Jwma, 13 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 5460 3 pikir 5 Qırküyek, 2019 sağat 11:07

«Qwştarlıq qwmarlığı» yaki Qwmalaq saudası 

(qazirgi äñgime)

Jeksen metronıñ soñğı ayaldamasınan tüse sala, Novosibirdiñ batıs şetindegi ülkendeu bazarğa asığa wmtıldı. Bir-eki qadam jüre bere etigi şañğıday tayğanap barıp qalıñ qarğa kömile qwladı. Köz otı jarq etip, qwlağı şıñıldadı. Qar qwm sekildi  susıp jayılğanda astındağı qwp-qwrğaq asfal'tqa denesiniñ tigenin sezdi.

Eki jıldan beri Novosibirdiñ Ğılım Akademiyasınıñ ädebiet aspirantın oqığan bolıp jürgende mwnı neğıp añdamağan deşi? Köşedegi susıma qar öz auılındağı Araldıñ qwmınan aumaydı eken ğoy. Qısqı demalıstan keşe ğana kelgen edi, eldiñ sağınışı äli suımağan eken. Mınau qardıñ qwmğa wqsastığı sol sätte auılın eske saldı.

İrgesin üyme qwm basqan, eñ şettegi alasa tam üyine qaray, kün qızıl şapaq jayğan kezde eki tüyesin aydap, töbeşikten espe qwmdı susıldata sırğanay jügiretin-di. Sonda qwmnan su-su etken bir ğajap dıbıs şığatın. Mine, mına qardan da däl soğan wqsas ün estiledi. Bir uıs qardı alaqanına salıp kördi. Ä, gäp qayda! Novosibirdiñ qarı wp-wsaq qwm tüyirşikteri sekildi eken. Özi qatqıl äri swp-suıq...

Jeksen bazardıñ är türli zattar satatın bwrışına keldi. Ekzotikalıq  gül satqan kempirlermen birge is mäşine, ara-balta, saqal qırğış, eski radioqabıldağış tağı sonday üy-işilik kör-jerdi aldarına qoyıp, tütinge ıstalğan sausaqtarına papiros qıstırğan şaldar... jabırlasıp otır.

Jeksen anau küngi salapan qapşıqpen köñ satıp otırğan twstı izdedi. Äne, älgi jas jigit sol ornında eken. Atı esinde – Orqan. Wltı altaylıq, türi qazaqqa keledi, tili de wqsas. Bwl jigitpen elge keter aldında apasına emdik may izdep jürip tanısqan-dı. Jartı kiläday mölşerdegi qoñır qoşqıl wntaq zattı sauda üsteline tizip qoyıp satıp twr. Barıp qaradı. Tauarnamasında «Super tıñaytqış» dep jazılğan. «Bw ne?» Qazaqşa swradı. Ol jäy twrğannıñ özinde jımiıp twrğan kisidey, jımiıñqı közderine külki üyirip:

«Qoşağaştansıñ ba? Öz qoylarıñnıñ qwmalağın tanımay twrsıñ ba?» dedi. Jeksen beti aşıq qapşıqtağı qop-qoñır mayda wntaqqa sausağın tigizip iiskedi.  Qoy qoranıñ tañsıq iisi müñkip qoya berdi. «Öy, mınauıñ kädimgi köñ ğoy, bw nege kerek?» Jırtıq köz jigit añqıldaq eken:

«Ey, bauırım, bwl mına qaladağı gül ösiretinderge tabılmaytın zat. Men osında studentpin, qoşağaştıqpın. Demalısta auıldan birneşe möşek äkep, jeksenbi künderi bazarğa şığıp, qajet aqşamdı tauıp alamın.» Jeksen mına qızıqqa mäz-mäyram boldı. «Bir dorbañ qanşa twradı?» «25 rubl'» «Mässağan, bizşe bwl bir dollar ğoy». «Biz degen qay jer?» «Qazaqstandı aytamın» «A, sen Qazaqstannıñ qazağısıñ ba?» Ol tañdana qarap qaldı. «Söyleuiñ qoşağaştıq qazaqtardan aumaydı ğoy?!» «Endi şe, bir qazaq qoy. Men Novosibirdegi akademgorodkta aspirantpın. Üşinşi jılda jürmin». Orqanmen osılay tanısıp twrğanda Jeksenniñ basına oy da joq bir jaña ideya sap ete qalğan-dı.

Mine, sondağı tosın ideyasın iske asıruğa kelip twrğan beti. Jeksen jiırma kilädan kem tüspeytin jol qapşığınan grek jañğaqtarınday qoñır-sarğış jwmır sopaqşa närseler  salınğan möp-möldir dorbaşaların sauda üsteline şığarıp qaz-qatar tizip qoydı. Möldir dorbaşanıñ büyirindegi qarday appaq tauarnamağa qan-qızıl äriptermen «Tabiği super tıñaytqış» dep orısşa jazılğan jazuı kilentterdi otqa üymelegen köbelektey üyirdi. Jeksen däl osılay boladı dep oylamağan.

Ötip bara jatqandar bwrılıp kep swraydı: «Ne närse?» «Aral şölindegi tüyelerdiñ qwmalağı» «Nege kerek bwl?» «Gülderdiñ teñdessiz tıñaytqışı. Bireuiniñ özi bir tüp gülge bir jıl boyı tausılmaytın şıray beredi». Jeksen öz tauarın osılayşa poetikalıq tilmen äsirelegeni kilentterdi arbap alğanğa wqsadı. Kez-kelgeni saudalasa bastaydı. «Bireui qanşa twradı?» «Bir qwmalaq bir dollardan» «Nege dollardan?..» «Qazaqstanda solay bağalanadı» «Al bizşe 25 som ğoy... Tük te emes, käne mağan ekeuin ber!» Sätte, sauda oylamağan jerden osılay bastalıp, «Käne mağan, üyimde tört qwmıra gülim bar, törteuin... beseuin... altauın...» dep aluşılar jalğasa berdi.

