin süyretip, 1921 jıldıñ qazan ayında poyızben Taşkentke jetti. Bwl onıñ ölkedegi bas şaharğa üşinşi märte kelui edi...

Dinşeniñ Ferğana öñirine jasağan saparınan Türkatkom törağasınıñ orınbasarı Swltanbek Qojanov habardar eken. Aşulı körindi, Bwharadağı is-äreketteri äşkerelenip, mäsele uşıqpay twrğanda, şwğıl Täşkennen ketuin, äzirge, bir bäle bolmay twrğanda, bäri wmıtılğanşa, Türkistan   qalasındağı Sadıq Ötegenovtiñ qamqorlığında boy tasalau twruın talap etti. Alayda taban astında jol jürudi Dinşeniñ densaulığı kötermeytin edi. Onı doktor Halel Dosmwhamedov Türkistan universitetiniñ lazaretine jatqızıp,  emdedi. Birşama jazılıp, ayağına twrğan soñ Dinşe sol universitette därister tıñdadı, Qazaq ağartu institutında  (Kirinprosta) sabaq berdi. Jaz şığa elge ketti. Qımız işti, dala auasımen tınıstadı. Sauıqtı. Küzge qaray Türkistan respublikası Sırdariya men Jetisu oblıstarındağı Qazaq respublikasınıñ ökili lauazımın bergen mandatpen Taşkentke oraldı.  Oquğa ınta bildirgen auıl balaların ilestire keldi. Bwl – törtinşi kelisi bolatın... Bwl jolı da Kirinpros jataqhanasına toqtadı, ertip kelgen jigitterin türli oqu orındarına ornalastırıp, biraz uaqıt ağartu institutında mädeniet tarihınan sabaq ta berdi. Sol şaqta Türkistan halkomkeñesiniñ törağası bolıp Mäskeuden oralğan Twrar Rısqwlovtıñ qabıldauında bolıp, kökeyine tüyip kelgen mäselesi jayında aqıldastı. Tüsinistik jäne qoldau taptı. Mäsele Türkrespublikanı qıstauı, Qazrespublikanı jaylauı etip, sol sebepti jılına eki märte wlan-ğayır bos keñistikti – jalpaq Betpaqdalanı köktemde bir, küzde bir mal-janımen kesip ötip jüretin köşpendilerdiñ bolaşaq tağdırı jayında bolatın.

Sol şaqta Bwhara jaqtan Taşkentke astırtın, qwpiya jağdayda Zäki Validov jetken. Onıñ jolbastauşılarınıñ, oğan jasırın twraqjay äzirleuşilerdiñ biri osı Qojamqwlwlı Näşir edi. Kirinprostıñ şaruaşılıq bazası sekildi bolğan Ivanov bağındağı bir keşte Dinşe Zäkimen kezdesti. Ekeui köp sırlastı. Zäki Änuär paşa kelgennen keyingi jağdaylar, öziniñ Samarqan mañında jürgizgen äskeri qimıldarı, sätsiz soğıstan keyin jasırın jağdayda Taşkentke kelui, Änuär paşanıñ sovet äskerimen şayqasta qaza tapqanı jaylı auır da qayğılı habardı osında estigeni jayında äñgimeledi. Endi,  lajı bolsa, qwpiya türde kezdeskeninde özine Twrar Rısqwlov bergen keñeske qwlaq asıp, sovet ökimetin moyındau arqılı aşıq qızmet jağdayına şığu josparı barın da ayttı. Zäkidiñ Taşkentke keludegi bastı maqsatı – Türkistan birligi wyımınıñ kezekti otırısın ötkizu edi. «Jinalıs Qaşqımbaevtıñ päterinde ötti, onda Dosmwhamedov, Qaşqımbaev, jalpı edäuir jwrt boldı. Validovtıñ Taşkentte jürgenin Qojanov bildi me, joq pa – bwl mağan beymälim», – dedi Dinşe 1928 jılğı körsetuinde.  «On altı ağza bolğanı qaterimde qaldı, – dep jazdı 1967 jılı estelikterinde Zäki. – Äsirese qazaq ökilderi abıroylı ziyalılardan  qwralğan bolatın». Dinşeniñ körsetuine qarağanda, jinalısta Validovtıñ ötiniş berui tım qaterli täuekel bolatını eskertildi, «tipti Rısqwlov oğan şın nietimen jaqsılıq jasaudı oylap twrsa da, degenmen ol Validovtı qwtqara almaydı. Zäki öziniñ atqarıp jürgen qızmeti üşin bäribir jazalanadı» dep wyğarıldı. Validov sol jiınnıñ qorıtındısı jöninde: «S'ezd mağan Türkistanda qalmay... Europağa barudı, sol jaqta Mwstafa Şoqaywlımen birge Türkistan wlttıq birlestiginiñ şeteldegi ortalığın wyımdastırudı tapsırdı», – dep eske aldı...

