Beysenbi, 12 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 3925 22 pikir 27 Tamız, 2019 sağat 10:47

Mira Şüyinşälieva. Qauırsın gül

(äñgime)

– Jüz gramm tap dedim ğoy men sağan!

Qaydan tabam? Alatın jerim qalğan joq!

Sayra işke kire bergende, arğı bölmeden ayqaylap söylegen jeñgesi atıp şıqtı. Dausında zil bar. Şaşı dudırap, öñi bozarıp ketken.

Qapelimde tükke tüsinbegen Sayra tabaldırıq aldında twrıp qaldı. Auız üydiñ esigin şalqasınan qayıra silkip, jwdırığın tüye sırtqa wmtılğan kökesi mwnı bayqamadı. Aşı suğa sılqiya toyıp alıptı. Közi qantalap ketken. Qwdayday köretin, alısta jürgende arqa tanatın kökesiniñ mına türin bwrın-soñdı körmegen-di ol. Bwrındarı «kele jatırmın» degen habar qwlağına tigen boyda-aq, kökesi perronda twra-twğın. Al osı jolı bwl jwmıstağı adamnıñ mazasın alıp qaytem, onıñ üstine jaña qızmetke joğarılağalı qolı qalt etpey jürgen şığar degen-di. Söytken kökesiniñ mwnısı nesi?..

Bölmeniñ işi kök tütin. Är jerde şaşılğan kiim. Terezedegi appaq jabındardıñ kiri bes eli. Qalıñ qarağaydan jasalğan biik şkaftıñ bwrışında qorıqqanınan qol-ayağı qosa dirildep, kökesiniñ jalğız balası Bekes otır. Bayğws bala bir uıs bop, bürisip qalıptı. Tütinniñ iisi bwrqırağan bölmeden üreyge tolı janarı ğana jıltıraydı. Sayra berekeli üydiñ jın-şaytan oynağanday merekesi qaşıp, bazarı ketkenin birden sezdi. Üstindegi güldi halatı äbden tozıp, maylıq şüberekke aynalğan jeñgesimen amandıq swrasqanşa jalañ ayaq sırtqa jügirip ketken kökesi köp keşikpey qaytıp keldi de, ıqılıq atıp, bosağada biraz otırdı. Esine äldene tüskendey, öz-özinen küñkildedi. Sosın “äy, qatınına” qayta bastı.

– Jüz gramm tauıp berşi? Öl, öl-i-ip baramın.

Jeñgesi ündemey qwtılayın degeni şığar,  läm-mim demedi. Sonısın jaqtırmadı ma, küyeui edendi jwdırıqtap, tağı kijindi.

– Äy, sen qatın! Men sağan ne aytıp twrmın, ä? Aytpaqşı, manağı kelgen kim, Sayrök pe? Şınıñdı ayt, Sayrök pe kelgen? Öy, kökem sol!

– Iä, iä, Sayrök kelgen. Jatıp dem alsañşı, balalar da demalsın bir. Twrşı, tösegiñe aparayın, twr?

Jeñgesi qiıla söyledi de, bwğan bwrıldı.

–Sayrajan, kelşi, kökeñdi ekeulep kötereyik... Mağan äl beretin emes.

Twla boyın qorqınış bilegen Sayra eppen kökesine qaray jaqınday berip edi, buını ketip, bılq-sılq etken kökesi mwnıñ qolınan şap berip, wstay aldı.

– Sayrök! Aq Sayrök, men qor boldım ğoy! Men, mına men qor boldım, bilesiñ be? Mına qatın qor qıldı meni. Jüz gramm swrasam, bermeydi. Tapqan aqşamdı tığadı. Sonda men kimmin?!.. Qor bolmay. Kimmin?..

Kökesi etpetinen edenge jatıp, öksip kep jiberdi. Er adamnıñ osınşama öksigenin ömirinde birinşi ret körip twrğanı osı onıñ.

– Sayrökjan, seniñ aman kelgeniñ üşin jüz gramm işeyinşi? Sosın jatamın. Tiın-tebeniñ bolsa, berşi mağan?