Jeksen bir ay boyı bazarğa aptasına eki-üş retten şığıp, elden üş ülken aladorbağa salıp äkelgen qwmalağın tügel satıp ülgerdi. Kelgen kezdegi tıqır-tıqır etken qwr ämiyanı endi reseylik kökala somdarmen toldı. Jeksen bärin sanap quanarın da, tañdanarın da bilmedi. 250 mıñ rubl'! YAğni, 10 mıñ dollar degen söz. Sonda Jeksen 10 mıñday qwmalaqtı bazarğa är şıqqanda jüzden astam kilentke satıp otırğan bolıp şığadı. Saudanıñ qarbalası men qızığı teñ tüsti. Elge qwmalaq äkelu üşin äldeneşe barıp qayttı. Keşte mwrşasız saudadan wrınıp şarşasa da, tañ ata bazarğa degen qwlşınıstan jwlqına wmtıladı. Jeksen özin özi tanımay da qaldı.

«Qwmalaq saudası» degen biznesti bwrın-soñdı eşkim jasamaptı. Qay närseniñ de alğaşqısı tañsıq qoy. Jeksenge endi sanaulı qwmalaq satıp alatın jeke kilentter emes, tonnalap swraytın Novosibirdiñ gül ösiretin parnikteriniñ ieleri kele bastadı. Sonımen Jeksen birer ayda wsaq satuşıdan ülken biznesmenge aynalıp şığa keldi. Qattap salğan dolları bar söñkemen Qızılordağa tarttı. Bayağıday poyızben emes, wşaqpen. Bwrın altı künde azar jetetin auılına künbe-kün taban tiredi.

Erteñinde auıl işinde «kedey kempir» degen laqap atpen atalatın Jeksenniñ tuğan üyiniñ şağın aulasına kap-qap tüyeniñ qwmalağı üyle bastadı. Alğaşında el senbedi. «Kedey kempirdiñ Novosibirdegi oqitın wlı kelip, bir möşek tüyeniñ qwmalağın 200 teñgeden satıp alıp jatır» degen habar jelden de tez jedel tarap ketken. Bireuler şın-ötirigin bilu üşin mañayda tekke şaşılıp jatqan tüyeniñ qwmalağınan birer möşek aparıp edi, ras-ey, qolma-qol aqşasın Jeksennen sanap aldı. Sol, sol-aq eken kedey kempirdiñ üyine qaray qol arba, esek arba, at arba, tiräktir, mäşinege tielgen tüyeniñ qap-qap qwmalağı  al, ağılsın.

Jwrt tükke twrmaytın tüyeniñ qwmalağınıñ ayaq astınan qıp-qızıl aqşağa aynalğanın san-saqağa jügiritip jattı. Sonıñ özi tegin jarnama boldı. Äytse de onıñ gülge qajet ekenin eşkim tap basa almağan. Qwmalaq körşi auıldan da kele bastadı. Söytip Jeksen aynalası bir aptada eki «KamAz»  kwmalaqtı stansağa jetkizip, konteyner tolı tauardı Novosibirge qaray jöneltti...

Sodan keyin de eki jıl säygüliktey zulap ötip ketipti. Qwmalaq saudasına kirgennen keyin Jeksenge künder minüttey, aylar sağattay, jıldar ayday ğana bolıp qalğan. Eki jılday apasına habarlasuğa da qolı timey ketti. Jeksen qwmalaq saudasınıñ magnatına aynaldı. Qazaqstandağı tüye ösiretin jerdiñ bärin de Jeksenniñ resmi ökilderi jwmıs istep jattı. Wzın qwlaqqa qarağanda jwrt endi är tüyeniñ artın añdıp jürip qwmalaq jiıp alatın bolğan. Öytkeni, Novosibir mañındağı bazarda Qızılqwm tüyesiniñ qwmalağına degen swranıs tipti asqınğan. Gül satuşılardıñ auzınan: «Qızılqwm tüyesiniñ qwmalağına ösirilgen» degen jarnama estilse, ol gül bir sätte ötip ketetin. Qazaqstannan jetetin konteyner-konteyner qwmalaqtardıñ aldı qazir tuü şığıstağı Ürkit qalasına da jetip qoydı, degen söz bar. Osılayşa, «Djeksen-kumalak» firmasınıñ tabiği tauarı Reseydi şarlap ketti.

Qazir bas derektir Jeksende esep şottarın ğana baqılaytın jwmıs qalğan. Tasığan özenniñ köbigindey köpirgen köp aqşa, özinen özi köbeyetin firmanıñ atqaruşı derektirleriniñ töl qızmetine aynalan. Solarğa auızşa jön silteudiñ özi bastan asatın beynet jwmıs. Şırıldağan telefon, şiırşıqtalıp şığıp jatqan fakster bir tolastamaydı...

Sonday qarbalas künderdiñ birinde Jeksenge telegramma kelip tüsti: «Apañız emhanada hal üstinde. Tez kelip jetiñiz. Bas därger Ürkerbaev». Jeksen tüsinen oyanğanday selk etti. Anasınıñ qartayğanı, jalğız ilik ekeni, bir kün bolmasa da bir küni ajaldıñ da jetui kädik ekeni  esine neğıp kelmegen!?

Eskirgen jıldar jalt etip elestegende közinen jas parladı. Jas tamşılarımen ilese joğalğan uaqıttar qayta kelgendey. Üş jasında Qaraqalpaqstannan apasınıñ arqasına minip, qazirgi auılına jetip edi-au! Şettegi şağın jwpını üyde enesi jelkesinen tistegen küşiktey ğıp, jan anası tırbanıp özin ösirip er jetkizdi. İzdep kelgen tuıstarı bwl jaqtan tabılmaptı. Aştıq jıldarı auıp barğan atasınıñ da, oqıstan qaza bolğan äkesiniñ de beyti sol jaqta qalğan...

Jeksende bwl düniede şeşesinen basqa kimi bar?! Kökireginiñ tereñinen şıqqan bala şağınıñ bir sağınış üni şırqırap ketkendey, apasın köruge janwşıra asıqtı. Wşaqtan wşaqqa otırıp, audannıñ emhanasına jetkeni sol edi.

