Jeksenbi, 22 Qırküyek 2019
Özekti 2469 26 pikir 3 Qırküyek, 2019 sağat 12:26

Amangeldi Aytalı: Wlttıq qoğam­dıq senim keñesi demokratiyalıq joldı tañdağanı dwrıs

Senim – memlekettiñ tiregi

Jalpı, Wlttıq qoğamdıq senim keñesi degen ataudıñ özi mañızdı mäselelerdi meñzeydi. Sebebi sayasi-äleumettik ädebiette senim – ülken bir filosofiyalıq, ekonomikalıq, psihologiyalıq mäsele. Amerikanıñ ataqtı äleumettanuşısı Frensis Fukuyama jazğan «Senim» degen ülken eñbekte osı senimniñ ärtürli qırları aşıp körsetilgen. Sondıqtan bwl keñesti kelisim keñesi, dialog deuge bolar edi, biraq senim atauı tañdalğandıqtan bizdiñ qoğamdağı ülken mäselelerdi şeşudiñ jolın izdegendey äser qaldıradı.

Senim degen sözdiñ özinde eki mağı­na bar. Biz köbine köp senim – «vera», nanım-senim, dini senim, qwlşılıq etu, dini merekeler, dini dästürler, sonıñ töñiregindegi senim degen sözdi köbirek aytamız. Al ekinşi jağı «doverie» sözine balanatın senimdi alsaq, bwl özara senim – qoğamnıñ negizi. Qoğam jalpı senimge negizdelgen. Öytkeni mem­leket halıqqa senedi, al halıq eldiñ jo­ğarğı biligine, Parlamentke, armiya, po­liciyağa senu arqılı sayasi-qwqıqtıq jolmen memleket qalıptasadı. Mine, bwl – özara senim. Senim bol­may, el bolu qiın. Senimniñ mağı­nası tereñde, ol – bir memlekette twratın wlt ökilderiniñ, dini wyım­dardıñ bir birine senimi. Ärbir otbasınıñ özi senimge negizdelip qwrıladı. Körşilerdiñ senimi de osı sanatqa kiredi. Senim qoğamnıñ irgesin qalaydı. Al qoğamnıñ bilik pen onıñ tarmaqtarına seniminiñ azayuı memleketke ülken qauip tuğızadı.

Qoldanısta mınaday bir teoriya bar – eger de bir banktiñ salımşıları sol bankke senbey, birte-birte sol bank­ten özderiniñ qarjıların ala berse, bank bankrotqa wşıraydı. Sol siyaqtı azamattardıñ memleketke senimi azaysa, köptegen äleumettik toptardıñ memleketke degen senimi älsirey berse, bwl aynalıp kelgende sol memlekettiñ özine qauip tuğızatının Keñes ökimetiniñ twsında kördik. Son­dıqtan senim – memlekettiñ irgeta­sı twrğısınan qaraytın bolsaq, psi­ho­logiyalıq ta, moral'dıq ta ülken kategoriya ekenin köremiz. Qoğamnıñ azğındauı osı senimniñ azayuınan bastaladı da qoğam ülken ruhani moral'dıq qiındıqtarğa wşıraydı. Mine, nege biz bügin osı senim keñesin qwrdıq? Nege senim dep atadıq? Negizinde soñğı jıldarı memleketke halıqtıñ, qoğamnıñ senimi azayğanın moyındau kerek. Qoğam tarapınan memlekettik apparatqa, mem­lekettik qızmetkerlerge, qoğam­dağı örşip ketken jemqorlıqqa, poli­ciyanıñ wrdajıq sayasatına belgili bir deñgeyde senimsizdik qalıptastı. Oğan qosa demografiyalıq toptardıñ Qazaqstannan basqa jaqqa qonıs audara bastauı da elge degen senimniñ azaya bastağanın körsetedi.

Sonımen birge qoğamda senim azay­ğan­nan keyin qoğam azamattarınıñ ekin­şi bir minezi körindi. El işinde jii qılañ beretin jağımsız, abıroysız ister aynalıp kelgende qoğam tarapı­nan barlığı da jemqor, barlığı da wrı, barlığı da alayaq degen oy tu­ğı­­zıp, pikir qalıptastırıp, memle­ket­­tiñ be­de­line ayrıqşa nwqsan keltirude. Mısalı studentterge däris oqu barısında, keyde olardı aşıq äñgimege tartıp, jeke oyların biluge tırısamın. Sonday sätterde studentterdiñ birbetkeylikpen bärin qaralauğa dayın twratını bayqaladı. Biraq iş tartıp äñgimelesu barısında, sonday qaralauşı pikirdegi studenttiñ äkesi şağın käsipker, ağası memlekettik qızmetker, tağı bir tuısqandarı jauaptı qızmetterde ekenin aytadı. Sol sätte odan äkeñ de, ağalarıñ men tuısqandarıñ da alayaq äri wrı ma dep swray qalsañız, etjaqındarına şañ juıtpay, meniñ tuıstarımnan basqasınıñ bäri sonday ekenin aytadı. Bwl aynalıp kelgende, qoğam müşeleriniñ psihologiya­sı özgergenin, birjaqtı qaralauğa dayın twratının körsetse kerek. Al bwl jağday bizdi oylandıruı tiis. Eger elimizde senim älsirey bastasa, tüptiñ-tübinde el bolıp qaluımızğa ülken qauip töngeli twr. Mine, osınday aşıq aytıluı tiis mäseleler ekşele kele, bwdan da zor qiındıqtardıñ aldın alu üşin Wlttıq qoğamdıq senim keñesi qwrıldı dep oylaymın.

