Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
46 - söz 2084 3 pikir 11 Qırküyek, 2019 sağat 12:50

Aqseleu ağanıñ äñgimesin tıñdau ğanibet edi...

Aqseleu ağanıñ äñgimesin tıñdau bir ğanibet qoy. Ol kisi äñgime aytqanda, bayırğı äñgimeşil qazaqtıñ soñğı twyağınday körinetin bizge. 1994 jılı Almatıda dissertaciya jazumen şwğıldanıp jürgen kezimde qoñır küzdiñ bir keşinde Aqseleu ağa Seydimbektiñ äñgimeşildigine kuä bolğanım bar edi. Ol kezde men arnayı ğılımi joldamamen Ğılım Akademiyasınıñ Ädebiet jäne öner institutında täjiribeden ötip jatqan uaqıtım edi. Ğılımi jetekşim Seyit ağa Qasqabasov Äl-Farabi atındağı QazMU-diñ Nikol'sk bazarınıñ janında ornalasqan biliktilikti köteru institutınıñ jataqhanasınan bölme alıp bergen bolatın.

Körşim - Qaraqalpaqstannan doktorlıq dissertaciya jazu üşin kelgen Qarjaubay Jwmajanov degen kisi. Bir küni ol mağan: «Bügin keşkilik bölmege erterek oral. Aqseleu Seydimbek pen Şäkir Ibıraevtı şay işuge şaqırıp otırmın, Almatınıñ janında twratın balam palau bastırıp alıp keledi, birge bol»,-dedi. Qwp aldım.

Keşkilik quıqtay bölmedegi şağır stolğa tört kisi jayğasıp, wzaq sonardıñ uaqıtın alğan äñgime- şayğa jayğastıq Ahañ sol otırısta «Söylese - sözdiñ şeşeni, tolğansa - tereñ oydıñ kösemi» ekenin tanıtıp, kösile äñgime ayttı. Şäkeñ onı älsin-älsin «Ahañ bwğan ne dedi eken?» dep, kötermelep, qolpaştap otırdı.

Erkin jağdayda otırıp äñgime ağıtılğan keşte Ahañ ne sebepten familiya ornına öziniñ şıqqan soyın -Taraqtını jazıp jürgenin ayttı. «Men mwnı ruımdı körseteyin, maqtanayın dep, bolmasa taypalıq sananıñ jalauın jelbiretip jürgen joqpın. Orıstıñ dästürinen ornıqqan «ov»-tan qwtıludıñ bir ädisi retinde qoldanıp jürmin. Bir küni qızıqtı oqiğa boldı. Onomastika jönindegi respublikalıq keñestiñ müşesi bolıp jürgen kezim. Sol komissiyanıñ kezekti bir keñesinde qazaq arasında, sonıñ işinde ziyalılardıñ, rudı familiya (tek) etip alu körinisi sınaldı. Meniñ de atım ataldı. Reti kelgende söz alıp öz oyımdı ayttım. Dau-talas tudı. Sonda akademik Manaş Qozıbaev twrıp bılay dedi: «Rudı familiya etip alu, el-jwrt arasına iritki saluı, täuelsizdik alıp jatqan jas memleketimizdiñ birligin bwzuı mümkin. Sondıqtan mwnday dästürge äues bolmayıq. Al Aqseleuge bwl jarasadı. Oğan rwqsat bereyik. Osımen äñgime tamam bolsın»,- dedi. Osılayşa «Taraqtı Aqseleu» attı tegimdi respublikalıq onomastikalıq keñes arqılı, Manaş ağanıñ arqasında «auızşa bekitip» alğamın»,- dep küldi.

Äñgimeniñ auanı «taraqtılarğa» auğandıqtan, Ahañ Taraqtı ruınan şıqqan ataqtı bi-batırlardı tügendey bastadı. Äñgime Türkistanda jatqan Naymantay batırğa auıstı. «Men senderge, - dedi Aqseleu ağa, - Naymantay men Tama Eset batırdıñ dos atanıp, qwda bolu añızın aytıp bereyin. Sol qwdalıqtıñ soñı bügingi Asanäli Äşimov pen İliya Jaqanovqa da qatısı bar»,- dep bir eleñdetip qoydı.
- Erterekte Tamalardıñ qıs qıstauı mınau qazirgi Özbekstan jerindegi Üşqwdıq mañı, Tamdı özeniniñ boyı eken de, jaz jaylauı Torğayğa dalasına asatın Irğız boyında bolğan. Taraqtılardıñ qıstauı Sarısu boyı eken de, jaylauı Wlıtau, Qima özeniniñ boyı eken. Qazaq işinde barımta-qarımtanıñ köp kezi. Ol kezde «men» degen batırlar barımtanı ya jaudan, ne bolmasa jaudan olja tüsirip, onımen bölispegen auıldan aladı eken. Bir jılı Tama Eset batır qalmaqtı şauıp, tabın-tabın jılqı aydap kelipti-mıs. Tañbası bir Tamadan olja dämetken Taraqtı Naymantay «atası bölek, dini bölek qalmaqtan tüsken tegin olja ğoy» dep, Eset batırdan özimsinip sıy kütedi. Biraq batırdan batırğa sıy kele qoymaydı.
Bir küni jaz mezgilinde Wlıtaudı jaylap otırğan Taraqtı Naymantay Irğız boyındağı Tama Esettiñ aulına barıp, «özime tiisti oljanı aldım» degendey, jılqı barımtalaydı. Naymantay jılqığa tiisip jatqanda, Tama Eset batır tabınnan alısta ornalasqan auılda eken. Habar Eset batır aulına tañ ata jetedi. Eset batırdıñ bäybişesi jaysız habardı estisimen: «Men sağan ayttım ğoy erkek emessiñ, batır emessiñ dep, batırdıñ jılqısın jwrt barımtalay ma eken?»,- deydi. Bäybişesiniñ bwl bir emes, birneşe ret aytuı eken. Bwrın aytqanda batır: «Qaharımnan qalmaq ığısqan dañqımdı qatındığına salınıp köre almay jür ğoy».- dep oylap, män bermey kelgen eken.