Kökesiniñ üni bwrınğıdan da beter jalınıştı şıqtı. Bir audannıñ bildey basşısı bop, dürkirep twrğan kökesiniñ bireu aytsa, nanğısız mına keypi jüregin qan josıtıp baradı...

– Berme! Berme! Üyge kim kelse de, mwnıñ aytatını osı.  Jatpayt ta! Qoymayt ta bwl!.. Jalğız balañ anau. Bağanadan bwrışqa tığılıp, bozarıp otırğan! Bir küni  aytpadı deme, sol balanıñ jüregin jarasıñ sen! Üydegi zattıñ bärin araqqa satıp tauıstıñ! Qwdaydan da qorıqpaytın adam boladı eken-au?!

Jağı işine kirip, söylegen sayın eki wrtınıñ arasınan  seldiregen tisteri köringen jeñgesi tamırları sırtına şığıp, külbirep ketken alaqanımen betin basıp, jılap jiberdi. Ölerdegi sözin aytıp, aqırı qoyarda-qoymay mwnıñ, qarındasınıñ bar tiın-tebenin sıpırıp alğan kökesi sol ketkennen mol ketken edi. Sessiyasın erterek tapsırıp, kökesniñ törinde biraz aunaymın dep kelgen Sayranıñ sağı sınıp, eki-üş künnen soñ ireleñdegen poyızğa otırıp, oquına jol tartqan. Kökesiniñ beybastaq qılığına wyalıp, kirerge jer taba almay, keyin odan birjolata at qwyrığın üzip ketken. Tek künderdiñ küninde kökesiniñ bildey qızmetten, barmaqtay baq pen bedelden köz jazıp, aydalada qañğıp qalğanın, al jeñgesi Sanduğaştıñ üyge qara qwlıp salıp, jalğız wldı janına alıp, qalağa köşkenin bilgen-di.

***

 

Bwdan köp jıldar bwrın osı kökesiniñ üylengeni äli köz aldında. Onda kişkentay-dı, esinde emis-emis biletin.

- Mına güldi qazir kökeñniñ tätäy apasına beresiñ.

Üydegi ülkenderdiñ mwqiyattap aytqan tapsırmasın Sayra qalt jibermey orındauğa asıqtı. Asıqpay qaytsın! «Kökeñ tätäy apa äkeledi» degeli bala jüregi quanıştan jarılumen bolğan. Körşi qızdarğa da mayın tamızıp, kökesiniñ toy qamın jır qıladı. Söytip, köpten kütken toy küni de kelip jetti. Auıl sırtındağı jol üstinen maşinanıñ jarığı köringen sayın köñili örekpip, üş tal güldi qayda qoyarın, sosın tätäy apası kelip qalğanda, oğan qalay bererin bilmedi. Birese üyge kirip-şığıp, birese tübit qolbağınıñ işine jasırıp, gülderin ülpildetti de jürdi. Tünniñ bir uağı tügili, tañ ata kelse de wyıqtap qalmay, üş tal güldi tätäy apasına qalayda berui kerek.

Auıldı azan-qazan qılıp kökesi de keldi-au äyteuir. Tün işinde toyşılardı aq şağaladay bop özine tañdata qaratqan tätäy apasına gülin alıp, Sayra da qwraq wştı. Bala köñili aq maqtaday bop, alaqanğa ülbirey qonğan qar tärizdi.

Al Biğazı kökesiniñ qasında kölbeñdegen tätäy apası tipten swlu! Alma jüzi jımıñdasqan jwldızdarmen şağılısıp, aq tuflii aqşa qardı sıqırlata basıp keledi. Ekeui de mäz-mäyram.

- Sanduğaş apa, mınau sizge!

Sayra jügirip kelip, qolındağı üş tal güldi tätäy apasına wstata saldı.

- Mınau qauırsın gül ğoy... Öziñ ala ğoy. Jaman ırım boladı.

-  Ala salsañşı, bala ğoy, qaydan bilsin. Wyat bolar. Qasındağı joldas qızı jäymen ğana qwlağına sıbırladı. – Auılda tiri gül qaydan bolsın.

