Seysenbi, 17 Qırküyek 2019
Añız Abay 1612 7 pikir 9 Qırküyek, 2019 sağat 11:45

Abaydıñ wlttıq ideya turalı wğımı

Abay öziniñ birinşi qara sözinde, «Bwl jasqa kelgenşe jaqsı ötkizdik pe, jaman ötkizdik pe, äyteuir birtalay ömirimizdi ötkizdik: alıstıq, jwlıstıq, aytıstıq, tartıstıq - äureşilikti köre-köre keldik. Endi jer ortası jasqa keldik: qajıdıq, jalıqtıq; qılıp jürgen isimizdiñ bayansızın, baylausızın kördik, bäri qorşılıq ekenin bildik. Al, endi qalğan ömirimizdi qaytip, ne qılıp ötkizemiz? Sonı taba almay özim de qayranmın» deydi. Oyşıl öziniñ ruhani ömirin, ömir sürip otırğan uaqıtın, qoğam bolmısın zerdeleu arqılı wrpaqqa ömirdiñ mänin, ömir, keler uaqıt, tarih aldında atqaruı tiis mindetterdi körsetedi. Adam jas şağında neni eskerui qajet, eseygen şağında nege köñil bölui tiis, ömirde qanday isterdi atqaruı qajet? degen saualdı jwrt aldına qoyıp, oğan qara sözderinde özi jauap bergen. Abay wrpaqqa eldiktiñ wğımınan alşaqtamaudıñ qadir-qasietin eskertedi.

Keşegi keñes däuirinde baydı, baydıñ balasın aqılsız qılıp körsetu orın aldı. Jazılğan dünielerde, tüsirilgen keybir kinolarda kedey adamdı müsäpir beynesinde, bay ozbır adam keypinde sanağa siñirildi. Şın mäninde tarihta qazaq bayları, halıqtıñ sanasında bay degen wğımnıñ basqaşa keyipte ömir sürgendigi anıq. Tarihta qazaqtıñ bay adamdarı elge, el müddesine, eldiñ täuelsizdigine jauaptı adamdardıñ biri bolğan. Qazaqtıñ baylarınıñ arasınan dini sauatı mol, kemeñger twlğalar şıqqan. Jüsipbek Aymauıtov jazğanday, «Käsibi mal baqqan, äleumeti ru basığa bağınğan jwrtqa tap jigi, baylar, kedeyler tabı degen närse aşıq bolmaydı».

Baylardıñ arnayı institutınıñ bolğandığın qazaq qoğamınıñ tarihtağı ömirinen anıq bayqauğa boladı. Bwnı aytıp otırğan sebebimiz Abay,  «Bwl jasqa kelgenşe jaqsı ötkizdik pe, jaman ötkizdik pe, äyteuir birtalay ömirimizdi ötkizdik: alıstıq, jwlıstıq, aytıstıq, tartıstıq - äureşilikti köre-köre keldik» dep patşa ökimetiniñ ideologiyasınıñ saldarınan tabiğatı özgere bastağan qoğamdı aytsa kerek. Qoğamdıq sanağa sınmen qarauda Abay aldımenen wlttıñ tağdırına da ara tüsken:

Bolıs boldım minekey,
Bar malımdı şığındap.
Tüyede qom, atta jal,
Qalmadı elge tığındap.
Süytse dağı elimdi,
Wstay almadım mığımdap.
Küştilerim söz aytsa,
Bas izeymin şıbındap.
Älsizdiñ sözin salğırtsıp,
Şala wğamın qırındap.