Osı jolı sol söz auır tiip, aşuğa bulıqqan Tama Eset batır jorıqqa attanarday bes qaruın boyına artıp, qol jinamastan barımtaşılardıñ artınan jalğız qua jöneledi. Barımtaşılar da edäuir wzap, Irğızdıñ Torğayğa wlasatın moyınına jetip qalğan eken. Artınan «qayt» dep jalğız şauıp kele jatqan kisini körip, Taraqtı Naymantay: «Mınau däu de bolsa, Tama Esettiñ özi şığar. Qalmaqtıñ qwtın qaşırğan jürek jwtqan batır jılqı alğan barımtaşılardan qorıqsın ba, jalğız quıp keledi eken»,- deydi de, mañındağı jigitterdi sol jerde qaldırıp, özi Tama Esetke qaray qarsı şabadı. Äudem jer qalğanda, Naymantay batır Tama Esetke bılay deydi: «Qalmaqtı şauıp, ortağa olja üyirdi dep estip edim. Sıylasqan kisige atası bölek qalmaqtan tüsken oljadan tatırmadı» degen ökpemen öşimdi jılqı barımtalauğa salıp edim. Jekpe-jekke şığıp, küş sınasayıq, jeñgen - jılqını aydap ketsin»,-deydi.

Eki batır osı sözge toqtap, sol jerde küş sınasadı. Aldımen aq nayzanı qolğa alıp, ayqasqa tüsedi. Naymantay batır Tama Esettiñ nayzasın qağıp tüsiredi. Kezek jalañdağan qılışqa keledi. Bwl jolı da jeñis Naymantay jağında boladı. «Er kezegi – üşten» degendey, soñğı küş sınsudı at üstindegi beldesumen ötkizbek bolıp kelisedi. Eki batır beldese ketkende, Naymantay qarsılasın er üstinen köterip jwlıp alıp, kökpar tartqanday at üstine köldeneñ öñgerip aladı. Sol kezde, Tama Eset batır mırs etip külip jiberedi. Naymantay batır dereu: «Nege küldiñ, batır?», - deydi. Sonda Tama Eset: «Bäybişem erkek emessiñ, batır emessiñ deytin. Sol sözdiñ rastığına küldim»,-deydi. Tama Esettiñ auzınan şıqqan mına sözdi estigen märt Naymantay batırdı bosatıp: «Qalmaqtıñ tabasınan qatınnıñ tabası jaman» degen, tüs attan, jılqını aldıña sal, meni bayla da, atıña öñgerip, aulıña apar»,- deydi.

Tama Eset Naymantaydıñ aytqanın isteydi. Naymantaydı baylap-matap, aldına öñgerip alıp, bäybişesiniñ aldına äkelip, öñgerilgen twtqındı «düñk» etkizip tastay saladı. Auıldıñ aqsaqaldarı, kisileri de jinalıp qaladı. Twtqınğa qarasa - Orta jüzdiñ noqtağası Taraqtıdan şıqqan Naymantay batır. Sodan batırdıñ bäybişesi Tama Esettiñ aldına tizerlep otırıp, «qate aytıppın, jañılıs aytıppın, nağız erkeksiz, nağız batırsız» dep keşirim swraydı.

Auıl aqsaqaldarı «Ataqtı batırdı bwlay qorlağan jaramaydı, tañbası birdiñ talası bir» degen, qalmaqtan kelgen jılqığa talasıp, özimsip barımtağa kelgen eken. Bizden de ağayındıq ayıp bar. Bosatıñdar, batırdı»- deydi.

Söytip, Tamalar Taraqtı Naymantay batırdı twtqınnan bosatıp, qasındağı jigitterin qosıp, qonaqası beredi. As üstinde qonaqtardı kütip jürgen Tama Esettiñ swlu qarındasına Naymantay batırdıñ közi tüsedi. Erteñine Tama Eset Taraqtı Naymantaydı jigitterimen birge, sıy-sıyapat berip attandıradı. Eline kelgen Naymantay auıldıñ bedeldi kisilerin Tama aulına qwdalıqqa jiberip, Eset batırdıñ qarındasın aladı. Osılayşa tañbası bir taypalar qwda atanadı.

Tama Eset dünieden ötip, Irğız, Elek boyına orıstar bekinis salıp, köş-qon tarılğan uaqıtta Tamalardıñ bir böligi Sarısuğa- qwdalarına qaray auıp, köşip keledi. Endi olar Taraqtılarmen birge Sarısu men Sarıarqa arasın jaylay bastaydı. Sol Tamalardıñ bügingi wrpaqtarınıñ biri äri biregeyi Asanäli Äşimov pen İliya Jaqanov»,- dep äñgimesin ayaqtap, Ahañ qaltasındağı «Qwnanbay şaqşasına» qol saldı... Sol keşte mağan ol «Küy şejire» attı kitabına qoltañba qoyıp, sıyğa tarttı.

Almasbek Äbdsadıqtıñ facebook paraqşasınan

Abai.kz

3 pikir