Endigi kezekte Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ qwramına kimder kirdi degen saual tuındaydı. Keñes müşeleriniñ tizimine qarap otırıp, negizinen jeke azamattıq poziciyası bar, mäseleni tura aytatın, bwra tart­paytın, belgili bir adamdar men top­tardıñ müddesi emes, memle­ket­tik mä­sele töñireginde oylanatın adam­dar­dıñ köptep kirgenine iştey riza boldım.  Biraq keñes müşeleriniñ qatarınan äli de bolsa demokratiyalıq mädenieti tömen, qwldıq sezimnen arıla almay jürgen adamdardı da bayqadım. Eñ bastısı, aldağı uaqıtta joğa­rıda aytqan eki sanattağı adamdar­dıñ qay tobı basım boladı? Eskişe jürudi qalaytındar ma, demokratiyalıq jañ­ğıru jolın tañdağandar ma? Mine, däl osı jerden bolaşaqqa degen ümit pen senim qatar tuadı. Öytkeni 2000 jıldardıñ ortan belinde elimizde däl osı keñeske wqsas Demokratiya jäne azamattıq qoğam mäseleleri jönindegi wlttıq komissiya qwrıldı. Sol komissiya qwramında köptegen alğır, tereñ oylı azamattar jwmıs istedi. Komissiyanıñ ärbir otırısında wyımnıñ atına say keletindey, demokratiya men azamat­tıq qoğamdı jañğırtuğa baylanıstı köptegen pikirler qızu talqı­la­nıp, tıñ wsınıstar aytıldı. Şın mäni­sinde, elimizde däl qazirgidey jağday qalıptasarın sol komissiya müşeleri anıq sezindi dep ayta alamın. Endi onıñ mänisin aşıp aytar bolsam, ğılımi twrğıdan kelgende eşqanday da prezidenttik basqaru jüyesi minsiz bolmaydı. Ärine, bwl jüyeniñ artıqşılığın da esten şığarmağan abzal. Bizdiñ elimizge däl osı prezidenttik basqaru jüye­siniñ paydası köp boldı. Sebebi täuel­siz­diktiñ alğaşqı jıldarı aldımızdan şıqqan äleumettik-ekonomikalıq qiındıqtar köp bolatın. Oğan qosa, el birligine qarsı işki-sırtqı küşter de antalap twrdı. Sol kezde bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, äleuetti qiındıqtardı eñseruge tek prezidenttik basqaru jüyesi ğana qabiletti edi. Öz basım Parlament deputatı retinde elimizdiñ twtastığın qalap, endigi jerde qırıq pışaq bolıp ay­tısıp-tartıspay, halqımızdı ekono­mikalıq dağdarıstan aman alıp şığıp, demokratiyalıq jolğa salu poziciyasınıñ jaqtauşısı boldım.  Alayda uaqıt öte keybir ümitter aqtalmadı. Prezidenttik basqaru jüyesiniñ älsiz twstarı da körine bas­tadı. Jalpı, bwnı saylau jüyesiniñ olqılıqtarına qarap-aq bağalauğa boladı. Onıñ üstine köp jağdaylarda jaqsı ideyalardı iske asıruğa kelgende mazmwnı bwrmalanıp, tek atauı ğana qalatın jağdaylar kezdesti. Mäselen bwrınğı komissiyanıñ twsın­da köptegen azamattar saylau turalı zañğa özgeris engizudi wsın­dı. Söytip bwl wsınıs ekşelene kele bir mandattıq saylau jüyesi alı­nıp tastalıp, sayasi wyımdar bäseke­les­tik negizde bağdarlamaların ja­riya­lap, jeñgenderi zañ şığaruşı organ­dağı orındardı ielenetin boldı. Bwl qabıldanğan ideya sırttay qarağanda jaqsı bolıp köringenimen, kemşilikteri de barşılıq. Mäselen sol jeñiske jetken partiyalardıñ tizi­mi boyınşa Parlamentke halıq ara­sın­da tanımaldığı tömen, sayasi bel­sen­diligi älsizdeu adamdar enip, bwl da bolsa qoğam tarapınan äli künge tüsin­beu­şilik tuğızıp keledi.