Abaydıñ bwl öleñinde sol uaqıttağı qazaq qoğamında orın ala bastağan mansapqorlıq psihologiya anıq surettelgen. Bilikke wmtılu, jaqsı ömirge qwştarlıq adamnıñ tabiğatında bar närse. Biraq bwl qaşanda aqılğa bağınuı tiis, aqıl adamnıñ minezin retteuşi negiz. Adamnıñ bilikke degen qwştarlığınıñ aqılğa bağınuı saldarınan jauapkerşilik küşeyedi. Jauapkerşilik adamnan körkem minezdi, adaldıqtı, täjiribeni, şınayı bilim men iskerlikti qajet etedi. Osınıñ barlığın eskerip, ielengende ğana adam, qoğamına basşılıq jürgizui qajet. Bwnı retteytin uaqıt, uaqıttıñ talabı. Uaqıttıñ talabı degenimiz bwl ğasırdıñ jañalığı, adamzat äleminde payda bolıp jatatın jaña dünieler. Sonı bilgen, tolıq meñgergen, qoğamın uaqıttıñ talabına ikemdeytin, ikemdeuge wmtılatın adam şın mäninde qoğamdı alğa jeteleuşi twlğağa aynalıp otıradı.

Otarşıldıq sayasattıñ qanday maqsatta jürgizilgeni sol zamannıñ özinde belgili boldı. Eldiñ igiligine qayşı keletin iske aralasu, onıñ aytqanımen jüru, eldiñ igiligine qarsı kelu Abay siyaqtı oylı adamdarğa ersi körinedi. Sol ersiliktiñ qoğamğa tier zardabın oyşıl özgege de esketken:

Mäz boladı bolısıñ,
Arqağa wlıq qaqqanğa,
Şeltireytip orısıñ,
Şendi şekpen japqanğa.

Künde jaqsı bola ma,
Bir qılığı jaqqanğa?
Oqalı ton tola ma,
Ar-wyatın satqanğa?!

Külmeñ qağıp qasqayıp,
Salınıp ap maqtanğa,
Tañqalamın, qampayıp
Joqtı-bardı şatqanğa.

Memlekettiñ bolaşağın oylağan adamğa mañızdı närse ol wlttıñ tağdırı. Wlttıñ tağdırın şeşetin närse onıñ qwndılıqtarı, qwndılıqtarın saqtay almasa wlt qanşa mıqtı bolğanımen wzaq ömir süre almaydı. Sondıqtan qay uaqıtta bolmasın eldiñ küştiligi, mädeniettiligi men örkeniettiligi qwndılıqtardı aqıl tarazısına salıp, wlttıq müddeni qorğaudan, onıñ ömirin jalğaytın dünielerdi oylap tabudan (qalıptastırudan) şığıp otırğan.

Wlttıq ideya dep halıqqa, wrpaqqa wlttıñ igiligi men bolaşağına ortaq täjiribeler men bilim türlerin, danalıqtıñ ülgilerin aytamız. Ideya söziniñ tüpkilikti mäni (köne grek tilindegi) tür, keskin degen mağınanı bildiredi. YAğni närseniñ türi, keskini (forması) jäne t.b. Mäselen närseniñ (tabiğat, wlt jäne adam bolmısı) belgili bir därejedegi ömir süru forması, sol ömir sürudegi formadan tuındaytın zañdılıq, dästür, erejeler ideya men wlttıq ideyanıñ mänin ayqındap otıradı. Osı twrğıdan qaraytın bolsaq, ideya degenimiz jeke adam, wlt, halıq, el bolmısı negizinde körinip otıratın danalıq bilim, bilimderdiñ jiıntığı. Ideyanı danalıq bilim deytinimiz bwnda adam ömirine qajetti täjiribe, maqsat, ereje, täsilder men wstanım ülgileri, üylesimdilik bar.

