Jeksenbi, 15 Qırküyek 2019
Ğibırat 862 0 pikir 12 Qırküyek, 2019 sağat 11:53

Jwbanov ğwmırnamasınıñ Aqtöbe kezeñi

Q.Jwbanov – ğılımnıñ birinşi därejeli jarıq jwldızı»

                                                                                                     (Ğ.M.Müsirepov)

HİH ğasırdıñ ayağında düniege kelip, HH ğasırdıñ 20-30-jıldarı qazaq qoğamındağı türli mädeni, qoğamdıq, ğılımi izdenisterdiñ bası-qasında bolğan qazaq ziyalılarınıñ qay-qaysısı da özderine zaman jüktegen mindetterdi azamattıq parız retinde abıroymen atqarıp, keyingi wrpaqqa jetkize bilgeni anıq. Qazaq dalasında Ibıray Altınsarin negizin salğan ağartuşılıq ideyasın HH ğasırdıñ basında A.Baytwrsınwlı, M.Dulatov, S.Köbeev, M.Jwmabaev, J.Aymauıtov, Q.Jwbanov, Q.Kemeñgerwlı, T.Şonanwlı siyaqtı ağartuşılar jalğastırdı. Bwl turalı  professor R.Sızdıqova bılay deydi: «HİH ğasırdıñ  soñğı şireginde «Kel, balalar, oqılıq!» dep jar salğan I.Altınsarinnen bastap, «Oyan, qazaq!» dep aşıq ügitke ketken M.Dulatovtıñ, sarı masa bolıp, qazaqtı oyansın dep sözben şaqqan A.Baytwrsınovtıñ şaqqan wrıqtarı qwnarlı topıraqqa tüsip, köktey bastağanın körsetedi. Q. Jwbanov – osı egindiktiñ örkeni!»

Şınında da, qazaqtan şıqqan twñğış lingvist-professor  Qwdaybergen Quanwlı Jwbanovtıñ Orınbordağı «Hwsainiya» medresesin, Küyikqaladağı (Ileck) eki klastıq orıs uçilişesin ayaqtap, tuğan jeri Aqtöbe öñirine oralu uaqıtı 1917 jılğı äleumettik-sayasi özgeristermen twspa-tws kelgen bolatın. 1927 jılğa deyin Aqtöbe öñirinde auıl mwğalimi, uezdik, guberniyalıq ağartu bölimderinde ädisker, pedtehnikum oqıtuşısı bola jürip, ol bilim beru jäne ağartu isiniñ wyımdastıruşısı, sauatsızdıqtı joyu qozğalısınıñ basşısı, eldegi mädeni is-şaralardıñ wyıtqısı boldı. Olay bolsa, bolaşaq ğalım ğwmırnamasındağı Aqtöbe kezeñi (1917-1927 jj.) onıñ wstazdıq, ağartuşılıq, wyımdastıruşılıq qabiletterin jan-jaqtı tanıtqan jäne iri ğalım, qoğam qayratkeri, tanımal ädisker, kösemsöz şeberi bolıp qalıptasuına ıqpal etken jıldar ğana emes, özine deyingi qazaq ziyalıları salıp ketken sara joldı jalğastırıp, elge adal qızmet etudi bastı maqsat etuden tuğan zaman talabı jäne qajettiliq deuge boladı. Ğalımnıñ keyin mektep bağdarlamaları men oqulıqtarın jazumen aynalısuı da osı ağartuşılıqtan bastalğan is-täjiribe bolatın.

1922 jılı Temir uezdik oqu böliminde nwsqauşılıq qızmette jürgen kezinde Q.Jwbanov «Ay» attı qoljazba jurnal şığarıp, onıñ betterinde «Şekti», «Qaraşa bala» degen bürkenşek attarmen maqala, fel'eton, öleñ, p'esalar jariyalap twradı. Jurnaldıñ epigrafı retinde bolaşaq ğalım özi şığarğan «Ay» degen öleñdi aladı. Bwl avtordıñ halqın öner-bilimge jeteleu maqsatında qoljazba jurnal mümkindigin barınşa keñ paydalanğanın körsetedi.