- Qas qağım sättegi sol bir ökiniş, arada köp jıl ötkennen keyin onıñ oyına tağı oraldı. «Qayırsın güldey qausap qalıñdar» degendey bolıptı-au! Üydegiler de qızıq, tiri adamğa qauırsın gül sıylauğa bolmaytının bilmeydi me? Älde auıldıq jerde gül bolsa, bolğanı ma edi? Bäri de sol qauırsın güldiñ kesiri şığar. Älde, auzın aşsa, kömekeyi körinetin kökemniñ tım köpşildigi, tım bauırmaldığı aqır soñında aqılına araq bop jabıstı ma? Sanduğaş jeñgem qanday edi! Onda bireudiñ sözin kek twtu degen bolmaytın. Meniñ qauırsın gülimdi de eşuaqıt äñgime qılmap edi. Basqa adam bolsa, «qauırsın gül sıylap» dep kek twtar edi... Sirä, bärine kinäli kökemniñ özi. Sosın ekeuiniñ balday tätti tirşiligin mert qılğan meniñ qauırsın gülim şığar.

* * *

Jer sız. Auada dımqıl bar. Küzdiñ küñirengen künderi Sayranıñ köñiline saya taptırar emes. Bügin de jan-jağına wrlana qarap, qwmırsqaday qwjınağan bazarğa keldi. Qılday tamağınıñ qamımen emes, köpten köz aldınan ketpey qoyğan, köpten twrsa da, jürse de, oyınan şıqpay qoyğan sol bir bögde adamdı añduğa keldi. Şulağan bazardı basına köterip, “Istıq «belyaşi» alıñdar” dep, zar qaqsaytın semiz sarı äyelden kelgen sayın eki-üş «belyaşi» alıp, temir qaqpanıñ kire beris qiılısın mekendep alğan, bet-auzı jün-jün beytanıs adamğa wstatıp ketedi. Ondayda ol bayğws jerden jeti qoyan tapqanday quanıp, älgilerdi qauıp-qauıp, bir asaydı.

Bwl beytanıstı ol jaz şığısımen bayqağan. Keudesi işine kirip, arqası bükireygen ol köbine basın jerden almay, kürjietin de otıratın. Ötken-ketkenge bwralqı ittey tilin qayta-qayta jalap, jer-jerin qwrt-qwmırsqa äbden jep tastağan qara börkin künniñ aptap ıstığında da basınan bir eli tastamay, müläyimsip, taram-taram, küs-küs alaqanın sozatın. Bir küni bar şaruasın ısırıp qoyıp, jataqhanadağı jaysız bölmesiniñ bitpeytin tirligin tastap, Sayra bazarğa tağı kelgen-di. Kelisimen beytanısın izdegen. Nege ekenin qaydam, sol küni jüregi alqımına tığılıp, bir närsege közi jeterdey-aq bolğan-dı. Tosın bir küş: «Anau temir qaqpağa qaqqan qazıqtay bop qatıp qalğan jannıñ kim ekenin qazir bilesiñ. Ol – seniñ kökeñ. Ol seni tanımaq tügili, bilmeydi de. Sen tügili bwl fänidiñ jüzinde jalğız wlınıñ da bar-joğın wmıtqan ol. Basqası basqa, osı jerden künine jüz qaytara ötetin jalğız wlı Bekesten tuğan nemeresin de bilmeydi. Anau qasapta twrıp et satatın kelinin de körgen emes. Onı qaydan tanısın, Bekesti tanımağanda?! Jürek dertine şaldığıp, äldeqaşan jer qoynına ketken äyelinen de beyhabar... Endigi jerde kökeñe degen köñiliñ üşin bwl mañğa anda-sanda kelip-ketip, bar-joğın bilip-ketip jürmeseñ?! Qasına barıp, mazalaudıñ da qajeti joq. Ol seniñ iiluiñe könuden, jetegiñe eruden bayağıda ketken» deytin tärizdi.

