Seysenbi, 17 Qırküyek 2019
Alaşorda 2343 5 pikir 6 Qırküyek, 2019 sağat 11:02

Ahmet Baytwrsınwlı - til tuınıñ twğırı

«Ruhani jañğıru: qazaq tili – wltaralıq qatınas tili» attı halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyadağı bayandama 

Zamanında «wlttıñ ar-ojdanı» atanğan Ahmet Baytwrsınwlınıñ til tuın köterip, onıñ bekem twğırına aynaluı kezdeysoq emes edi. Resey imperiyası qilı amalmen qwramına qosıp alğan tegi böten jwrttardı orıs tilin tañu arqılı  otarlauşı  halıqqa  siñistiruge,  yağni  assimilyaciyalauğa qattı köñil bölgeni mälim. Dindi de ortaqtas- tıruğa tırıstı. Aqırı, «ilanımı magometandıq bolıp qalsa da, ömir süru saltı jöninen kädimgi mwjıqtan aumaytın» bodan qalıptastıruğa wmtıludı barlıq äkimderine mindettep otırdı. Ükimet şeşimderin ideologiyalıq twrğıda Orınbor-Qazanda  N.I. Il'minskiy (1922–1891), Taşkentte onıñ şäkirti N.P. Ostroumov (1846–1930) sındı şığıstanuşı-missionerler qamtamasız etip twrdı. Patşalıq biliktiñ jer-jerdegi il'minskiyler men ostroumovtarğa arqa süyegen qızmetşileri özge halıqtardı orıstarmen siñistirip, bir halıq retinde twtastıruğa bekem negiz salatın oqu orındarın – patşa jarlıqtarınıñ orındaluın qamtamasız etuge tiis er balalarğa da, «keleşekte otbastarında imperiya müddesine adal orıs- tildi wrpaq tärbieleuge tiis» qız balalarğa da arnayı mektepter aşudı jüzege asırdı.

Türkistan ölkesiniñ qojayını general-ad'yutant fon-Kaufman Taşkentte aşılğan Türkistan mwğalimdik seminariyasınıñ bas qamqorşısı esebinde, «äli tolıq taqua-fanatqa aynalıp ülgermegen qazaq taypasınıñ intellektualdıq qabileti jağınan orıstarmen jaqındasuğa beyimdigi joğarı ekenine jäne qazaqtardıñ balaların» orıs mektepterine «ıqılastana berip jürgenine süyene otırıp», 1880 jılğı 8 qaraşada Sankt-Peterburgke, Halıq ağartu ministrine  arnayı hat jazdı. Onda: «Orta Aziyadağı bizdiñ üstemdigimizdi qamtamasız etetin sayasi müddemiz twrğısınan köşpendi halıqtı derbes ömirge jäne Rossiyamen assimilyaciyalandıru ıqtimaldığına tartu qajettigin oylay otırıp, men qazaqtardı mwsılmandıq ıqpaldan sözsiz azat etu kerek dep sanaymın, bwğan olardıñ arasına orıs jazuın engizu jaqsı septes- ken bolar edi», – degen oyın ayta otırıp: «Bwl maqsatqa qazaqtar  arasına  tek  qana bizdiñ  mektepterimiz  arqılı orıstıñ halıqtıq bilimin taratu jolımen jetuge boladı, qazaq balaların orısşa sauat aşuğa oqıtu bizdiñ mektepterimizde olardıñ tuğan tilderiniñ kömegimen jürgiziluge tiis», – dep naqtılap  jazdı. Türkistan äkiminiñ wsınısın  1881  jılğı  28  qañtarda  patşanıñ  özi  bekitkennen  keyin, Türkistan mwğalimder seminariyasında qazaq tili orıs alfaviti arqılı oqıtıla bastadı – osılay seminariya «qazaqtardı orıstarmen birtwtas sayasi-memlekettik organizmge qwyılıstıruğa» üles qosuğa kiristi.  Äbüyir bolğanda, seminariyanıñ qazaq tülekteriniñ bäri birdey imperiya qolşoqparına aynalğan joq. Aralarınan Seräli Lapin, Sadıq Ötegenov, Qoñırqoja Qojıqov, Segizbay Ayzwnov sekildi qoğam qayratkeri, şığıstanuşı-ğalım, tamaşa wstaz ösip şıqtı. Al Qojıqov jädidtik ülgimen ölke mektepteri üşin alğaşqı qazaq älippesin jazdı.