Däri iisi keñsirik jarğan keñ dälizden  atın atap ta, pämilesin swrap ta anasın izdep edi, eşkim bile qoymadı. Sonsoñ, «Sarıqwm» auılın atağan kezde «Ä, älgi kedey kempir me?» dep bir qartañ adam jön siltedi.

Jeksen osı sätte, bir jıl bwrın auıldağılardıñ qiyalına da kirmeytin aqşa jiberse de, apasınıñ äli künge sol bayağıday «kedey kempir» atanatınına tañırqap qaldı.

Palatağa kirgende aq tösektiñ ortan belinde et pen terige ğana ilinip jatqanday äbden arıqtağan anasın, bütin boyında jalğız ğana özgermegen janarındağı bayağı etene wşqınnan äzer tanıdı.

Anasınıñ söyleuge äli qalmağan eken. Kim biledi, bwğan deyin iştey mıñ qaytalap, aytsam degen soñğı sözin, kömekeyinen jetken älsiz ünmen, ikemsizdene kepken erinderin bolımsız qıbırlatıp  jatıp ayttı da esten tandı. «Jeksenim, qaraşığım keldiñ be... Äkeñniñ şañırağına bir kelin tüsir...aynalayın kelin...»

Sol küni keşke anası alıstan arıp jetken balasınıñ qolınan baqi düniege ozdı. Jeksen anasın jerles dos jarandarımen birge, barlıq joralğıların jasap, audannıñ janındağı qabirge aqtıq saparğa attandırdı. Erteñinde tuğan auılına jol tarttı.

Sap-sarı qwmnıñ işindegi sağımğa malınğan öz auılına taban tiregen mezette közimen eñseli jaña üy izdestire bastadı. Joq, sol bwrınğı irgesin qwm kömgen, jwpını üylerden özge eşteñe de bayqalmadı.

Jeksen osıdan jıl jarım bwrın apasına «mınau qarajatqa jaqsı bir üy salğızıp, kütuşi alıp twra ber, apa!» dep hat jazıp, jerles jigitten bir söñke qattalğan dollar jiberip edi ğoy. Eñseli üydi qoyıp öziniñ kişkene tamı da közge şalına qoymadı. Jobalap barğan kezde köşpeli qwmğa kömilip, mwrjası ğana qıltiıp qalğan, üyiniñ ornın kördi.

Sol jağınan estilgen ayaq tıqırına jalt bwrılğanda, özi es bilgende körgen so qalpınan eş özgermegen, tisi joq auızınan tili jıltıñdap söyleytin qızıl iek, qıltanaq joq qazanday jaltır basınıñ jarımına balanıñ bılğarı kepkisin qondırğan, käri atanday arsa-arsa süyekteri közge ıstıq körşi Tümenbay şal kele jatır eken.

Jeksenge qarap, ol bayağı bala kezindey, künde körip jürgen kisi sekili barqıldaq zor dauısımen söylep keledi: «Äy, Jeksen qayda qañğırıp kettiñ! Üy bar, küy bar deytin mıy joq pa, sende? Şeşeñ eki ay boldı bäliniske tüsken. Tamaq jürmeytin dert-au, şaması... äne, üyiñ! Üş kün bwrınğı  qwmdı dauıldıñ istep ketkeni... Mende şama joq, öz üyimdi äreñ arşıp aldım... Äyteu, eki tüyeñe ie bolıp otırmın.»

Jeksen qausağan qartpen tös  tüyistirip amandasqan kezde, qariyanıñ  ön-boyına mına ötip jatqan uaqıttardıñ tük äser etpegeni, zamannıñ mülde özgergeni onıñ sanasına eş jetpegeni, aluan oqiğalardıñ qarttıñ jandüniesin tittey de özgertpeytini tañqaldırdı. Bes jasınan beri äbden üyir bolğan sol meyirimdi qoñır közden qariyanıñ jap-jarıq işi körinip twrğanday edi, apası da osınday sırtınan işi körinetin aşıq edi-au!..

Köz demekşi, qariyanıñ közi jarqırap twrğanımen eşteñe körmeytin sekildi kökjiekke bağıttalıp qimılsız qatıp qalğanın bayqadı. Sonda ğana, qariyanıñ qolınan wstap, atasınıñ artına qalqalanıp twrğan aq jwmırtqaday büldirşin qızğa nazarı tüsti. Kün küydirgen qwmdı jerde de osınday appaq qız boladı eken au!?

Qızdıñ swlu küreñ janarları sağınışqa sağınış qosqanday telmirip özine qarap twr... Söytse, jasırın twrğan atasınıñ ekinşi közi osı ädemi bäykünä közder eken... Ol körşi Jeksen ağasın tanıp atasına sıbırlap söylep twrğanına wyalğanday jımiya külgende marjan tisteri de quanışın qosa bildirgendey jarqıradı...

Jeksen üyin qwmnan arşıp bolıp, esiginen kirgen kezde köktemniñ qısqa adım, qızıl küni qwm töbege qonıp, tamnıñ tört köz şağın terezesinen tüsken qızğılt şwğıla wyaday bölmeniñ işin toltırıptı. Üy işindegi özine es kirgen kezden beri közi äbden üyir bolğan bwyımdar eş özgermepti. Aynaday jıltır bastı öziniñ kök temir kereueti bayağı ornında. Twsındağı qabırğada altı aylıq kezinde anası men äkesiniñ ortasında tüsken süykimdi, eski suret. Küreñ boyaulı köne mebil tösekte qatalıp jinalğan körpe-jastıqtar da keşe körgenindey. Tereze twsındağı öziniñ sarğış  päner üsteli de  on jıl boyı sabaqqa dayındalğan künderin eşqayda jibermey saqtap qalğanğa wqsaydı. Jeksenge bir sät ötken jıldar tüp-tügel oralıp kep, osı keñistikte özin qarsı alıp twrğanday küy keşti, közinen aqqan jası ap-aşı bop erinine  kelip tamdı.