Ideya kezdeysoq qalıptaspaydı jäne kez kelgen uaqıtta qalıptasa bermeydi. Kez kelgen wlttıñ nemese memlekettiñ wlttıq ideyasın alıp qaraytın bolsaq, onıñ bastauı bar, tarihi kezeñderdi basınan ötkizude jinaqtağan täjiribeleri boladı. Köne zamanınan bastap ideya wğımı oyşıldardıñ tarapınan zerttelip keledi, ejelgi däuirdiñ özinde ideya fenomeni eki şeñberde (deñgey, negiz) qarastırıla bastağan. Birinşi, ideya qwbılısı jalpı jaratılısqa tän dese, ekinşiden ideya bwl intellekt önimi, jeke adam men wlttıñ işki äleminen tuındap, işki älemde ömir sürip otıratın bilimniñ erekşe türi.

Ideyanı jaratılıs bolmısına tän qwbılıs deytin sebebi, jaratılıs älemi, tabiğat şeksizdikten, üylesimdilikten twradı, älemde, tabiğatta damu, qozğalıs, ösu, bir küyden ekinşi küyge özgeru, auısu bar. Osı älemdegi, tabiğattağı damuda, qozğalıs pen qalıptasu negizinde bastapqı sebep pen maqsat jatır.  Älemdegi barlıq qwbılıs jaratılıs maqsatımen körinedi jäne soğan bağıttaladı. Wlttıñ mädeni kodınıñ negizinde de jaratılıs ideyasınıñ qwbılısı jatır. Adam bolmısın özge tirşilik ökilderinen daralap twratın närse onıñ bolmısındağı mädeni kod. Bwl wrpaqtıñ tanımın, minezin, is-äreketin rettep otıradı.

Wlttıq ideya wlt pen onıñ ökili jeke adamnıñ ruhani tüp qazığı. Wlttıq ideyamen tärbielenip ösken adam keyingi buınğa igilik bolıp sanalatın qwndılıqtardı tabıstap otırmaq. Atap aytsaq  wlttıñ tili, atameken,  din men dil, dästür, dästür men mädeniet turalı kemel tüsinik adamnıñ tanımına wlttıq ideya arqılı enedi. Wlttıq ideyanıñ negizinde, äsirese onı wrpaqqa nasihattauda qwndılıq bilimderi jatır. Wlttıq ideyanıñ küş aluına ıqpal etetin qwndılıqdardı Abay bılay dep tüyindegen:

Ğılım tappay maqtanba,
Orın tappay baptanba,
Qwmarlanıp şattanba,
Oynap bosqa küluge.
Bes närseden qaşıq bol,
Bes närsege asıq bol,
Adam bolam deseñiz.
Tileuiñ, ömiriñ aldıñda,
Oğan qayğı jeseñiz.
Ösek, ötirik, maqtanşaq,
Erinşek, beker mal şaşpaq
- Bes dwşpanıñ, bilseñiz.
Talap, eñbek, tereñ oy,
Qanağat, raqım, oylap qoy
- Bes asıl is, könseñiz.

Ğılım qoğamdıq aqıl oydıñ biiginde ömir süretin dünie. Kez kelgen adamğa ğalım bolu mindet emes, biraq ğalımnıñ aytqan sözin eskerip, şınayı bilimdi tanu, tağılımın  ömirde paydalanu wlttıq ideyanıñ qwndılığın arttıradı, wlttıq ideya şeñberindegi wlttıq qwndılıqtardıñ qoğamdıq sanada taraluına jol aşpaq. Sebebi adamnıñ jaqsı qasietteri bağalanıp, äleumettik ortağa nasihattalğanda qoğamnıñ mädeni igilikterge wmtıları anıq. Jeke adam men qoğamğa ortaq närse, olardı biriktiretin jäne wlttıq qwndılıqtardıñ wlttıq ideya şeñberinde ömir süruine ıqpal etetin qoğamğa ortaq minez. Qoğamğa ortaq minez ülgileri wlttıq qasietke aynaluı nemese bağınıp otıruı tiis. Sonda ğana qoğam örkeniet jolında. Qoğam örkeniet jolına tüsui üşin qoğam müşesi (jeke adam) özine talap qoya bilui qajet jäne bwl wğım dästürge aynaluı tiis. Dwrıs talaptan eñbek şığadı, eñbek aqıl men bilimge bağınadı, oylau arqılı eñbek igilikke aynaladı, eñbektiñ igilikke aynaluında qanağat pen tözim, janaşırlıq, meyirim sekildi adamnıñ asıl minezderi bar. Bwğan qatıstı Abay bılay degen: «Däl osı künde qazaqtıñ işinde kimdi jaqsı körip, kimdi qadirleymin dep oyladım.