Orıstandıru äreketteri köpten jürip jatqan Dala ölkesindegi Ahmet Baytwrsınwlı (1873–1937) bolsa, «qazaq halqınıñ bolaşağı – mektepterde» dep bilgen wlı ağartuşı Ibıray Altınsarin (1841–1889) nwsqağan jolmen wstazdıq qızmet istey jürip, qazaqtı joyıludan saqtaytın küres jolına tüsti. Alğaşqı orıs revolyuciyası jıldarınan wlt-azattıq qozğalıstıñ alğı şebinde boldı. Wlt müddesin közdegen qoğamdıq-sayasi jwmıstarğa aralastı. Arab-parsı alfavitinen reformalanğan qazaq älippesin, tildiñ tiisti ilimin jasadı. Jwrttı oyatatın, oquğa, bilimge wmtıltatın, eldik mäselelerge wyıtatın, el boludıñ joldarın nwsqap, küresuge şaqıratın gazet şığardı. Sovettik qazaq memleketiniñ alğaşqı oqu ministri retinde, qazaq mektepterin kürt köbeytuge üles qostı. Öziniñ jaña älippesi men til bilimi oqulığın keñ qoldanısqa engizu arqılı köptegen dini qızmetşi-moldalardıñ mektep mwğalimderi qatarında wstazdıq etuin mümkin etti. Kezinde Altınsarin twjırımdağan formulanı «wlttıñ keleşegi – mektepterde» dep tüsinuge bolatın jaña satığa köterdi. Öziniñ qiındıqqa tolı bolğan kürdeli ömir jolında Ahañ otar jağdayındağı «wlttıñ saqtaluına da, joğaluına da sebep bolatın» jağdaylardı ayqın ajırattı jäne solardıñ işinde  tildiñ şeşuşi orın alatının däl atap körsetti. «Sözi joğalğan jwrttıñ özi de joğaladı» degen tağdırşeştilik mäni bar, qanattı sözge aynalğan baylamdı qorıtıp şığardı.

Sovettik qazaq memleketi twsında bastan keşilgen solaqay reformalar, jasandı aşarşılıqtar, repressiyalar, jer-sudıñ jañaşa otarlanuı, qazaq halqınıñ öz elinde wlttıq azşılıqqa aynaluı, qoğamdıq tınıs-tirşiliktiñ bäri orıs tilinde ötui, orıstanğan qazaqtar qatarınıñ kürt ösui jäne olardıñ bar salada jetekşi orındarda jüruin ıntalandıru qazaq tiliniñ tağdırın  twyıqqa tiregendey boldı. Alayda kompartiya bilegen so bir totalitarlıq jıldarda Ahañ kötergen til tuı qwlağan joq, ol ärdayım küreske şaqırıp twrdı. Tiisinşe, qatañ da qasañ ideologiyalıq qıspaqqa qaramastan, türli jağdayda wlt qayratkerleri wlt tili müddesin qorğap  otırdı. Aqırı, totalitarizmniñ kezinde-aq, sovettik respublikamızdıñ ğwmırı üzilerden eki jıl bwrın, 1989 jılğı 22 qırküyekte til turalı arnayı zañ qabılanuına, ana tilimizge memlekettik märtebe beriluine qol jetkizdi.

Sodan beri, mine, otız jıl boldı. Qazaq tili 1993 jäne 1995 jıldardağı Konstituciyalarda memlekettik til retinde bekitildi. Osı otız jıl işinde biik därejede türli qwjat düniege kelip, memlekettik tilde is jürgizu men qızmettik qarım-qatınas jasau tetikteri atap körsetildi, memlekettik istiñ barlıq salalarına memlekettik tildi belsendi türde engizu, memlekettik organdarda memlekettik tildiñ qoldanılu ayasın keñeytu, is qağazdarın kezeñ-kezeñimen qazaq tiline köşiru jayınan naqtı tapsırmalar berildi, osı mäselelermen şwğıldanatın komissiya da qwrıldı. Tipti, tilderdi qoldanu men damıtudıñ 2001–2010 jäne 2011–2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamaları da jasaldı.