Zäkimen qoştasqannan keyin Dinşe köşpendi auıldastarınıñ mäselesin şeşu şaruasına kiristi.  Halkomkeñes törağası Rısqwlovtıñ aqılımen jäne bergen tiisti qatınas qağazımen Sırdariya  oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası Rüstemovke kirip,  arnayı mandat aldı. Bwl qwjat oğan halıq arasında resmi türde auıl-auıldıñ äkimşilik bağınısın anıqtauğa baylanıstı jwmıs jürgizuge pwrsat beretin. Söytip, jaylaudan oralğandardıñ köşi qıstauına jetip, ornıqtı-au degen şaqta, 1922 jıldıñ soñına qaray, Şu özeni añğarına attandı.  Sol jaqta el işin aralıp, jinalıstar ötkize bastadı. Qısta twratın osı orındarına säykes, äkimşilik twrğıdan Türkrespublikanıñ Sırdariya oblısı qwramına enu jayında qaulılar şığartıp, resmilengen protokol-qağazdardı jinastırumen şwğıldanğan. Osı şaqta qıstauda otırğan körşi auıldarda Aqmola üyezi atqaru komitetiniñ atınan äreket etken qarulı top el-jwrtqa zorlıq-zombılıq körsetip, beybastaq qılıqtar jasap jürgen edi. Dinşe-Mwqış pen onıñ ağası Bayseyitti ökimet adamı dep biletin jerlesteri salıqşılardıñ qorlığın habarlap, kömek körsetuin swraydı. Sonda ol miliciya atın jamılıp sovet ökimetiniñ abıroyın tüsirip jürgen  qarulı ökilderdi auızdıqtauğa, basşıların halıq jinalısı ükimimen atqızuğa atsalıstı. Bwl dabırı wzaqqa ketken, uaqıtında el işinde «Bayseyit – Mwqış erligi» degen atpen aytılğan arnayı jırdıñ özegi bolğan atışulı «Qaranoğay – Şala oqiğası» edi.  Olardıñ Şu boyın qıstağan el işinde  salıq jinau jeleuimen jasağan qılmıstarı jöninde Aqmola jäne Äulieata üyezdik atkomdarına tiisti bayandamalar tapsırumen 1923 jıldıñ bastapqı ayları ötti. Sosın Dinşe bolıstar jwrtşılığı jinalıstarınıñ äkimşilik bağınıs jayındağı qaulıların Türkrespublikanıñ bilik orındarına jetkizdi. Sodan, Biliköldiñ teristigine qonıs tepken auılınan jazğıtwrım Äulieatağa kelgeninde, aldınan jaysız habar şıqtı. Qazrespublikanıñ ökimet adamdarı qol qoyıp, «Ädilov Dinşeni wstaudı, söytip Orınborğa jetkizudi» swrağan jedelhat Taşkentke kelgen eken. Türkrespublika basşılığı Äulieata üyezine qwjat köşirmesin joldap,  Orınbordıñ ötinişin orındaudı tapsırsa kerek. Sol kezde Äulieatada jürgen Türkatkom törağasınıñ orınbasarı Swltanbek Qojanov tapsırmanı orındamaq bolğandardıñ qoldarındağı qwjatqa «Dinşe Ädilwlınan Taşkentke özim baram degen qolhat alınsın» degen bwrıştama qoyadı. Şınında da, Dinşe tiisti kolhattı jazıp  beredi de, köp wzamay, Taşkentke özi baradı, bwl onıñ mwnda besinşi ret kelui edi.