1925 jılı Q.Jwbanov Aqtöbedegi guberniyalıq oqu bölimine jwmısqa şaqırılıp, mwnda da bilim beru, ağartuşılıq bağıttağı jwmıstarın jalğastıra tüsedi. Sol jıldarı merzimdi baspasöz betterinde jariyalanğan Q.Jwbanovtıñ «Sauatsızdıqtı joyatın nwsqauşı mektep», «Halıq ağartu ağısındağı töñkeris tolqını», «Mwğalimder, zer sal. Gubatkom, järdem et» (1925 j.), «Kommuna mektebi 7 jıldıq bolsın», «Mwğalimder kurstarı taradı» (1926 j.), «Oqu jayındağı mwñdı osı bastan aytu kerek» (1926 j.),  «Jaña älippeni alu mäselesi turalı», «Jaña älippe sabaqtarı», «Oyıl kommune mektebi kimge tiis?» (1925 j.), «Aulaqtan oqıtu» (1926 j.), «Eñbek mektebiniñ on jıldığı» (1927 j.) siyaqtı maqalalarında qırdağı qazaq auıldarındağı mektepterdiñ jağdayın, mwğalimderdiñ äl-auqatın, olarğa ğılımi-ädistemelik kömektiñ qajettiligin, oqulıqtar men körneki qwraldardıñ tapşılığın bayandap, bilim beru men tärbieleudiñ özekti mäseleleri turalı söz qozğaydı. Mısalı, guberniyalıq «Kedey» gazetiniñ 1925 jılğı 62-sanında jariyalanğan Q.Jwbanovtıñ «Oyıl kommune mektebi kimge tiis?» attı maqalasınan üzindi keltireyik: «Oyıl kommune mektebi twrğan jer – Oyıl bolısı, Aday uezine ketu sebepti ondağı kommune mektebi de Aday uezine ketpekşi. Büginde tiisti tizimmen mektepti barlıq mülkimen arnayı komissiya alıp ta qoyıptı, biraq ol mektep ketkenimen, onıñ esebi Temir uezinde qaluğa tiis. Sebebi Qazaqstan halıq komissariatı Aqtöbe guberniyasına 5 kommuna mektebiniñ tiisti qarjısın byudjet jılınıñ ayağına deyin berip twrmaqşı. Bwl 5 mekteptiñ biri - bwrınğı Oyıl kommune mektebi, ol mekteptiñ qwrılısı Aday uezine ketkenimen, qarjı esebi Aqtöbe guberniyasına qaluı kerek». Mwnan äri ğalım bwl mäseleni naqtı şeşu isimen Qazaqstan komissariatı aynalısıp jatqanın, jauabı juırda beriletinin habarlaydı. Bwl arqılı ağartuşı-ğalımnıñ wlt tağdırına baylanıstı özekti mäselelerdi baspasöz arqılı halıq talqısına salıp otırğanın köruge boladı.

«Kedeydiñ» 1925 jılğı 5 jeltoqsandağı nomerinde «Basşılıq küşeytilmek» degen aydarmen jariyalanğan «Mwğalimder, zer sal, gubatkom, järdem et» degen maqalasında da GubONO-nıñ ädisker-inspektorı Q.Jwbanov qazaq mektepteri aldında twrğan kökeykesti mäselelerdi köterip, tolğamdı oy-pikirler bildiredi: «Qazaq wlt mektebi jas bala, qazaq azamatınıñ oqu böliminde qızmet isteri de jaña närse, ärbir jañalıqtıñ jüzege asuına kedergiler qızmetkerlerdiñ balañdığı bolmaqşı. Ekinşi, byudjettiñ jarlılığı bolsa, üşinşi jağday oqu bölimderinde qızmetkerlerdiñ azdığı». Q.Jwbanov atalğan kemşilikterdi joyğanda ğana qazaq mektepteriniñ jan-jaqtı damıp, örkendeytinin atap aytadı. Qazaq mektepterindegi auır jağdaylardı bayanday otırıp, ağartuşı Aqtöbe guberniyalıq ağartu böliminiñ aldında twrğan mindetterdi atap körsetedi: «Osı auır küydi eske alıp, qazaq mektepterine basşılıq jwmısın küşeytpese, mañızı täuirlemeytinin oylap, Aqtöbeniñ guberniyalıq ağartu bölimi biılğı oqu jılınıñ işinde küştiñ denin basşılıq jwmısına salğalı otır. Qazaq tilinde nwsqaular, oqıtu ädisi jayında hattar taratılmaq». Maqalada Q.Jwbanov sonday-aq kelesi oqu jılınan bastap qazaq oqıtuşılarına bala oqıtudıñ ärtürli ädis-täsilderin meñgertu men jalpı basşılıqtı küşeytu maqsatında «Jaña mektep» jurnalınıñ şığarıla bastaytındığın, mektepterde memlekettik bağdarlama engiziletindigin habarlaydı. Sonımen qatar ğalım qazaq mektepterindegi tärbie jwmıstarın jaqsartuğa qatıstı nwsqaulardı naqtılaydı. Mwnda ğalım, äsirese, mekteptiñ özin-özi basqaruın jandandıru, balalar wyımınıñ jwmısına basşılıq jasau, mekteptegi üyirme jwmıstarın basqaru (klub, teatr üyirmeleri, t.b.) ülgilerin körsetu qajettiligine erekşe nazar audaradı. Atalmış qwjattardı dayındaudıñ aytarlıqtay qarjını qajet etetinin eskerip, Q.Jwbanov guberniyalıq qarjı böliminiñ, josparlau komissiyası men gubatkomnıñ smetanı qayta qarap, qosımşa qarjı böluin swraydı: «...bwl köp erikkenniñ biri emes, qazaq mektebiniñ kemistigi tudırıp otırğan swrau. Bwğan oñ közin salıp, gubatkom qabıldauı kerek». Avtor qazaq mektepteriniñ tağdırına  mwğalimderdiñ de nemqwraylı qaramay, kerek jağdayda belsendilik tanıtuı qajet ekendigin eskertedi: «Qazaq oqıtuşıları da qarap jatpay, joğarı qızmetke körsetilgenderdiñ kereksizi bolsa, iä kerekti jönnen mwnda körinbey qalğanı bolsa, guberniyalıq ağartu bölimine tez bildirui kerek. Bwl jwmıstıñ minsiz bolıp şığuınan bizdiñ ağartu jwmısınıñ tağdırı şeşilmek». Maqala keleşekke degen ülken senimmen ayaqtalğan: «Qazaq mektepterine dwrıs basşılıq etu jöninde, qazaq mektepterin ilgeri bastıru retinde bwl birinşi adım. İske sät!» Q.Jwbanov wsınğan nwsqau-ülgiler öz zamanında ğana emes, qazir de mektepterde oqu-tärbie jwmısın jandandıruğa septigin tigizeri anıq.