Aytqanday-aq onıñ qasınan bir eli wzamaytın arıqtau kelgen wzın sarı bwlğañdatıp  eski sırnayın tarta jöneldi. Sırnaydan şıqqan mwñdı ün köñilderi bostau key pendelerdiñ jüykesin bosatıp jiberdi.Sırnayşığa tiın-tebender tüse bastadı. Sol sät «Meniñ de ülesimdi berseñderşi» degendey, bögde adam basındağı börkin tizesiniñ üstine tastay saldı. Sosın säl-päl iegin köterip, aynalasınan ötip bara jatqandarğa jalınışpen qaradı.

Eki közi dobalday bop isken, qırau-qırau şaşın bayağıday sol jağına qaytarğan at jaqtı bögde adamdı Sayra jazbay tanıdı. Mañdayın äjim ayamay-aq osıptı. Köziniñ jalını äbden öşken.

Tosın küş onı öñmeninen iterip, temir qaqpanıñ sırtınan bir-aq şığardı. Adamnıñ öñi özgerse de, köz janarı özgermeydi  degen ras  eken-au! Kökesiniñ közi tük te özgermepti...

Bazardıñ şığıs bettegi temir qaqpasın älsin-äli küzetumen Sayra jılıstağan jazdı ötkizip, twnjırağan küzdi qarsı aldı. Kökesin körgen sayın dünieniñ qızığı qoñır küzben qiırğa wşıp ketkendey, köñili şöge berdi. Äke ornına äke, şeşe ornına şeşe bop qalğan, kindikten jalğız kökesiniñ ömiri janın jegidey jey berdi...

* * *

Kündegidey esik aldına beytanıs bir adamnıñ kelgeninen habar bergendey, auladağı it şäuildep, biraz ürdi. Oğan qwlaq asqan beytanıs joq, kün wzağına börkine tüsken az-mwz tiın-tebenin şwqşiıp sanağan boldı, esebine jetken-jetpegeni belgisiz. Ünemi osı qiılıstan kütip twratın orıs qızınan bir jartını satıp aldı da, tapqan  ırızdığınıñ dämin köreyin degendey, qısqa moyın bötelkeni tübine deyin bir köterip, qılqıldata jwttı. Tipten şöldep qalıptı. Tört qwbılası endi-endi tügeldengendey, saz balşıq ielengen qara jerge bir qırınan qisaya ketti. Köşeniñ bwralqı itteri onıñ qarasınan ağı köp wypalanğan saqalın iiskeledi. Bwtaq basında miyaulap twrğan sarı mısıq mamıq tösegin qayta körgendey, wypa-twypası şıqqan qoñır tonnıñ üstine sekirip tüsti.

Sälden soñ Bekestiñ aulasınıñ jarığı jandı. Bireu «ki...ki...» dep dıbıs berip, aulağa şıqtı. Sırtqı qaqpadan basın qılqitqan kişkentay Nwraş kenet ayqaylap jiberdi:

– Papa, papa, ana mas bizdiñ üydiñ aldında tağı jatır!

– Jatsın, qwdaydıñ keñ jerin ayaysıñ ba?

– Sonı sender jaman üyretken tiın-teben berip... Qane, sen bala, kir işke! Qatqan nanğa deyin sol qartqa beresiñ de twrasıñ! Sosın mında kelmey qaytsin ol?! Biledi, kimniñ esik aldı tınış ekenin... Köşedegi alqaştıñ bärin däniktirip! Bayağı bazardıñ qası ğoy dep em, endi köringen kök ittini töbeme oynatatın boldım, qasqa basım! Bekestiñ äyeliniñ dausı tüngi auamen öktem-öktem estildi. – Osı jerden qaydan alğızğanımdı bwl üydi!

Birte-birte jañğırğan dauıs ta tındı. Sırtqı esik tars jabıldı. Auladağı jarıq ta öşti. Qarañğı tündi tınıştıq biledi. Eki ayağın bir-birine soğıp, wzaq twrğan Sayra jılı üyinde wyqığa jatqan Bekeske: «Sorlı bauırım-au, bwl jatqan seniñ öz äkeñ ğoy», - dep tağı da ayta almadı.

Jaman börkin közine deyin tüsirip, sarı mısıqpen birge qorılğa basqan kökesi mwnıñ birinen de qannen-qapersiz edi.

Mira Şüyinşälieva

Abai.kz

22 pikir