Taşkentte ol Halkomkeñes törağası Twrar Rısqwlovtıñ qabıldauında bolıp, orındalğan jwmıstardı bayan qıladı jäne Orınbor jedelhatınıñ mänin aşatın tüsinik beredi. Rısqwlov ädildik süyetin revolyucioner retinde payımdaydı. Ökimet ökili bolıp ökimettiñ bedeline aytıp-jetkizgisiz nwqsan keltirgen Qaranoğay men Şalanı ğana emes, revolyuciyalıq qatañ zañdı basşılıqqa alıp,  revolyuciyanıñ qadirin ketiretin mwnday jaulıq äreketteri üşin solardıñ jasağındağı basqalardı da, 50-60 adamdıq otryadtıñ qwrığanda jartısın  atıp tastau kerek edi deydi. Ol sovettik zañdar, sovet sotı äli de qalıptasıp bolmağan, revolyuciyalıq tribunaldar jağdayğa oray jedel ükim şığarıp orınday beretin zaman edi, sol sebepti, revolyuciyanı adal adamdar jasaytınına, sol jolda kedergi keltiretinderge revolyuciya zañımen qatal qarau kerektigine kämil senetin Twrar halıq jinalısınıñ ökimet bedelin tüsirip jürgenderge qarsı şığarğan şeşimi dwrıs bolğanına şäk keltirmegen. Mäsele şeşimin taptı, Dinşe Taşkentte qaldı. «Men Kirinprosqa oqıtuşı bolıp kirdim jäne Narkompros janındağı qazaq ğılımi komissiyasınıñ müşesi boldım, oğan Halel Dosmwhamedov, Äbubäkir Divaev jäne Mağjan Jwmabaev, Mwhtar Äuezov te müşe siyaqtı edi. ...Esbolov, Arabaev... biz bärimiz birge jwmıs istedik. Jalpı, körnekti qızmetkerler bolatın». Ağartu institutında mädeniet tarihınan sabaq bere jürip, Türkistan universitetinde, ortalıqtan köptegen ğalımdar, oqıtuşı-professor qwramı jiberilip,  jañaşa, Orta Aziya memlekettik universiteti bolıp qwrılğan joğarı oqu ornında ğılım şamşıraqtarı oqığan däristerdi tıñdauın jalğastırdı. Wzamay Kirinpros direktorınıñ orınbasarı bolıp tağayındaldı. Qazaq ağartu institutı alğaşqı tülekterin biılğı 1924 jıldıñ qañtarında wşırdı. Qazir qasında kele jatqan Näşir Qojamqwlov sol qatardan. Sosın orta jasqa kelip qalğan Segizbay ağa Ayzwnov densaulığına baylanıstı belsendi jwmıs istey almadı, emdelui qajet edi, sonda Dinşe onı joqtatpay, Kirinpros direktorı mindetin atqardı. Instituttıñ qaramağındağı türli qwrılımdar, şaruaşılıq salası, institut janındağı mekteptiñ mäseleleri, sonday-aq jaña oqu jılına studentter qabıldau isterin jürgizdi. Solarmen birge belgili därejede wlttıq-memlekettik mejeleu nauqanına da atsalıstı.

Bayağıda, 1920 jılı, Twrar Rısqwlov bastağan qayratkerlerdiñ mañızdı qaulıların tikeley Vladimir Leninniñ özi taptıq közqaras twrğısınan öte ziyandı dep tauıp, aldına kelgen Rısqwlovtı moyındatqan da,  öziniñ serikterine qwpiya türde Türkistan ölkesin wlttıq belgilerine qaray jiktep, bölşekteudi tapsırğan. Sol şarua, aqırında, ökimet biligi nığayğan soñ, Lenin qaytıs bolğannan keyin qolğa alınğan edi. 1924 jıldıñ alğaşqı aylarında, äsirese, ortalıq ökili Türkistan basşılarımen ölkede wlttar memleketterin qwru haqındağı alğaşqı jinalısın ötkizip ketkennen keyin, «Orta Aziya wlttıq twrğıdan jañaşa mejeleuge tüsetin boldı, Hiua, Bwhara, Türkistan halıqtarı jeke-jeke otau tigetin boladı» degen habar jwrtşılıq arasında gu-gu etti. Qazaq qayratkerleri, äsirese Swltanbek Qojanov, pälen uaqıt qoyan-qoltıq ömir sürip jatqan jwrttı wlttıq belgilerine qaray jiktep-bölşekteudiñ qazirgi tañda paydalı bola qoymasın parıqtap, bwl nauqanğa barınşa jauaptılıqpen qarap jürdi. Olarmen türli därejede aralasıp twratın Dinşe mäseleden birşama habardar bolğan-dı. Sodan, osı nauqannıñ  Türkrespublika ömirine ülken özgeris äkeletini anıqqa aynalğanda, Qazaq Respublikasınıñ Türkistandağı ökili Temirbek Jürgenovtiñ jetekşiligimen arnayı tapsırma orındadı. Taşkentti qazaq halqınıñ astanası etuge niet bildirilip twrğan şaqta, özbek ağayındardıñ bwl şaharğa qatıstı közqarasın anıqtau qajet boldı. Dinşe osı rette är öñirden kelgen özbek ziyalılarınıñ pikirin swrastırıp, mäseleni zertteuge qatıstı. Bayırğı küresker, ağartuşı Abdolla akamen Kolizeyge japsarlasa salınğan restoranda kök şäy işip otırıp  äñgimeleskeninde, özbek ziyalılarınıñ wlttıq mwqtajdıqtı tereñnen wğatın eresek wrpağı Taşkenttiñ qazaq qandastarğa beriluine qarsı emestigin tüsindi. Bwnday äreketke müldem qarsılar da kezdesti. Biraq olardıñ işinde de qoyan-qoltıq ömir sürip kele jatqan köşpendi jwrttıñ mwñ-mwqtajın bayıppen payımdaytındar az da bolsa bar-tın. Sebebi olar bir kezderi qazaq handarı basqarıp twrğan şahardıñ bügingi qazaqtarğa tım ıstıq ekenin, öytkeni qazirgi jağdayda, qalanı aynala  qonıstanğan, tipti külli ölkeni jaylağan köşpendi qazaqtıñ ruhani kemeldenuine Taşkenttiñ ölşeusiz zor qızmet körsetetin rölin ayqın tüsinetin.