«Kedeydiñ» 1926 jılğı 29 şildedegi nomerinde jariyalanğan Q.Jwbanovtıñ tağı bir maqalası «Oqu jayındağı mwñdı osı bastan aytu kerek» dep ataladı. Maqalada ağartuşı guberniyalıq oqu bölimi mwğalimderdiñ bilim sapasına köñil böluleri kerektigin basa aytadı jäne oquşılar men mwğalimderdiñ qağaz-kitaptarına kerekti qarjını köbeytu mäselesin şeşu qajettigin eskertedi. Kommuna mektepterin jeti jıldıqqa aynaldıru, Aqtöbede jas ismerler mektebin aşu, mwğalimder dayarlaytın bir jıldıq kurstar aşu josparlanıp otırğanın ayta kele, maqala soñında avtor oqırmandardı pikir bildiruge şaqırıp, tömendegidey swraq qoyadı: «Bwl pikirdiñ qanday qateligi bar, ne sebepti, bwdan basqa nendey jaña şaralar kerek, osını gazet jüzinde äñgime qılu jön».

Q.Jwbanov öz zamanınıñ talabı twrğısınan sol kezde el ömirindegi jañalıqtardı jiti zerdelep, sauat aşu, halıqtı öner-bilimge baulu mäselelerimen aynalıstı. Mäselen, 1927 jılı säuir ayında Şalqar, Temir uezderine barıp qaytqan saparınan keyin guberniya oqu bölimderindegi mäjiliste jasağan mälimdemesinde ol auıl mektebi mwğalimderiniñ eñbeginiñ bağalanbay kele jatqanın aşına aytadı: «Auıl mwğalimderiniñ eñbegi öte auır. Olar kündiz bala oqıtsa, keşke ülkenderdi oqıtadı. Onımen qosa auıl-auıldı jayau aralap, el arasında keñes ökimetiniñ sayasatı jayında äñgime ötkizedi, qızıl otauda oyın-sauıq wyımdastırıp, halıqtıñ köñil-küyin köteredi. Soğan qaramastan, uezdik atqaru komitetindegi byurokrattar keñes mwğalimderine menmendikpen qaraydı. Olardıñ şağımına qwlaq aspaydı. Key jerlerde auıl mektepteri baylardıñ qarañğı at qorasına ornalasqan. Mektepte otın joq, mektep üyi suıq. Mwğalimder keybir auılda aylıq jalaqısın da uaqıtında almaydı». Bwl joldardan ağartuşınıñ mwğalim eñbegi bağalanbayınşa, mektepterdi jetildiru isiniñ de jolğa qoyılmaytındığın qatañ eskertkenin köruge boladı.