Tek, üstel üstinde jatqan jıp-jıltır qara söñke ğana bolaşaqtan jetken eleske wqsaydı. Iä, bwl bwrnağı jılı öziniñ apasına aqşa salıp jibergen söñkesi emes pe?!  Köne dünielerdiñ ortasındağı özine tanıs, jalğız jaña bwyımğa qol sozğanı sol edi, sırtan tüyeniñ bozdağan zarlı üni qwlaqqa keldi. Jeksen kök ingenin jetelep apası qayta jetip kelgendey quanıp, sırtqa atıp şıqtı. Salmaqtılau qara söñke sol qolında.

Ras, «böö... böö... boo...boo...» esiktiñ tap közine kimelep kelgen, kök ingenniñ däl özi eken. Jeksen januardıñ momaqan ülken közderinen eñ äueli öz pişinin kördi, tüyeniñ seltigen eki qwlağı men salbırañqı wzın erinderi de özine arnalğan sağınıştı bildirgendey. Kök ingen artında qalıp jete almay, aynalsoqtap qalğan taylağına  moyının bwrğan mezette qwm töbeniñ wşar basına künniñ döñgelek qızıl täji kiilip,  odan taralğan küp-küreñ şwğıla perdeni jarıp, qan-qızıl tüye üyge qaray tayrañdap jelip kele jattı.

Sonıñ izin ala tip-tik qwm qwyını da wrşıqtay zırıldap taylaqtı ökşelep keledi. Jeksen qolındağı sömkesiniñ auızın aşqanı sol edi, qattalğan jasıl aqşalardı bir körinbeytin siqır qol kelip jwla qaşqanday, ekilengen qwmdı jelmen ilesip, küzgi japıraqtay äuege qaray bıtırap, qalıqtap  wşıp bara jattı. Jeksen bos qalğan söñkeni anadayğa laqtırıp jiberip, qwmdı qwyınnan ığıstap üyge panalağan eki tüyesiniñ janına ıqtay qaldı. Oğan apasınan keyin bw düniede qalğan eñ jaqın jan iesi osı eki januar ğana edi...

***     ***   ***

Odan beri de jıljıp aqqan dariyaday talay künder ötti... Sarıqwm şölinde tükke twrmay şaşılıp jatatın tüyeniñ qwmalağı qazir Euraziya qwrlığınan asıp şığısta Japon, şığıs oñtüstikte Indoneziya, batıstağı europnıñ käri elderinen de asıp, alıp mwhittıñ arğı jağındağı alpauıt Amerika, Oñtüstik Amerika elderine deyin jetip qoyğan-dı.

Gäp qwmalaqtıñ qwramında eken, onday tıñaytqıştı eñ supertıñaytqış öndiretin laboratoriya da jasap şığara almaydı. Al, «samopal» jasaudıñ mästiri qıtaylar da jasay almaydı.

Öytkeni, qwmalaqtı sepken güldiñ özi jasandılıqtı äşkerelep qoyadı. Sebep, Sarıqwm tüyesiniñ qwmalağın sepken bölme gülinen «mahabbat-qwştarlıq» degen erekşe ğajap iis şığaratını däleldenip qoyğan.

Qwmalaq sebilgen güldi iiskegen adamnıñ jüregin ilezde süyispenşilik kerineytini sonşa, jaña ğana kerisip otırğan qırsıq jigit kelinşegin ayalay qwşıp, ayaulı sözder auzınan erke samalday ekpindep üyleri mahabbat meyramına, qwştarlıq maydanına aynalıp jüre beredi eken. Tipti, sarıqarın apalardıñ özi de şalına bayağıdağı eñkildep twratın meyirimi oyanıp, qabağı tüsip otırğan qariyasın ayalağanda tañdanıstan şalı şalqasınan tüsetinin novosibirlik  gül satuşı orıs kempirler alğaş jañalıq qıp aşqanın Jeksen keyin bildi.

Qwmalağınıñ qalayşa altınnan kem emes bağağa ötip dünie jüzin şarlap ketkenin tüsingen soñ, jetim jigit ataqtı «Jeksen kumalak» firmasın ülkeytip korporaciyağa aynaldırıp, saudağa şığaratın bir kilälıq qoraptıñ sırtına «QWŞTARLIQ QWMALAĞI» degen ataudı ataqtı on tilde jazıp, etiketkasına öziniñ jalğız januar tuısı Kök ingen men botasınıñ suretin salğan-dı.

Alayda, Jeksen Sarqwmnıñ  aydalada şaşılıp jatatın qu qwmalağın adamdardıñ aqşasın ayamay satıp alatınday qwndı etken qwpiyanı bile alğan joq. Ol apasınıñ ömir boyı tilep, bälkim auırıp jatqanda million qaytara aytıp, aqırğı deminde jalğız wlına sıbırlağan älsiz dauıspen jetkizip ülgergen «Qwlınım, äkeñniñ şañırağına bir kelin tüsir! Aynalayın kelinimdi!..» degen amanat söziniñ, qazaqtıñ «qara şañıraqtı saqtau» deytin dästüriniñ keremetke aynaluı edi.

Kün küydirgen qwmdı auılda tudı degenge adam senbestey appaq qızdı, atı  da sonday Aqswludı – Tümenbaydıñ nemere qızın Jeksen äkesiniñ şañırağına kelin qıp tüsirgen-di.

Qazir Sarıqwm auılında tek bir oqiğa ötken şaqtardı eske tüsiredi. Tüyeniñ qwmalağınan qıruar aqşağa aynalıp, soñında jelge wşıp qwmğa qayta şaşılıp ketken alğaşqı dollardı mektep oquşıları qazir qolı qalt etip bosasa boldı izdep qwm kezip ketetin ädet tapqan... Öytetini, qwm astınan, sekseuil tübinen tauıp alğan älgi dollarğa qol tise boldı, ol wsaq kül sekildi buğa aynalıp bir ğalamat ötkir iisten bir sätke adamnıñ esi şığıp, düniege tolı qiyal qalasınıñ işine kirip ketkendey äserge bölenedi eken, degen swmdıq söz el işine tarap ketken-di. 2006-05-14.