Dinşe estip-bilip jürdi: biliktiñ bar satısında qızu jürip, janartauşa bir örşip, bir basılıp twrğan dau-damay men aytıs, pikirtalas barısında qanşama keltirgen däyekterine qaramastan, qazaq qayratkerleri bwl mäselede jeñiske jete almadı. Daulasu üderisi sozılıp, aqırı, Resey Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ Orta Aziya byurosı qwrğan Aumaqtıq komissiyadağı (Territoriyalıq komissiyadağı, Terkomdağı) qızu aytıs-tartıs töreligin aytu ortalıq qwzırına berildi. Mäseleni Mäskeudiñ jazda qaraytını anıqqa şıqtı. Sonda ketken delegaciya müşeleri mejeleu barısın talqılağan kösemderdiñ aldında öz közqarastarın däleldep baqsa kerek. Sredazbyuro müşesi Swltanbek Qojanov Taşkent qalası qazaq ortalığı boluğa tiis dep öz oyın qorğadı. Biraq ol partiyanıñ wlttardı damıtu haqındağı sayasatın, proletariat köseminiñ iri qala ekonomikalıq twrğıdan özine tartılıp twrğan öñir halqına tiesili boladı degen oyın senimdi türde alğa tartsa da, onıñ jan-jaqtı däleldegen, damudıñ jaña jolına tüsken külli qazaq halqınıñ müddesin közdegen pikiri, bäribir,  qabıldanbadı. Partiyanıñ wlt sayasatın arqa twtıp aytısqanmen, sol partiyalıq ortalıq onısına kereğar şeşim şığarğanda, eriksiz köndi. Şahar özbekke qaraytın boldı. Bwl habardıñ Dinşe inisin qınjıltqanın körip, Swltanbek qazaq müddesi üşin kürestiñ äli san qırı bar ekenin, moyımau qajettigin ayttı,  küres alda, eşqanday da toqtap-toqırau degen bolmauğa tiis dep mälimdedi. Qızu qandı Dinşe lapıldap asığıs pikir sezdirip qoyıp jürgenmen, ağasınıñ sayasi wstanımı men şığarmaşılığı dwrıs jolğa bastaytınına sendi.

Şınında da, Swltanbek halqınıñ şın teñdikke jetu jolın tereñnen qozğadı. Orta Aziyada şañıraq köteretin Qazaq, Özbek, Türkmen, Qırğız, Täjik respublikaların biriktirip Ortaaziyalıq Federaciya qwru ideyasın köterdi.  Orta Aziya Federaciyası retinde sovettik odaqtıñ qwrıltayşıları qatarına qosıludıñ dwrıs bolmağın däleldep, sol oyına ölkedegi sayasi elitanı köndiruge tırıstı. Biraq bwğan Sredazbyuro kösemderi men ağzalarınıñ, Terkom qwramında mäseleni müddegerlikpen talqılasıp jürgen türki äriptesteriniñ  köpşiligi biriniñ auzına biri tükirip qoyğanday, qarsı şıqtı. Sredneaziatskaya Federaciya? Onıñ keregi ne? Özbek Respublikası birden-aq Respublikalar Odağın qwruşılar qatarına qosıla aladı! Türikmen   Respublikası da solay. Al Qazaq Respublikası Orta Aziyadağı birlestikter qatarındap bolmaydı. Nege? Negesi qalay,  jeri köp eken, halqı köp eken dep, Türkrespublikadağı eki qazaq oblısınan respublika qwra qalsaq, Orınbordı qayda qoyamız? Qazaqta eki respublika bolmaq pa? Bolsa nemenesi bar, tatarda ekeu emes pe?!. Joq, bolmaydı. Qazaq jerleri Orınborda qwrılğan respublika qwramına qosılsa, sol da jaraydı...