1926 jılı «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ №14 sanında Q.Jwbanovtıñ «Aulaqtan oqıtu» attı maqalası jariyalandı. Bwl maqalanıñ, äsirese, qazirgi oqıtu isiniñ jañaşa saralanuı twsında mañızı erekşe. Mwnda ol qazaq jerinde bilimdi wlt kadrların dayarlau mäselesiniñ äli de şeşimin tappay kele jatqandığı turalı mäsele köterip, sauattı maman dayındaudıñ birden-bir jolı aulaqtan oqıtu ekenin tüsindiredi. Soñğı kezderi joğarı jäne orta arnaulı oqu orındarında aqparattıq tehnologiyanıñ damuına baylanıstı zaman talabına say oqıtudıñ bwl türi qaşıqtan oqıtu (distancionnoe obuçenie) dep atalıp, HHİ ğasırdıñ bilikti mamandarın dayarlauda jaña qırınan tanıla bastadı. Qazir qaşıqtan (aulaqtan) oqıtu termini komp'yutermen tikeley qatıstı qoldanılsa, bwl wğımnıñ bastapqı mağınası oqıtuşı men student arasındağı qaşıqtan (aulaqtan, sırttay) oqu äreketteriniñ üylesimi retinde qazirgi tüsinikten asa alşaq ketpegen. Bwl terminniñ alğaş Q.Jwbanov mwrasında körinis tabuın ğalımnıñ ömirge qajetti bilim beru türlerin aldın-ala boljay bilgeninen deuge tolıq negiz bar.   Bolaşaq ğalım qalamınan Aqtöbe öñirinde ağartu maydanında eñbek etken jıldarı tuğan bwl maqalaları qazaq mektepteriniñ özekti mäselelerin ğılımi twrğıda şeşuge den qoyğan alğaşqı qwndı jariyalanımdar retinde qwndı. Ağartu salası qızmetkerleri men basşıları aldına problema qoyu, esep beru, zertteu jäne taldau maqsattarın közdep, pikir bildirude Q.Jwbanov jergilikti baspasöz betteriniñ (guberniyalıq «Kedey» – qazirgi «Aqtöbe» gazetiniñ) mümkindigin şeber paydalana bilgen.

Sonımen, qazaq til biliminiñ ğılımi negizin saluşı professor, dañqtı jerlesimiz Qwdaybergen Quanwlı Jwbanovtıñ ğılımi-şığarmaşılıq ösu jıldarındağı Aqtöbe kezeñin onı ğılım-bilim kökjiegine qol sozıp,  ğalım- azamat retindegi wlı twlğasınıñ qalıptasu jıldarı retinde atau orındı. Osı rette ğalımnıñ 90 jıldığına oray 1989 jılı onıñ esiminiñ Aqtöbe pedagogikalıq institutına berilip, keyin Aqtöbe memlekettik universitetiniñ de osı wlı esimdi ielenui – zañdı qwbılıs. Bügingi küni respublikamızdıñ irgeli oqu orındarınıñ biregeyi qatarında atalatın Q.Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetinde dästürli türde ötkizilip kele jatqan «Jwbanov tağılımı» attı respublikalıq, halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyalar Q.Jwbanovtıñ bağa jetpes oy-twjırımdarın nasihattau, tereñ zertteu üşin taptırmas  alañ bolıp tabıladı. Ğalımnıñ 120 jıldığı qarsañında da bwl ürdis öz jalğasın tappaq.

Ğalımdar örkenietti elderdegi bilim berudiñ bastı şartı wlttıq müddeden tuındaytının jäne wlttıq maqsat-mwrattarğa negizdeletinin atap körsetedi. Bwl öz kezeginde Q.Jwbanov sındı ğwlamalar salğan bilim beru men tärbieleu qağidalarınıñ qazirgi uaqıtta da mañızın joymağanın jäne jaña qırınan aşılıp, keyingi wrpaqqa izdenis jolın nwsqap keletinin körsetedi. Olay bolsa, professor Q.Jwbanovtıñ ötken ğasırdıñ basında Aqtöbe öñirinen bastau alğan ağartuşılıq, pedagogikalıq ideyalarınıñ qazirgi jahandanu zamanınıñ öskeleñ talaptarına say bügingi oqıtu mazmwnın jañğırtu jağdayında ömirşeñdik tauıp, üylesui – zañdı qwbılıs.

Maqpal Qojağaliqızı Jazıqova,

pedagogika ğılımdarınıñ kandidatı, Q.Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik

memlekettik universitetiniñ docenti.

Abai.kz

0 pikir