 

 

«QWŞTARLIQ QWMALAĞI»  yaki  Tüyeniñ qwmalağı

(qazirgi äñgime)

Jeksen metronıñ soñğı ayaldamasınan tüse sala, Novosibirdiñ batıs şetindegi ülkendeu bazarğa asığa wmtıldı. Bir-eki qadam jüre bere etigi şañğıday tayğanap barıp qarğa kömile qwladı. Köz otı jarq etip, qwlağı şıñıldadı. Qalıñ qar qwm sekildi  susıp jayılğanda astındağı qwp-qwrğaq asfal'tqa denesiniñ tigenin sezdi.

Eki jıldan beri Novosibirdiñ Ğılım Akademiyasınıñ ädebiet aspirantın oqığan bolıp jürgende mwnı neğıp añdamağan deşi? Köşedegi susıma qar öz auılındağı Araldıñ qwmınan aumaydı eken ğoy. Qısqı demalıstan keşe ğana kelgen edi, eldiñ sağınışı äli suımağan eken. Mınau qardıñ qwmğa wqsastığı sol sätte auılın eske saldı.  İrgesin üyme qwm basqan, eñ şettegi alasa tam üyine qaray, kün qızıl şapaq jayğan kezde eki tüyesin aydap, töbeşikten espe qwmdı susıldata sırğanay jügiretin-di. Sonda qwmnan su-su etken bir ğajap dıbıs şığatın. Mine, mına qardan da däl soğan wqsas ün estiledi. Bir uıs qardı alaqanına salıp kördi. Ä, gäp qayda! Novosibirdiñ qarı wp-wsaq qwm tüyirşikteri sekildi eken. Özi qatqıl äri swp-suıq...

Jeksen bazardıñ är türli zattar satatın bwrışına keldi. Ekzotikalıq  gül satqan kempirler, is mäşine, ara-balta, saqal qırğış, eski radioqabıldağış tağı sonday üy-işilik kör-jerdi aldarına qoyıp, tütinge ıstalğan sausaqtarına papiros qıstırğan şaldar... jabırlasıp otır.

Jeksen anau küngi salapan qapşıqpen köñ satıp otırğan twstı izdedi. Äne, älgi jas jigit sol ornında eken. Atı esinde – Orqan. Wltı altaylıq, türi qazaqqa keledi, tili de wqsas. Bwl jigitpen elge keter aldında apasına emdik may izdep jürip tanısqan-dı. Jartı kiläday mölşerdegi qoñır qoşqıl wntaq zattı sauda üsteline tizip qoyıp satıp twr. Barıp qaradı. Tauarnamasında «Super tıñaytqış» dep jazılğan. «Bw ne?» Qazaqşa swradı. Ol jäy twrğannıñ özinde jımiıp twrğan kisidey, jımiıñqı közderine külki üyirip:

«Qoşağaştansıñ ba? Öz qoylarıñnıñ qwmalağın tanımay twrsıñ ba?» dedi. Jeksen beti aşıq qapşıqtağı qop-qoñır mayda wntaqqa sausağın tigizip iiskedi.  Qoy qoranıñ tañsıq iisi müñkip qoya berdi. «Öy, mınauıñ kädimgi köñ ğoy, bw nege kerek?» Jırtıq köz jigit añqıldaq eken:

«Ey, bauırım, bwl mına qaladağı gül ösiretinderge tabılmaytın zat. Men osında studentpin, qoşağaştıqpın. Demalısta auıldan birneşe möşek äkep, jeksenbi künderi bazarğa şığıp, qajet aqşamdı tauıp alamın.» Jeksen mına qızıqqa mäz-mäyram boldı. «Bir dorbañ qanşa twradı?» «25 rubl'» «Mässağan, bizşe bwl bir dollar ğoy». «Biz degen qay jer?» «Qazaqstandı aytamın» «A, sen qazaqstannıñ qazağısıñ ba?» Ol tañdana qarap qaldı. «Söyleuiñ qoşağaştıq qazaqtardan aumaydı ğoy?!» «Endi şe, bir qazaq qoy. Men Novosibirdegi akademgorodkta aspirantpın. Üşinşi jılda jürmin». Orqanmen osılay tanısıp twrğanda Jekesenniñ basına oy da joq bir jaña ideya da wya sap qoyğan edi.

Mine, sondağı tosın ideyasın iske asıruğa kelip twrğan beti. Jeksen jiırma kilädan kem tüspeytin jol qapşığınan grek jañğaqtarınday qoñır-sarğış jwmır sopaqşa närseler  salınğan möp-möldir dorbaşaların sauda üsteline şığarıp qaz-qatar tizip qoydı. Möldir dorbaşanıñ büyirindegi qarday appaq tauarnamağa qan-qızıl äriptermen «Gipersuper tabiği tıñaytqış» dep jazılğan jazuı kilentterdi otqa üymelegen köbelektey üyirdi. Jeksen däl osılay boladı dep oylamağan. Ötip bara jatqandar bwrılıp kep swraydı: «Ne närse?» «Qızılqwm şölindegi tüyelerdiñ qwmalağı» «Nege kerek bwl?» «Gülderdiñ teñdessiz tıñaytqışı. Bireuiniñ özi bir tüp gülge bir jıl boyı tausılmaytın şıray beredi». Jeksen öz tauarın osılayşa poetikalıq tilmen äsirelegeni kilentterdi arbap alğanğa wqsadı. Kez-kelgeni saudalasa bastaydı. «Bireui qanşa twradı?» «Bir qwmalaq bir dollardan» «Nege dollardan?..» «Qazaqstanda solay bağalanadı» «Al bizşe 25 som ğoy... Tük te emes, käne mağan ekeuin ber!» Sätte, sauda oylamağan jerden osılay bastalıp, «Käne mağan, üyimde tört qwmıra gülim bar, törteuin... beseuin... altauın...» dep aluşılar jalğasa berdi.