Ortalıq Komitettiñ Orta Aziya byurosı basşıları tezirek derbes otau qwrğanşa asığulı toptar jağına şıqqan: Hodjanov joldas jiktep-mejeleudiñ wlttardı, naqtı aytqanda köşpendi ömir saltın wstanatın qazaqtardı damıtuğa keri äser etedi degen payımın bekerge alğa tarta beredi. Respublikalardıñ derbes otau tigui üşin jiktelip, mejelenuin – qwddı organizmdi jandı jerlerinen bölşektep-kesuge parapar şara deydi ol.  Dwrıs emes onısı, köpşilik pikirine qwlaq assın!.. Biraq onday eskertpege Qojanov toqtamaydı: Sredneaziatskaya Federaciya qwru arqılı ekonomikası bir jaqtı, äljuaz qazaqtı, qırğızdı, täjikti jan-jaqtı jağdaylastırıp,  özbek jağdayına jetkizetindey därejede qoldap, köterip aluğa bolar edi, sodan soñ, yağni derbes ömir süruge qajet memlekettilik belgilerin qalıptastırıp alğannan soñ, ärqaysısın täuelsiz respublika deñgeyine şığarıp,  sovettik respublikalar odağınıñ teñ därejeli qwrıltayşıları qatarına qosu orındı da dwrıs bolar edi. Özbek, şındap kelgende, qazirdiñ özinde derbes, özindik ekonomikası damığan jwrt. Bwl rette ol köşpendi körşisine täuelsiz, iä-iä, mejelenbey-aq, tığız aralasıp otırğannıñ özinde, ol qazaqqa onsız da täuelsiz. Kerisinşe, onıñ otırıqşı ekonomikasına köşpendi qazaq täueldi. Sondıqtan da özbek ağayınnıñ tezirek, koñsı otırğan qandastarına qaraylaspay, tek öziniñ şapşañ, müldem derbestenuge asığuı – artıq jäne zalaldı. Eger bäri ekonomikalıq odaq qwrıp, tım bolmasa şaruaşılıq baylanıstar twrğısınan irge ajıratpasa, onda Taşkent Orta Aziya memlekettik birlikteriniñ ortalığı bolıp qala berer edi.

Swltanbek osılay payımdadı. Onıñ bwl payımdarı Dinşege bekem de däyekti körinetin. Degenmen onıñ pikirtalastar men olardı qorıtular barısında oyın lajsızdıqtan özgertkenine kuä boldı. Dwrısında, Orta Aziya Federaciyası men Ekonomikalıq keñes qwru haqındağı wsınıstarınıñ ötpegenin ağasınıñ öz auzınan estigen, sonı estigende Dinşe öziniñ ğana emes, qazaqtıñ da Taşkentpen qoştasatının tüysingen. Endi, mine, bügin soğan jol aşatın jäyt resmi jariya boladı...

***

Olar aqırın ayañdap bara jatqan Kirinpros direktorı Segizbay Ayzwnovqa jetti. Onımen Dinşe alğaş peduçilişege kelgeninde tanısqan edi, sosın Segizbay ağa birer jıl Şımkentte aşılğan peduçilişeni basqardı, onıñ jwmısın jolğa qoydı da, Isa Toqtıbaev narkomprosqa auısqannan keyin bıltır ğana qayta oralıp, direktor bolğan. Täjiribeli wstazben qızmettes bolu sonday bir ğanibet edi... Üşeui sälemdesip, biraz uaqıt äñgimelesip twrdı. Sosın bäri Kolizeyge bettedi.

Kolizeydiñ aldı tolı adamdar. Kireberisinen  avtomobil' jıljıp ketip bara jattı. Bireuler balkonda tizilip, tömenge qarap twr. Balkonnıñ aldıñğı jaqtauınıñ tömengi jağındağı kireberis mañdayşasına iri jazuı bar aq mata ilingen. Osı küzge qaray Orta Aziyada şañıraq kötergen Sovettik respublikalar jıl basında dünie salğan proletariat kösemi  Leninge elimizdiñ Künşığısında qoyılğan asa wlıq eskertkiş ekeni aytılğan balkonnıñ sol jaq qırındağı wranğa jalğastırılıp jazılğan jarnama. Alqızıl äriptermen: «Vneoçerednyaya sessiya Central'nogo Ispolnitel'nogo Komiteta Sovetov T.S.S.R.» delingen jazu közge wradı. Aq matağa iri etip jazılğan bügingi jiınnıñ atauı. Taşkenttiñ bas qoğamdıq ğimaratında Türkistan Sovettik Socialistik Respublikası Keñesteriniñ, yağni TürCIK-tiñ Ortalıq Atqaru Komitetiniñ Tötenşe sessiyası ötetin jer ekeninen habardar etip twr.