Ötken şaqtağı osınday kemşilik­ter esepke alına kele Wlttıq qoğam­dıq senim keñesi atına zatı say bolıp, demokratiyalıq şınayı joldı tañdağanı dwrıs. Oğan qosa, jalpı ärtürli pikirdegi adamdardıñ müd­de­lerin üylestirip, olardı bir ideyağa wyıstırıp, ortaq bir şeşimge kelu öte qiın. Mäselen, bwrınğı komis­siya bilikti qoldaytındardıñ ba­sım­dığımen köptegen kökeykesti mäsele­lerge kelgende belden basıp, özderine oñtaylı şeşim şığarıp otırdı. Sonıñ saldarınan azşılıqtıñ köptegen ozıq ideyaları men oy-pikirleri jüzege aspay qalıp jattı. Osıdan kelip köptegen azamattar komissiya jwmısınan tüñilip, bir­te-birte qwramınan şığıp, aqırı tarap ketti. Endi mwnday keleñsiz qwbı­lıs qaytalanbauı kerek. Öytkeni qa­zir bizde dialog mädenieti joq bol­ğan­dıqtan, biz onıñ bastauış mek­tebinen ğana ötip jatqan siyaqtımız. Son­dıqtan eger osı senim keñesi azşılıq toptıñ da, köpşilik toptıñ da oyınan şıqsa, ortaq müddege kelse, azşılıq toptıñ ökilderin biz basım dauıspen şeştik dep, öñmeninen iterip tastamasa, sol oylarınıñ, şeşimderdiñ bar­lığı öziniñ ornın tapqan kezde ğana bwl Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ jwmısı tiimdi boladı.

Jalpı, bizdiñ qoğamda Wlttıq qoğam­dıq senim keñesi nazarğa alatın kürdelenip ketken mäseleler jet­kilikti. Büginde şükir, elimiz twraqtı kelisim jağdayında damıp keledi. Soñğı 30 jılda tügel bir wrpaq osı keli­sim mädenietiniñ ıqpalımen tär­bielendi. Degenmen, memleket tara­­pınan qoldau körip, ana tilin, dinin, mädenietin damıtuğa erik alğan wlt­tıq ortalıqtardıñ mem­leket­tik til­ge közqarasın zerdeleu öte mañız­dı mäselelerdiñ qatarında twr. Olar­dıñ müşeleri Qazaqstan halqı As­sam­bleyasınıñ sessiyalarında tätti söylegenimen, balalarına qazaq tilin üyretuge, qazaq mektebine beruge äli de bolsa asıqpay otırğanı közge wrıp twr. Demek, osı aradan eldiñ bola­şa­ğı­na senim deñgeyi bayqaladı.

Sonımen qatar mwsılmandıqqa bet bwrğan qazaq jastarına memle­ket­tik, qoğamdıq közqarastı qayta qarau da kezek küttirmes mäseleler­diñ biri. Mısalı, bilik tarmaqtarı bwl üderis­ten qorqınış izdeydi. Köbi mw­sıl­mandıq pen terrorizmniñ araji­gin ajırata almaydı. Policiya qız­­met­kerleri ökilettikterin asıra paydalanıp, meşitke baratın jas­tardı türtpektep, tırnaq astınan kir izdeuin toqtatar emes. Bwl – özekti mäsele. Öytkeni din degenimiz tek nanım-senim, dästür ğana emes, ol – ül­ken mädeniet. Qazir biz osı ülken mä­de­nietten jastardı aulaqtata tär­bielegimiz keledi. Ötkendi eske tüsi­­rip, bir sät oylanar bolsaq, Alaş kösem­­deriniñ barlığı da äuelgide mol­dadan bilim alğan adamdar. Mol­da­nıñ aldında ärip tanıp, keyin Resey men basqa eldiñ joğarı oqu orın­darında bilim aldı. Sol jas kezin­de sana­sına siñgen imandı­lıq bwlar­dı qazaq­tıñ wltjandı aza­matı, mem­leket qay­ratkeri etti. Sondıq­tan da senim mäselesin öte tereñnen qaras­tırğan jön. Olay bolsa, osı Wlt­tıq qoğamdıq senim keñesiniñ qwra­mında Qazaqstan Mwsılmandarı dini bas­qarmasınıñ ökilderi nege joq?

Bwl aytılğandardıñ barlığı – meniñ jeke pikirim jäne onı aqiqat dep esepteuge da qaqım joq. Öytkeni kez kelgen adam qanday lauazım iesi bolmasın, men bilemdikke salınıp, aqiqatqa üstemdik etuine bolmaydı.

Küni keşe qwrılğan Wlttıq qoğam­dıq senim keñesiniñ aldında qıruar is twr, olardı şeşu joldarınıñ oñay bol­maytının da sezemin. Onıñ jwmı­sınıñ nätijesin de uaqıt körsetedi. D­egenmen, köpşilik qalağan Wlttıq qo­ğa­mdıq senim keñesi qw­rıldı, İske sät!

Amangeldi Aytalı,

filosofiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

26 pikir