Jeksen bir ay boyı bazarğa aptasına eki-üş retten şığıp, elden äkelgen jiırmaday kilä şamasındağı qwmalağın tügel satıp ülgerdi. Kelgen kezdegi qwmalaq tolı jol qapşığı endi, reseylik kökala somdarmen toldı. Jeksen bärin sanap quanarın da, tañdanarın da bilmedi. 250 mıñ rubl'! YAğni, 10 mıñ dollar degen söz. Sonda Jeksen 10 mıñday qwmalaqtı bazarğa är şıqqanda jüzden astam kilentke satıp otırğan bolıp şığadı. Saudanıñ qarbalası men qızığı teñ tüsti. Elge qwmalaq äkelu üşin äldeneşe barıp qayttı. Keşte mwrşasız saudadan wrınıp şarşasa da, tañ ata bazarğa degen qwlşınıstan jwlqına wmtıladı. Jeksen özin özi tanımay da qaldı.

«Qwmalaq saudası» degen biznesti bwrın-soñdı eşkim jasamaptı. Qay närseniñ de alğaşqısı tañsıq qoy. Jeksenge endi sanaulı qwmalaq satıp alatın jeke kilentter emes, tonnalap swraytın Novosibirdiñ gül ösiretin parnikteriniñ ieleri kele bastadı. Sonımen Jeksen birer ayda wsaq satuşıdan ülken saudagerge aynalıp şığa keldi. Qattap salğan dolları bar söñkemen Qızılordağa tarttı. Bayağıday poyızben emes, wşaqpen. Bwrın altı künde azar jetetin auılına künbe-kün taban tiredi.

Erteñinde auıl işinde «kedey kempir» degen laqap atpen atalatın Jeksenniñ tuğan üyiniñ şağın aulasına kap-qap tüyeniñ qwmalağı üyle bastadı. Alğaşında el senbedi. «Kedey kempirdiñ Novosibirdegi oqitın wlı kelip, bir möşek tüyeniñ qwmalağın 200 teñgeden satıp alıp jatır» degen habar jelden de tez jedel tarap ketken. Bireuler şın-ötirigin bilu üşin mañayda tekke şaşılıp jatqan tüyeniñ qwmalağınan birer möşek aparıp edi, ras-ey, qolma-qol aqşasın Jeksennen sanap aldı. Sol, sol-aq eken kedey kempirdiñ üyine qaray qol arba, esek arba, at arba, tiräktir, mäşinege tielgen tüyeniñ qap-qap qwmalağı  al, ağılsın.

Jwrt tükke twrmaytın tüyeniñ qwmalağınıñ ayaq astınan qıp-qızıl aqşağa aynalğanın san-saqağa jügiritip jattı. Sonıñ özi tegin jarnama boldı. Äytse de onıñ gülge qajet ekenin eşkim tap basa almağan. Qwmalaq körşi auıldan da kele bastadı. Söytip Jeksen aynalası bir aptada eki «KamAz»  kwmalaqtı stansağa jetkizip, konteyner tolı tauardı Novosibirge qaray jöneltti...

Sodan keyin de eki jıl säygüliktey zulap ötip ketipti. Qwmalaq saudasına kirgennen keyin Jeksenge künder minüttey, aylar sağattay, jıldar ayday ğana bolıp qalğan. Eki jılday apasına habarlasuğa da qolı timey ketti. Jeksen qwmalaq saudasınıñ magnatına aynaldı. Qazaqstandağı tüye ösiretin jerdiñ bärin de Jeksenniñ resmi ökilderi jwmıs istep jattı. Wzın qwlaqqa qarağanda jwrt endi är tüyeniñ artın añdıp jürip qwmalaq jiıp alatın bolğan. Öytkeni, Novosibir mañındağı bazarda Qızılqwm tüyesiniñ qwmalağına degen swranıs tipti asqınğan. Gül satuşılardıñ auzınan: «Qızılqwm tüyesiniñ qwmalağına ösirilgen» degen jarnama estilse, ol gül bir sätte ötip ketetin. Qazaqstannan jetetin könteynir-könteynir qwmalaqtardıñ aldı qazir tuü şığıstağı Ürkit qalasına da jetip qoydı, degen söz bar. Osılayşa, «Djeksen-kumalak» firmasınıñ tabiği tauarı Reseydi şarlap ketti.

Qazir bas derektir Jeksende esep şottarın ğana baqılaytın jwmıs qalğan. Tasığan özenniñ köbigindey köpirgen köp aqşa, özinen özi köbeyetin firmanıñ atqaruşı derektirleriniñ töl qızmetine aynalan. Solarğa auızşa jön silteudiñ özi bastan asatın beynet jwmıs. Şırıldağan telefon, şiırşıqtalıp şığıp jatqan fakster bir tolastamaydı...

Sonday qarbalas künderdiñ birinde Jeksenge tilgiräm kelip tüsti: «Apañız emhanada häl üstinde. Tez kelip jetiñiz. Bas därger Ürkerbaev». Jeksen tüsinen oyanğanday selk etti. Anasınıñ qartayğanı, jalğız ilik ekeni, bir kün bolmasa da bir küni ajaldıñ da jetui kädik ekeni  esine neğıp kelmegen!?

Eskirgen jıldar jalt etip elestegende közinen jas parladı. Jas tamşılarımen ilese joğalğan uaqıttar qayta kelgendey. Üş jasında Qaraqalpaqstannan apasınıñ arqasına minip, qazirgi auılına jetip edi-au! Şettegi şağın jwpını üyde enesi jelkesinen tistegen küşiktey ğıp, jan anası tırbanıp ösirip er jetkizdi. İzdep kelgen tuıstarı bwl jaqtan tabılmaptı. Aştıq jıldarı auıp barğan atasınıñ da, oqıstan qaza bolğan äkesiniñ de beyti sol jaqta qalğan...

Jeksende bwl düniede şeşesinen basqa kimi bar?! Kökireginiñ tereñinen şıqqan bala şağınıñ bir sağınış üni şırqırap ketkendey, apasın köruge janwşıra asıqtı. Wşaqtan wşaqqa otırıp, audannıñ emhanasına jetkeni sol edi.