Dinşe qasındağı Segizbay ağası men inisi Näşirge bir, kireberis mañdayşasındağı saltanattı jazu sözderine bir qaradı.  Türkrespublikanıñ altı jıldıq tağdırına nükte qoyatın Tötenşe sessiya. Qızıq, tap osı ğimaratta, Kolizeyde, 1918 jıldıñ kökteminde, ölke Sovetteriniñ besinşi s'ezinde  Sovettik Türkistan Avtonomiyası jariyalanğan edi. Biraq Türkistan Respublikası ökimet organdarınıñ qwramına saylanğandar negizinen europalıqtar bolğan. Avtonomiyanıñ Ortalıq Atqaru Komiteti men Halıq Komissarları Keñesine birli-jarım ğana jergilikti wlt ökilderi kirgizilgen. 1-şi mamır Türkistan avtonomiyasınıñ bükilhalıqtıq merekesi toylanatın kün retinde belgilengen edi. Tap sol küni, sodan eki ayday bwrın bol'şevikter qwlatqan jwmhwriyat basşısı Mwstafa Şoqaywlı bet-auzın tañğan jaralı soldat keypine enip, medbike tärizdene kiingen jwbayınıñ qamqorlığı arqasında poyızğa mingen de, ölkemen birjola qoştasıp, Taşkentten attanıp bara jatqan-dı. Sodan köp wzatpay respublika ükimeti Kolizeydi nacionalizaciyalap, memleket menşigine alğan da, ölkeni mekendeytin wlttar önerleriniñ köpşilik nazarına tartıluına keñ jol aşqan.  Sodan keyin sol jaña ökimettiñ äskeri komissarı bop saylanğan bireu bülik şığarıp, respublika basşılarınıñ on şaqtısın qamalğa şaqırıp alıp, qırıp salıptı. Biraq köpşilikten qoldau appay, özine senimdi äskermen, banktegi barlıq altın qorın, qarjını kölikterge tiep alıp, qaladan qaşuğa mäjbür bolğan körinedi. Bwl 1919 jıldıñ basında bolğan edi. Dinşe sol jıldıñ jazında Taşkentke kelgen şaqta wlttıq kadrlar es jiıp, Twrardıñ wyımdastıruımen el basqaru organdarında köbeye bastağan. Endi, mine, tap osı sätte, Türkrespublikanıñ biligi jergilikti wlttardan şıqqan  basşılardıñ qolına bekem tigen  uaqıtta, är wlıstıñ öz aldına otau tigu wranı köterildi de, mına jarnama körsetip twrğan jiında pälen ayğa sozılğan talqılaulardı qorıtatın sät te jetti...

Dinşe öziniñ Swltanbek sındı ağa-dosınıñ Tötenşe sessiyadağı sözin tıñday kele, alabwrtqan seziminen birşama jaybaraqat qalıpqa tüskendey sezindi. Mäsele mınada edi. Ol Swltanbektiñ respublika basşılarınıñ biri retindegi qızmetin, jiktep-mejeleu nauqanı kezindegi küresin birşama täuir biletin. Atqarğan isterine riza bolıp jürse de, sonşama jaujürek küreskerligine qaramastan, osınau qayratker ağası wdayı jeñilis tauıp jür dep esepteytin.

Şınında da, tarihi qalıptasqan jağdaydı bağamday kele, Swltanbek joğarğı jaqtıñ bastamasın – ölkeni jwrttıñ wlttıq belgilerine qaray jiktep, birtwtas organizmdi keskilegendey täsilmen aralarına şekara tüsirudi ä degende qoştamağan. Oğan özindik dälelder keltirgen. Halıqtardıñ damu deñgeyin teñestirip alğanşa bir memlekettik birlikte – Orta Aziya Federaciyasında boludı wsınğan. Qabıl alınbadı. Barşa qayratker, dwrısında köpşiligi, ölkedegi wlıstardıñ derbes memleket qwruın qaladı. Sonda ol ölke halıqtarınıñ ğasırlar boyı qalıptasqan şaruaşılıq baylanıstarın üzbey damıtu üşin, barlıq respublikalardıñ ortaq ekonomikalıq keñesin qwrudı wsındı. Bwğan qarsılıq bolğan joq, qarsılıq – sol keñeske Qazaqstandı qosuğa baylanıstı şıqtı. Qarsı bolğandardıñ oyınşa – Qazaqstandı Orta Aziya respublikalarınıñ ekonomikalıq keñesine kirgizu degeniñiz – «ortaaziyalıq ösekti sonau Sibirge deyin tasımaldau» degenmen birdey eken...