Baydı qadirleyin deseñ, bay joq. Bay bolsa, öz basınıñ, öz malınıñ erki özinde joq. Key bay özi bireumen küş talastıramın dep, jüz kisige qorğalauıqtığınan jalınıp, malın ülestirip jür...

Mırzalardı qadirleyin deseñ, osı künde anıq mırza elde joq, mal bergiş mırza itten köp. Bireu bir paydama keltirem dep mırza bolıp jür.

Bolıs pen bidi qwrmetteyin deseñ, qwdaydıñ özi bergen bolıstıq pen bilik elde joq. Satıp alğan, jalınıp, bas wrıp alğan bolıstıq penen biliktiñ eşbir qasieti joq.

Mıqtını qwrmetteyin deseñ, jamanşılıqqa eldiñ bäri mıqtı, jaqsılıqqa mıqtı kisi elde joq.

Esti kisini tauıp qwrmetteyin deseñ, ädilet, wyat, nısapqa esti kisi elde joq. Qulıq, swmdıq, aramdıq, amalğa eldiñ bäri de esti.

Ğarip-qasar bişaranı qwrmetteyin deseñ, jatqan tüyege mine almasa da, ol momındıqqa esep emes. Eger minerlik jayı bolsa, birdemeni eptep ilerlik te jayı bar.

Endi qaldı qu men swm, olar özi de quartpay, sualtpay tınıştıq körer emes.

Jä, kimdi süydik, kimniñ tileuin tiledik? Özi qwrttanıp şaşılğan bolıs-biler twra twrsın. Endi, älbättä, amal joq, momındığınan «Irıs baqqan dau baqpas» degen maqalmen bolamın dep, bergeninen jağa almay, jarımın berip, jarımın tınıştığımen bağa almay, wrı, zalım, qularğa jemit bolıp jürgen şın momın baylardı ayamasañ häm sonıñ tileuin tilemeseñ bolmaydı. Sonan basqanı taba almadım».

Wlttıq ideya qoğamda damuı jäne wrpaq ömirinde jalğasın tabuı üşin intelligenttik missiya qajet. Intelligenttik missiya sol qoğamnıñ bet-beynesin ayqındaydı. Intelligenttik missiya halıqqa aşıq köringen qoğamda qwndılıqtardı bağalau äleumettik wstanımğa aynaladı. Eldiñ müddesi, jer tağdırı, ömir, uaqıt, eñbek, käsip, bilim, öner, baylıq, jaqsı twrmıs jönindegi tüsinik tegistey  äleumettik damudıñ birden-bir tetigine aynalıp otıradı. Mäselen damığan elderdi alıp qaraytın bolsaq, onıñ örkeniet jolına tüsuiniñ negizinde qoğam müşeleriniñ, ziyalılardıñ tarihi uaqıttağı intelligenttik missiyası erekşe közge tüsedi. Onsız eş närseniñ de bolmaytındığın wğınu qiın emes. Intelligenttik missiya tarihta qazaq twlğalarında da joğarı boldı. Biraq ökinişke oray sol kezdegi qoğamda orın alğan jağdaylar (elge sırttan jürgizilgen sayasat) qazaq ziyalılarınıñ qatarın sirete tüsti.