Alayda sol şaralardıñ eşqaysısınıñ quantarlıq nätije bermegenin bilemiz. Mine, ekinşi bağdarlamanıñ orındalu merzimi de kelesi jılı ayaqtalmaq, biraq alğa qoyılğan mindetterdiñ bwl bağdarlama boyınşa da tolıq şeşilmeytini, eñ bastısı, memlekettik tildiñ äli de biik  märtebesine say qoldanıla qoymaytını qazirgi tañnıñ özinde anıqqa şığıp twr.  Al memlekettik tildi bügingi künge deyin halıqtıñ, twtas halıq tügil bilik basındağılar men ziyalı dep atalatın qadirli top bedeldileriniñ tolıq moyındamauı, şıntuaytında, Ahmet Baytwrsınwlınıñ «sözi  joğalğan  jwrttıñ  özi  de  joğalatını» jayındağı twjırımınıñ äli de özektiligin körsetedi. Ökinişke qaray, olar memlekettik şaralardı jürgizgende memlekettik tildi qoldanbauları öz aldına, tipti, sol şaralar jayındağı belgili bir därejede atqarılğan isterdi qorıtındılap, jürekjardı oylarımen bölisip sırlasqan, onısın teledidar arqılı düyim jwrtqa jariya qılğan otırıstarında da öz ana tilderin – memlekettik tildi qoldanbağanına barşamız kuä boldıq. Al älem azamatı sanatındağılar: «auıl tilin wltşıl-patriottar industriyalıq qoğam tili ornına qoymaq» dep, wlt namısın jırtuşılardı kemsitip qana qoymay, memlekettik tildiñ märtebesin müldem twqırta tüsude. YAğni qazaq memleketiniñ ökimeti men ökimettiñ arqa süyeytin betke wstar intelligentteri qazaq eliniñ memlekettik tilinde emes, özge memlekettiñ tilinde söylegendi qoş köredi. Mwnday jağday bizdiñ esimizge qayran Ahañnıñ: «Qazaqta bilimdi adam joq emes, köp, biraq, solardıñ köbi öz bilimin halalğa emes, haramğa jwmsap ğadettengen», – degen sözin eske aluğa eriksiz mäjbürleydi.

Ahañ aytqanday ädetke beyimder bilik buındarındağı qızmetinde ötirik müläyimsip, qilı şaralardı josparlağan jäne qoldağan boladı da, is jüzinde olardıñ jüzege asırıluın keri ketirumen şwğıldanadı. Äldeqaşan damığan tildiñ qoldanu örisin memlekettik märtebesine say keñeytudiñ ornına – «tildi damıtu kerek» degen kertartpa da qitwrqı wrandı köz qıp kökke köterumen, is jüzinde  qarjını tekke şaşıp, törge basqa tildi tıqpalaumen jüredi. Sondaylardıñ jalğan patriottığı otız jıl uaqıttı bekerge ötkizdi. Es jiyatın uaqıt jetti. Ardaqtı Ahañ ükilegen qazaq tiliniñ memlekettik märtebesin jalpaq jwrtqa moyındatu jolındağı küres tuın endi asqaqtata kötergen jön. Ökimetten memlekettik tildi qajettilikke aynaldıratın şaralardı ömirge keñinen engizudi batıl talap etu kerek. Ükimet qıruar qarjı şığındap, otız jıl boyı memlekettik tildi mektepterde de, mekemelerde de oqıtıp keledi ğoy, memlekettik tildi mindetti türde oqıtqan orta mektepterdi milliondağan bala bitirdi, endi solardıñ nätijesin köretin mezgil jetti. Bwdan bılay memlekettik tildi bilmeyinşe qadam basa almaytınday mäjbürlik tuğızu kerek. Sonday jağdayda, kündelikti twtınuğa qajettilik bolmağandıqtan wmıtuğa aynalğandar onı tez esterine tüsirip, bilmeytinder – tirşilik üşin qajet deñgeyde tez-aq meñgerip aladı. Qwrığanda memlekettik tildi moyındap, eñ kemi qazaqşa sälemdesudi üyrenedi, kerek mäselesin şeşu üşin öz erkimen tärjimeşige jüginetin boladı.