Däri iisi keñsirik jarğan keñ dälizden  atın atap ta, pämilesin swrap ta anasın izdep edi, eşkim bile qoymadı. Sonsoñ, «Sarıqwm» auılın atağan kezde «Ä, älgi kedey kempir me?» dep bir qartañ adam jön siltedi.

Jeksen osı sätte, bir jıl bwrın auıldağılardıñ qiyalına da kirmeytin aqşa jiberse de, apasınıñ äli künge sol bayağıday «kedey kempir» atanatınına tañırqap qaldı. Palatağa kirgende aq tösektiñ ortan belinde et pen terige ğana ilinip jatqanday äbden arıqtağan anasın, bütin boyında jalğız ğana özgermegen janarındağı bayağı etene wşqınnan äzer tanıdı.

Anasınıñ söyleuge äli qalmağan eken. Kim biledi, bwğan deyin iştey mıñ qaytalap, aytsam degen soñğı sözin, kömekeyinen jetken älsiz ünmen, ikemsizdene kepken erinderin bolımsız qıbırlatıp  jatıp ayttı da esten tandı. «Jeksenim, qaraşığım keldiñ be... Äkeñniñ şañırağına bir kelin tüsir...aynalayın kelin...»

Sol küni keşke anası alıstan arıp jetken balasınıñ qolınan baqi düniege ozdı. Jeksen anasın jerles dos jarandarımen birge, barlıq joralğıların jasap, audannıñ janındağı qabirge aqtıq saparğa attandırdı. Erteñinde tuğan auılına jol tarttı.

Sap-sarı qwmnıñ işindegi sağımğa malınğan öz auılına taban tiregen mezette közimen eñseli jaña üy izdestire bastadı. Joq, sol bwrınğı irgesin qwm kömgen, jwpını üylerden özge eşteñe de bayqalmadı. Jeksen osıdan jıl jarım bwrın apasına «mınau qarajatqa jaqsı bir üy salğızıp, kütuşi alıp twra ber, apa!» dep hat jazıp, jerles jigitten bir söñke qattalğan dollar jiberip edi ğoy. Eñseli üydi qoyıp öziniñ kişkene tamı da közge şalına qoymadı. Jobalap barğan kezde köşpeli qwmğa kömilip, mwrjası ğana qıltiıp qalğan, üyiniñ ornın kördi.

Sol jağınan estilgen ayaq tıqırına jalt bwrılğanda, özi es bilgende körgen so qalpınan eş özgermegen, tisi joq auızınan tili jıltıñdap söyleytin qızıl iek, qıltanaq joq qazanday jaltır basınıñ jarımına balanıñ bılğarı kepkisin qondırğan, käri atanday arsa-arsa süyekti körşi Tümenbay şal kele jatır eken.

Jeksenge qarap, ol bayağı bala kezindey, künde körip jürgen kisi sekili barqıldaq zor dauısımen söylep keledi: «Äy, Jeksen qayda qañğırıp kettiñ! Üy bar, küy bar deytin mıy joq pa, sende? Şeşeñ eki ay boldı bäliniske tüsken. Tamaq jürmeytin dert-au, şaması... äne, üyiñ, üş kün bwrınğı  qwm dauıldıñ istep ketkeni... Mende şama joq, öz üyimdi äreñ arşıp aldım... Äyteu, eki tüyeñe ie bolıp otırmın.»

Jeksen qausağan qartpen tös  tüyistirip amandasqan kezde, qariyanıñ  ön-boyına mına ötip jatqan uaqıttardıñ tük äser etpegeni, zamannıñ mülde özgergeni onıñ sanasına eş jetpegeni, aluan oqiğalardıñ qarttıñ jandüniesin tittey de özgertpeytini tañqaldırdı. Bes jasınan beri äbden üyir bolğan sol meyirimdi qoñır közden qariyanıñ jap-jarıq işi körinip twrğanday edi, apası da osınday sırtınan işi körinetin ädemi edi-au!..

Köz demekşi, qariyanıñ közi jarqırap twrğanımen eşteñe körmeytin sekildi kökjiekke bağıttalıp qimılsız qatıp qalğanın bayqadı. Sonda ğana, qariyanıñ qolınan wstap, atasınıñ artına qalqalanıp twrğan aq jwmırtqaday büldirşin qızğa nazarı tüsti. Kün küydirgen qwmdı jerde de osınday appaq qız boladı eken au!? Qızdıñ swlu küreñ janarları sağınışqa sağınış qosqanday telmirip özine qarap twr... Söytse, jasırın twrğan atasınıñ ekinşi közi osı ädemi bäykünä közder eken... Ol körşi Jeksen ağasın tanıp atasına sıbırlap söylep twrğanına wyalğanday jımiya külgende marjan tisteri de quanışın qosa bildirgendey jarqıradı...

Jeksen üyin qwmnan arşıp bolıp, esiginen kirgen kezde köktemniñ qısqa adım, qızıl küni qwm töbege qonıp, tamnıñ tört köz şağın terezesinen tüsken qızğılt şwğıla wyaday bölmeniñ işin toltırıptı. Üy işindegi özi es kirgen kezden beri közi äbden üyir bolğan bwyımdar eş özgermepti. Aynaday jıltır bastı öziniñ kök temir kereueti bayağı ornında. Twsındağı qabırğada özi altı aylıq kezinde anası men äkesiniñ ortasında tüsken süykimdi, eski suret. Küreñ boyaulı köne mebil tösekte qatalıp jinalğan körpe-jastıqtar da keşe körgenindey. Tereze twsındağı öziniñ sarğış  päner üsteli de  on jıl boyı sabaqqa dayındalğan künderin eşqayda jibermey saqtap qalğanğa wqsaydı. Jeksenge bir sät ötken jıldar tüp-tügel oralıp kep, osı keñistikte özin qarsı alıp twrğanday küy keşti, közinen aqqan jas erinine  kelip tamdı.