Tarih qaşanda wrpaqqa wlt ziyalılarınan qol üzse qoğam damuınıñ tejeletindigin, qoğamdıq sananıñ ülken dağdarısqa wşıraytındığın eskertedi. Mäselen özge elderdiñ filosofiyası men bilimin alıp qaraytın bolsaq, onda qoğam igiligine bağıttalğan ideyalar ömirdiñ mäni mäselesin zerdeleuden örbip otırğan. Qazaq filosofiyasında da bwl mäsele ruhani qwndılıqtarmen wştastırılıp otırdı. Qazaq danalığında jii aytılatın «jalğan dünie» wğımı adam, adam men qoğamdı ortaq müddege bağıttaudan tuındağan. Bwl wğımnıñ negizinde adamnıñ ömirge kelui men ketuin ğana emes, osı eki aralıqtağı adamnıñ dwrıs äri mağınalı ömir süruin negizdeu jatır. Abay wğımında, adamnıñ osı dünie esigin aşqan sätinen ömiriniñ aqırğı sätine deyingi jürip ötken jolınıñ belgisi uaqıt. Osı uaqıttıñ qwbılısın zerdeleude, onıñ talabına ilesude adamğa qajet närse ar men namıs.

Payda oylama, ar oyla,

Talap qıl artıq biluge.

Artıq ğılım kitapta,

Erinbey oqıp köruge.

Voennıy qızmet izdeme,

Oqalı kiim kiyuge.

Bos maqtanğa salınıp,

Beker kökirek keruge.

Qızmet qılma oyazğa,

Janbay jatıp sönuge.

Intelligenttik tanımnıñ negizinde wlttıñ, jeke adamnıñ dünietanımı, ruhani qasietter, körkem minez, bilim, eñbekqorlıq, tözim jatır. Adamınıñ ösken ortadan, alğan tärbiesi, bilimi, minezi  arqılı oqşau şığıp, qoğamına ädil bağa beruin, oğan igilik bolıp tabılatın närselerdi körsetip otıruı jäne onı qalıptastıru qaşanda intelligenttik wstanım belgisi bolıp tanılğan.

Qazaq oyşıldarınıñ el, qoğam, keler uaqıt (tarih) aldındağı ruhani qızmeti olardıñ danalığımen erekşe qwbılısqa ie.  Oyşıldar tağılımı tarihtağı qazaq qoğamınıñ ruhani ömirinde qoğamdı biriktirip otıruşı negiz bolğan. Mäselen Qoja Ahmet YAssauidiñ danalıq kitabında, «ärkim söz jazsa qara sözben jazsın» degen ösiet bar. Bwnıñ mağınası  sözdiñ bilimi boluı kerek, sözdiñ bilimi qoğamdıq sanağa äsert etetin deñgeyimen tarihta qaluı qajet degendi bildiredi. Şınımende  adamzat qoğamınıñ damu jolına zer salsaq, mädeni damu aldımenen qoğamdıq sananıñ jetiluinen (jañğırıp otıruınan) küş alğan. Aldımenen sana özgerui tiis, ortağa, uaqıtqa beyimdelu, bäsekege qabilettilik sananda bastaluı kerek. Qoğamdağı wlttıq jäne azamattıq biregeylik jeke adam sanasınan bastalıp, qoğamdıq sananıñ tiregine aynaluı tiis. Qoğamdıq sana wlttıq jäne azamattıq biregeyliktiñ negizinde jetilip otırğanda ğana äleumettik damu jüyeli türde iske asıp otıradı.

Jeke adamnıñ twlğa märtebesine qol jetkizui (ruhani deñgeydi ielenui) alğa qoyğan maqsattarınıñ, ömirde atqaratın qızmetteriniñ jeke bastıñ qamımen şektelmey, el müddesiniñ talabımen wştasıp otıruınan bilinedi. Osı twrğıdan qaraytın bolsaq, Abaydıñ qara sözderi  tarih pen bolaşaqtıñ arasın jalğap otıratın ruhani köpir ispettes.