Kezinde patşa ükimetiniñ orıs tilin barşa jwrtqa biludi mindettep, küştep tıqpalap jatqanın Lenin qattı sınğa alıp, tildi bilgizu üşin qıştau emes, mäjbürlik tuğızu qajettigin  aytqan bolatın.  Sonı, barşamız bilemiz, sovet ökimeti oydağıday jüzege asırdı. Bizdiñ täuelsiz biligimiz sodan, sol sovettik täjiribeden äldeqaşan üyrenui kerek edi. Tım bolmasa endi oyanğan jön. Oyanıp, birinşi kezekte barlıq bilik buındarınıñ, külli byudjetten qarjılandırılatın mekemelerdiñ memlekettik tilde jwmıs isteuin jolğa qoyu kerek. Keñestik qazaq memleketi tarihında, eki ölke birikken soñ, 1925 jılı twñğış ret halıqtıñ wlttıq qwramında qazaqtardıñ ülesi 68 payızğa jetkeni atalıp, wlt qayratkerleri Wlttıq Respublikanı is jüzinde endi qwrdıq dep jariyalağan. Sodan bılay osı wlttıq memleketti talapqa say jasap şığu mindeti qoyılğan bolatın. Ökinişke qaray, qatañ bir ortalıqtandırılğan  imperiyalıq  kommunistik partiya bilegen zamanda ol mümkin bolğan joq. Tek qayta qwru jıldarı, 1990 jılı, Memlekettik täuelsizdik jayındağı deklaraciyada wlttıq memleket qwru mäselesi atap körsetildi, alayda 1991 jılğı memlekettik täuelsizdik turalı zañda bwl jäyt aşıp aytılmadı. Sodan bergi jiırma segiz jıl işinde osınau mañızdı mäsele biik minberden äñgime bolmadı da. Dwrısında, küni keşe ekinşi Prezidenttiñ birinşi joldauında qazaq tiliniñ wltaralıq til bolatın mezgili jetti degen oy aytıldı. Sol oy bügingi konferenciya taqırıbına şığarılıp otır. Biraq, moyındau abzal, osınau tamaşa niettı jüzege asıruğa qızmet etetin şara – el işinde soğan naqtı qajettilik, mäjbürlik ahual jasau jayı nwsqalmağandıqtan, äzirge konstituciyalıq märtebesi joq wltaralıq til turalı prezidenttik oy osı uaqıtqa deyin aytılıp kelgen ädemi sözderdiñ keypin kiip qala berui ğajap emes. Äueli konstituciyalıq märtebesi bar memlekettik tildi öz ornına qoyudı jüzege asıru kerek, sonda ol öz-özinen wltaralıq til qızmetin atqarıp jüre beredi. Til tuınıñ twğırı bop twrğan Ahañnıñ bazalıq wğımın damıta qarap, wlttıq memlekettiñ şındap ornauın talap etudi jäne onıñ qwrıluına da, «saqtaluına da, joğaluına da sebep bolatın närseniñ eñ quattısı – til» ekenin esten şığarmauımız kerek.

Sovet ökimetiniñ külli respublikalarğa kirilicanı bir pärmenmen küştep engizuiniñ astarında halıqtardı bölşektep bileu, wlt tilderin bir-birinen alşaqtata tüsu maqsatı jatqanı büginde barşağa mälim. Kirilicanı är jwrt öz dıbıs erekşeligine qaray özinşe reformalap alğandıqtan, basqanı bılay qoyğanda, söyleskende tüsinise ketetin türki halıqtarınıñ ökilderi birin biri oqi almadı. Bwl keleñsizdikti täuelsizdik ornağan alğaşqı jıldarda barşa ğalımdar türki halıqtarına ortaq älipbi jasau arqılı şeşkendey edi. Alayda bizdiñ qazirgi tañdağı täjiribe latın äripterin tağı da öz betimizşe reformalağandıqtan, qaytadan kirilica däuirindegidey küyge tüsiretindey, yağni jaña älipbiimiz basqa qandastarımızben jaqındasuğa mümkindik bermeytin tärizdi.

Bwdan da ötken bir qater barı jayında aytpay ketuge bolmaytın siyaqtı: memlekettik til barşağa mindetti bolmay twrğan qazirgi jağdayda latın grafikası negizinde jasalğan älipbige köşudiñ halıqtı qaq jararlıqtay teris nätije berui ıqtimal. Osı uaqıtqa deyin estip jürgen «latın älipbii tek qazaqtar üşin jasaluda» degen «erejeden» boydı batıl aulaq saluımız kerek. Jaña älipbige bükil memlekettik jüye, külli oqu orındarı, barşa qazaqstandıq twtastay köşuge tiis. Ahañ soqqan twğırdan jelbiregen til tuı bizdi osınday közqarasta twruğa şaqıradı.  Memlekettik til märtebesin qwr qızıl söz emes, naqtı is arqılı öz deñgeyine köterip, şın mänindegi qazaqtıñ zamanaui wlttıq memleketin jasauğa küş salu – barşamızdıñ perzenttik parızımız.

Beybit Qoyşıbaev,

«Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı 

Abai.kz

5 pikir