Mwnıñ bärine qosımşa, Dinşeniñ osı batıl da batır küresker ağası men özge de wltın süygen qazaq qayratkerleriniñ Taşkentti qazaq birliginiñ ortalığı etu, tipti bolmasa, şañıraq köterip jatqan barlıq wlttıq-memlekettik birlestikterdiñ ortaq ekonomikalıq tınıs-tirşilikterin üylestirip otıratın ortalıq retinde saqtau ideyası da keri qağıldı. Dinşeniñ riza bolatını – Swltanbek bäribir eñsesin tüsirmedi. Täjikterdiñ derbes memlekettik birligi boluı kerektigin täjik ağayındardıñ özderinen artıq jaqtap, tiisti şeşim şığartqanşa tınım tappadı. Qaraqalpaq ağayındardıñ ömir saltı, tili qazaqqa özgelerden jaqın bolğandıqtan da, olardıñ qwrılmaq wlttıq oblıstarınıñ Qazaqstan qwramına alınuına qamqor boldı. Jetekşilerin ertip, tiisti bayandamamen Orınborğa bardı.

Aqırı, Orta Aziyadağı Türkistan, Bwhara, Horezm sovettik respublikaları wlttıq belgileri boyınşa qayta jiktelip, Özbek, Türikmen respublikaları, Täjik, Qırğız, Qaraqalpaq avtonomiyalıq oblıstarı bolıp wlttıq-memlekettik birlikterge bölindi. Al  olardıñ qay-qaysısınan da jer-suı men halqınıñ sanı äldeqayda köp eki qazaq oblısına tek teristiktegi Qazaq avtonomiyalıq respublikasına qosıluğa pwrsat berildi. Sonda Swltanbek onıñ da paydalı boluğa tiis twstarına nazar audardı. Jer-suı men halqı qaraqalpaqpen qosa birikken Ülken Qazaqstannıñ endi Wlttıq Respublika  bolatınına sendi. Ol sessiyada osılay dep mälim etkende, Dinşeniñ jüregi tulap, qanı qızdı. Segizbay Ayzwnwlı ağasına Taşkenttegi Kirinpros tuın jıqpay, jelbirete berudi, küni keşe şäkirti bolğan Näşir Qojamqwlwlı inisine biıl tüsken SAGU attı bilim ordasın oydağıday ayaqtauın tilep,  öziniñ Taşkentten anıq ketetinin, jaña jağdaydağı qazaq elinde eñbek etkisi keletinin mälimdedi.

Tarihtan ığıstırılıp jatqan Sovettik Türkistan memleketi basşılarınıñ biri bolğan Swltanbektiñ üyinde onıñ jarı Güländämniñ qolınan süt qatqan qoyu şäy işe otırıp, Dinşe onıñ bolaşaq jayındağı oyların ıqılastana tıñdadı. Swltanbek Qazaq Wlttıq Respublikasınıñ odaqtıq täj kietinine şäk keltirmegen. Alayda bwl äli talay küreske tolı tar jol, tayğaq keşuden ötudi talap etetin ümit edi. Mwnı tüsinetinin de bükpedi. Dinşe Swltanbek ağasına jemisti jwmıs, tabıs tiledi. Öziniñ de Taşkentpen qoştasqısı keletinin ayttı. Sonda, şındap kelgende, onı Swltanbekten göri kelinşegi Güländäm jaqsı tüsingen-tin. Güländäm – tamaşa jeñge, jaqsı qwrbı. Ana jılı Şığıs keşterin wyımdastıruda Dinşege jaqsı kömektesken. Negizinen Güländäm men onıñ äpkesi Lätipağa arqa süyep, külli jauaptı qızmetterdegi qazaq azamattarınıñ kelinşekterimen jäne oquşı qızdarmen birge jemisti is atqarğan bolatın. Güländäm bwğan, äsirese Ferğana aymağınan auırıp oralıp, auruhanada jatqanında, mwqiyat qaradı, artınan jii-jii et-sorpa pisirip äkelip, wdayı qamqorlıq körsetken edi.  Sol ğana Dinşeniñ elge baruğa Türkistan Respublikası taramasa da añsarı auıp jürgenin wqqan. Näzik äyel jüregimen tüsingen: onda jigit jüregin jaulağan Äziza esimdi tamaşa boyjetken bar edi...