Abaydıñ wlttıq ideyası qoğamnıñ barlıq salasın qamtidı. Eñ birinşi mäsele qoğamda ärbir adamğa tiesili, onıñ aldında twratın mindet bolaşaq turalı tüsinikti, közqarastı, oy öristi dwrıs qalıptastıru. Mädeniettiñ bir türi ğılım. Adam uaqıttı igerude ğılımdı qalıptastırğan, ğılım arqılı tabiğat baylığın igeruge qajetti qwraldardı jasağan. Bwnı örkeniettilik deymiz. Al osı örkenietke jetude adamnıñ ömir süru, tirşilik etu filosofiyasınıñ jaña qırları erekşe közge tüsedi.

Wlttıq ideya qoğamnıñ damuına ıqpal etip qana qoymaydı, adam men qoğamğa ortaq qoğamdıq sananıñ mädeni jañğıruına sebep bolatın qwndılıqtardı da negizdep otıradı. Abay öziniñ ekinşi qara sözinde, är halıqtıñ jaqsı qasietteri boladı, sonı bilu, bağalau, dästürdegi täjiribeni ömirge paydalanu qajet deydi. Jaña aytıp ötkenimizdey örkeniettilikke bastaytın adamnıñ uaqıt turalı tüsinigi men bilimi bolsa, bwnı jüzege asıruda qajetti qwral täjiribe.  Sol täjiribeni jinaqtap el mädenietiniñ örisin keñeytu üşin özgede bar jaqsı dünielerdi bilu, üyrenu qajet.

Memleket belgili bir uaqıt şeñberinde ömir sürip jatqan nemese payda bolıp jatatın qwndılıqtardı zerdelep, bilim men käsiptiñ ozıq ülgilerine qol jetkizip otırmasa bäsekege qabiletti bola almaydı. Damudıñ biigine şıqqanımen, onıñ arğı jağında jaña närseler bar. Sol jaña deñgeydegi  uaqıttıñ qwndılıqtarın ielenude, qoğamğa qajet närse täjiribe men bilim. Ärbir qoğamnıñ damuı tarihi täjiribeler men bilimniñ jaña türlerine tolı. Birak memlekettiñ uaqıt talabına say damuı men mädenietin ilgeriletuinde memleket iesi wlttıñ bolmısın saqtaytın dünie jer men til, dästür men din ekendigin wrpaq esten şığarmauı qajet: «Bwrınğı bizdiñ ata-babalarımızdıñ bwl zamandağılardan artıq eki minezi bar eken. Endigi jwrt ata-babalarımızdıñ mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, älgi eki ğana täuir isin birjola joğaltıp aldıq. Osı küngiler özge minezge osı örmelep ilgeri bara jatqanına qaray sol atalarımızdıñ eki ğana täuir minezin joğaltpay twrsaq, biz de el qatarına kirer edik. Sol eki minez joq bolğan soñ, älgi üyrengen önerimizdiñ bäri de adamşılıqqa wqsamaydı, şaytandıqqa tartıp baradı. Jwrttıqtan ketip bara jatqanımızdıñ bir ülken sebebi sol körinedi.

Ol eki minezi qaysı deseñ, äueli - ol zamanda el bası, top bası degen kisiler boladı eken. Köş-qondı bolsa, dau-janjaldı bolsa, bilik solarda boladı eken. Özge qara jwrt jaqsı-jaman özderiniñ şaruasımen jüre beredi eken. Ol el bası men top basıları kalay qılsa, kalay bitirse, halıqta onı sınamaq, birden birge jürgizbek bolmaydı eken. Ekinşi minezi - namısqorlıq eken. At atalıp, aruaq şaqırılğan jerde ağayınğa ökpe, arazdıqqa qaramaydı eken, janın salısadı eken...Käneki, endi osı eki minez qayda bar? Bwlar da arlılıq, namıstılıq, tabandılıqtan keledi. Bwlardan ayırıldıq. Endigilerdiñ dostığı - peyil emes, aldau, dwşpandığı - keyis emes, ne kündestik, ne tınış otıra almağandıq». Birlik, eñbekqorlıq, iskerlik, namısqoylıq, ädiletti jäne şınayı bolu, bilim men önerge qwştarlıq qoğamdı qaşanda ilgeriletip otırğan. Osı qwndılıqtarğa öziniñ bolmısın ikemdeytin adamda tarihi sana men uaqıt turalı kemel tüsinik jatır.