Tek, üstel üstinde jatqan jıp-jıltır qara söñke ğana bolaşaqtan jetken eleske wqsaydı. Iä, bwl bwrnağı jılı öziniñ apasına aqşa salıp jibergen söñkesi emes pe?!  Köne dünielerdiñ ortasındağı özine tanıs, jalğız jaña bwyımğa qol sozğanı sol edi, sırtan tüyeniñ bozdağan zarlı üni qwlaqqa keldi. Jeksen kök ingenin jetelep apası qayta jetip kelgendey quanıp, sırtqa atıp şıqtı. Salmaqtılau qara söñke sol qolında.

Ras, «böö... böö... boo...boo...» esiktiñ tap közine kimelep kelgen, kök ingenniñ däl özi eken. Jeksen januardıñ momaqan ülken közderinen eñ äueli öz pişinin kördi, tüyeniñ seltigen eki qwlağı men salbırañqı wzın erinderi de özine arnalğan sağınıştı bildirgendey. Kök ingen artında qalıp jete almay, aynalsoqtap qalğan taylağına  moyınının bwrğan mezette qwm töbeniñ wşar basına künniñ döñgelek qızıl täji kiilip,  odan taralğan küp-küreñ şwğıla perdeni jarıp, qan-qızıl tüye üyge qaray tayrañdap jelip kele jattı.

Sonıñ izin ala tip-tik qwm qwyını da wrşıqtay zırıldap taylaqtı ökşelep keledi. Jeksen qolındağı sömkesiniñ auızın aşqanı sol edi, qattalğan jasıl aqşalardı bir körinbeytin siqır qol kelip jwla qaşqanday, ekilengen qwmdı jelmen ilesip, küzgi japıraqtay äuege qaray bıtırap, qalıqtap  wşıp bara jattı. Jeksen bos qalğan söñkeni anadayğa ılaqtırıp jiberip, qwmdı jelden ığıstap üyge panalağan eki tüyesiniñ janına ıqtay qaldı. Oğan apasınan keyin bw düniede qalğan eñ jaqın jan iesi osı eki januar ğana edi...

***     ***   ***

Odan beri de jıljıp aqqan dariyaday talay künder ötti... Sarıqwm şölinde tükke twrmay şaşılıp jatatın tüyeniñ qwmalağı qazir Euraziya qwrlığınan asıp şığısta Japon, şığıs oñtüstikte Indoneziya, batıstağı europnıñ käri elderinen de asıp, alıp mwhittıñ arğı jağındağı alpauıt Amerika, Oñtüstik Amerika elderine deyin jetip qoyğan-dı.

Gäp qwmalaqtıñ qwramında eken, onday tıñaytqıştı eñ supertıñaytqış öndiretin laboratoriya da jasap şığara almaydı. Al, «samopal» jasaudıñ mastri qıtaylar da jasay almaydı.

Öytkeni, qwmalaqtı sepken güldiñ özi jasandılıqtı äşkerelep qoyadı. Sebep, Sarıqwm tüyesiniñ qwmalağın sepken bölme gülinen «mahabbat-qwştarlıq» degen erekşe ğajap iis şığaratını däleldenip qoyğan.

Qwmalaq sebilgen güldi iiskegen adamnıñ jüregin ilezde süyispenşilik kerineytini sonşa, jaña ğana kerisip otırğan qırsıq jigit kelinşegin ayalay qwşıp, ayaulı sözder auzınan erke samalday ekpindep üyleri mahabbat meyramına, qwştarlıq maydanına aynalıp jüre beredi eken. Tipti, sarıqarın apalardıñ özi şalına bayağıdağı eñkildep twratın meyirimi oyanıp, qabağı tüsip otırğan şalın ayalağanda tañdanıstan şalı şalqasınan tüsetinin novosibirlik gül satuşı orıs kempirler alğaş jañalıq qıp aşqanın Jeksen keyin bildi.

Qwmalağınıñ qalayşa altınnan kem emes bağağa ötip dünie jüzin şarlap ketkenin tüsingen soñ, jetim jigit ataqtı «Jeksen kumalak» firmasın aşıp, saudağa şığaratın bir kilälıq qoraptıñ sırtına «Qwştarlıq qwmalağı» degen ataudı ataqtı on tilde jazıp, etiketkasına öziniñ jalğız januar tuısı Kök ingen men botasınıñ suretin salğan-dı.

Alayda, Jeksen Sarqwmnıñ aydalada şaşılıp jatatın qu qwmalağın adamdardıñ aqşasın ayamay alatınday qwndı etken qwpiyanı bile alğan joq. Ol apasınıñ ömir boyı tilep, bälkim auırıp jatqanda million qaytara aytıp, aqırğı deminde jalğız wlına sıbırlağan älsiz dauıspen jetkizip ülgergen «qwlınım, äkeñniñ şañırağına bir kelin tüsir!» degen amanat söziniñ, qazaqtıñ «qara şañıraqtı saqtau» deytin dästürniñ keremetke aynaluı edi.

Kün küydirgen qwmdı auılda tudı degenge adam senbestey appaq qızdı, atı  da sonday Aqswludı – Tümenbaydıñ nemere qızın Jeksen äkesiniñ şañırağına kelin qıp tüsirgen-di.

Qazir Sarıqwm auılında tek bir oqiğa ötken şaqtardı eske tüsiredi. Tüyeniñ qwmalağınan qıruar aqşağa aynalıp, soñında jelge wşıp qwmğa qayta şaşılıp ketken alğaşqı dollardı mektep oquşıları qazir qolı qalt etip bosasa boldı izdep qwm kezip ketetin ädet tapqan... Öytetini, qwm astınan, sekseuil tübinen tauıp alğan älgi dollarğa qol tise boldı, wsaq kül sekildi buğa aynalıp bir ğalamat ötkir iisten bir sätke adamnıñ esi şığıp, düniege tolı qiyal qalasınıñ işine kirip ketkendey äserge bölenedi eken, degen swmdıq söz el işine tarap ketken-di.

Abay Mauqarawlı 

Abai.kz

3 pikir