Türkistan Sovettik Federativtik Respublikasınıñ biıl jürgizilgen wlttıq-memlekettik mejeleuge baylanıstı tarqatıluın qarastırğan osı tarihi künnen bir ayday uaqıt ötken soñ, Tötenşe sessiya şeşimin Bükilreseylik Ortalıq Atqaru Komitetiniñ (VCIK-tiñ) 2-şi sessiyası talqılap, ölkeni jeke avtonomiyalı birlikterge bölu turalı şeşim qabıldadı. Arağa tağı bir jartı ayday merzim salıp, VCIK onı bekitti. Söytip, zañ küşi bar sol şeşimge säykes, Orta Aziyadağı sovettik negizde tütin tütetip twrğan Türkistan, Bwqara, Horezm respublikalarınıñ aumağında Özbek Keñestik Socialistik Respublikası, Türikmen Keñestik Socialistik Respublikası qwrılıp, birden Keñestik Socialistik Respublikalar Odağınıñ qwrıltayşıları qatarına qosıldı. Täjik avtonomiyalıq oblısı Özbek KSR  qwramına kirdi. Qaraqalpaq avtonomiyalıq oblısı men Türkistandağı qazaqtar mekendegen aumaqtar, Sırdariya jäne Jetisu oblıstarı 1920 jılı Orınborda Rossiya Federaciyası qwramında şañıraq kötergen Qazaq Avtonomiyalı Respublikasına birikti. Swltanbek Qazaq oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı lauazımımen Orınborğa jiberildi. Tağdır onı biraz jıldan keyin qaytadan Taşkentke alıp keledi, biraq äzirge – qoş, Taşkent! Orınborda oğan qazaq halqın Kolizeyde ötken Tötenşe sessiya minberinen mälimdegenindey ahualğa jetkizudi közdeytin talay jwmıs jürgizuine tura keledi. Tolassız şayqas. Tınıştıq jağday oğan tüsine ğana kirer, eger kirse... Ol qazaq oblıstarınıñ mejelenip, Qazrespublikağa qosıluın jaña sapağa köteriludiñ alğaşqı baspaldağına baladı, biz endi Wlttıq Respublika qwramız dedi. Sonı jüzege asıruı kerek...

Dinşe de jaña ömirdi jañaşa bastauğa tiis. Süyiktisimen qosılıp, bälkim, keñeygen respublikanıñ bir tetigine jegiler. Ol Taşkentte qalatın Kirinprospen qoştastı, onıñ Qazaqstanğa qaray beretinin, birer jılda aldımen pedagogikalıq joğarı oqu ornı (pedjoo, pevvuz) atalıp, onı äueli Temirbek Jürgenov, odan Smağwl Saduaqasov basqaratının, sosın ükimet şeşimimen qazaqtıñ jaña astanası Almatığa birjolata qonıs audarıp, universitet bolatının, ärine, ol twsta boljay alğan joq. Biraq öz ömirimen tığız baylanıstı Taşkenttegi osı alğaşqı qazaq oqu orını oğan öz üyindey bop ketken edi. Bes jıl ğwmırı sonımen birge örilgendikten de, patşa zamanındağı gimnaziya üyinde isteytin orıs peduçilişesi janınan 1918 jılı aşılğan Qazaq bölimşesi, odan onıñ öz aldına uçilişe, sosın Qazaq ağartu institutı (Kirinpros) atalğan osı eki qabattı ğimarat ärdayım közine ıstıq körinetin.  Qabırğasında  oqıtuşılıqtan direktordıñ orınbasarına deyin ösken, direktorı da bolıp istegen  ömir jolı eşqaşan wmıtılmaydı. Keremet bir işki jılılıq bar, biraq qoştasuğa tura keledi.

Onıñ institutpen birjola qoştasuı Türkrespublikanıñ tarqatıluına, tiisinşe tağdırlı Taşkentpen de qoştasuına  sayma-say keldi. Qoş, Täşken...

Suretterde:

  1. Taşkenttegi Qazaq ağartu institutı direktorınıñ orınbasarı D. Ädilwlı. Taşkent, 1924 j.;         
  2. Kolizey. Taşkent, 1924 j.;
  3. Qazaq ağartu institutınıñ (Kirinpros) ğimaratı. Taşkent, 1924 j.

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

6 pikir