Abaydıñ wlttıq müdde turalı wğımınan tüyetinimiz qoğamnıñ bolaşağın ayqındaytın, eldiñ müddesiniñ saqtaluına ıqpal etetin wlttıq minez, qoğamdıq sana. Qoğamdıq psihologiyanıñ eldiñ müdddesi men uaqıttıñ talabına qayşı kelui qoğamnıñ damuın tejep otıradı. Qoğamda közi aşıq, kökiregi oyau adamdar köp bolğan sayın qoğamnıñ mädeni qalpı saqtalıp otıradı.  Memleket pen onıñ ökili är adam qoğamnıñ sırtı men işinde ne bar ekenin, neniñ bolıp jatqandığın ünemi bilip otıruı tiis. Uaqıt adamnan  sauattılıq pen sauattı isti talap etedi.

Abay wlttıq müdde isine asa dayındıqpen kelgen adam. Joğarıda keltirilgen öleñderi men qara sözderiniñ mağınası osını añğartadı. Oyşıldıñ tarihta bwnday deñgeydi qaldıruına ıqpal etken wltınıñ ruhaniyatı, ata-ananıñ tärbiesi boldı. Abaydıñ äkesi Qwnanbaydıñ da el müddesine adal qızmet etken twlğa bolğandığı belgili. Otarşıldıq ideologiyağa şırmalğan qoğam twsında ömir sürgen, Qwnanbay siyaqtı qazaqtıñ dini sauatı mol, bi äri auqattı bay adamdarı, wlttıq müddege ara tüsudi öziniñ balasın dwrıs tärbieleuden bastağan.

Abay fenomeni tereñ dünie. Onıñ ideyasınıñ, dünietanımınıñ negizi adamzattıq filosofiyanıñ irgesimen wştasıp jatır. Oyşıldıñ  birğana wlttıq bolmıs, wlttıq müdde turalı wğımı qoğamdı, wrpaqtıñ tanımın  tarihtıñ, adamzat mädenietiniñ örisindegi qwndılıqtarmen, bilim, öner türlerimen biriktirip otıradı. Wrpaqqa qanday joldı, qanday bilim men öner jolın tañdaudı üyretedi, kisilikti talap etedi:

Äsempaz bolma är nege,

Önerpaz bolsañ, arqalan.

Sen de - bir kirpiş düniege

Ketigin tap ta, bar qalan!

Qayrat pen aqıl jol tabar

Qaşqanğa da, quğanğa.

Ädilet, şapqat kimde bar,

Sol jarasar tuğanğa.

Memleket wlttıñ wrpaqqa qaldıratın negizgi mwrası, ortaq üyi. Osı üydi twrğızuda, onı kütip, qorğap otıruda wrpaqtan wrpaqqa qaldırılatın mwralardıñ biri wlttıq ideya. Osı wlttıq ideya arqılı ata-babalarınıñ atqarğan isteriniñ tañbası, memlekettiñ qabırğasına kirpiş siyaqtı qalanadı. Memlekettiñ beriktigi wrpaqtıñ twlğalıq isteriniñ önimi arqılı saqtalıp otıradı.

Kezinde Äl-Farabi babamız atıp ketkendey, el basqaratın, qoğamğa bağıt-bağdar beretin adamnıñ boyında on eki qasiet boluı qajet. Al wlttıñ, qoğamnıñ ärbir müşesi jeke adamda osı on eki qasiettiñ kem degende törteui boluı kerek.  On eki qasiettiñ törteui qoğamdağı är adamnıñ boyında tegistey orın alğan jağdayda, qoğamda twtastıq, wlttıq jäne azamattıq biregeylik saqtaladı. Sol siyaqtı bizdiñ oyımızşa bügingi qoğamnıñ är müşesi Abaydıñ danalığın zerdelep, onıñ ideyasınıñ bağıtımen jürer bolsa, keleşekte qazaq qoğamınıñ älemdik örkenietten özine layıqtı orındı mıqtap bekiteri anıq. Bwl mäsele keşegi alaş ziyalılarınıñ da armanı boldı. Osı ideyanı memlekettiñ wstanımına aynaldıruda olar da Abay filosofiyasın negizge aldı, Abaydıñ ideyalarınıñ wrpaqqa jetuine eñbek siñirdi. «Abay sındı aqınnıñ qadirin bilmeu qazaq halqınıñ zor kemşiligin körsetuge tolıq jaraydı. Sebebi qazaq basqa jwrtpen üzeñge qağısıp, teñ halıq bolıp jasay almauı tarihı, ädebieti joqtıqtan. Tarihı, ädebieti joq halıqtıñ düniede ömir sürui, wlttığın saqtap ilgeri basuı qiın. Ädebieti, tarihı joq halıqtar basqalarğa siñisip, jwtılıp joq boladı. Qay jwrttıñ bolsa da janı ädebiet, jansız tän jasamaq emes. Qaydan örbigenin, qaydan öskenin, ata-babaları kim bolğanın, ne istegenin  jwrtqa bwl talas-tartıs tar zamanda arnaulı orın joq. Sondıqtan Abaydıñ atı joğaluı, mwnan keyin de şığatın Abaylar sonday eskersiz wmıtılu ıqtimalı qazaqtıñ joğaluı, qazaq attı halıqtıñ wmıtıluımen birdey» dep jazıp ketken edi Mirjaqıp Dulatov. Bwğan deyin de aytıp ötkenimizdey, örkenietti elderdiñ äleumettik filosofiyasınıñ negizinde adam bolmısına qatıstı mäseleler, onı dwrıs zerdelep, oñdaylı şeşuge bağıttalğan ğılım türleri twradı. Qoğamnıñ bolmısı adamnıñ bolmısına qatıstı bolsa, adamnıñ jan düniesin tärbielep, wlttıq sanasın qalıptastıratın tarih, ädebiet. Qoğamdıq ğılımdardıñ qalıptasu sebebi osında jatır. Wlt öziniñ müddesin qorğau jolında tarihı men mädenietin, onıñ qwndılıqtarın qalıptastırıp, wrpaqtı soğan bağıttap otıradı. Wlttıq müdde qwndılıqtarına ie bolıp qaludıñ bir ğana jolı sol qwndılıqtar turalı ğılımdı qoğamında damıtu.

Abay älemdik filosofiyanıñ negizderin zerttegen, odan qoğamına qajet närselerdi ala bilgen oyşıl. Oyşıldıñ wğımımen qaraytın bolsaq, bilim bir orında twrmaydı. Örkeniette solay, adam balası dünie men uaqıttıñ zañdılıqtarın, onıñ logikasın tereñ bilgen sayın bilimniñ de örisi keñeyip otıradı. Filosofiyanıñ özi qoğamnıñ ärbir tarihi kezeñinde jetilip otıratın qoğamdıq sananıñ erekşe türi. Osınday filosofiya men mädeniettiñ täjiribelerin (bilimin) älemdik aqıl-oydıñ negizinde zerdeley otırıp Abay, keleşekte eldiñ mädenieti men bolmısına tirek bolatın dünielerdi qaldırıp ketken.

Särsembin Ümbetqan Quandıqwlı,

Abai.kz

7 pikir