Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Jazılğan jaydıñ jalğası... 2246 11 pikir 12 Tamız, 2019 sağat 17:50

Sınnıñ bäri jala emes!

Biıl 24 mausım küni «Abai.kz» aqparattıq portalında tarihşı A. Qambarovtıñ «Tarih institutınıñ «jalğan mälimetke tolı kitabı» jarıq kördi» degen maqalası jariyalanıp, onda Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutı şığarğan «Qazaq memlekettiligi jäne Alaşorda» attı zertteu eñbeginde orın alğan kemşilikter sınğa alınğan bolatın. Biraq ta bwl sındı atalmış instituttıñ wjımı qabıldamay,  1 tamızda «Institut jariyalağan eñbekti sapasız dep körsetu nağız jala jabu» dep teristeu maqalasın jariya etti.

Qazaq jwrtşılığı arasında swranısqa ie Alaş turalı eñbekke nege jala jabıldı eken degen oymen «Qazaq memlekettiligi jäne Alaşorda» kitabın tauıp oquğa tura keldi. Bwl kitappen tanısu  barısında A. Qambarovtıñ sını orındı ekenine jäne onıñ pikirinde eşkimniñ jeke basına tiisuşilik joq ekenine köz jetkizuge boladı. Mwnıñ özi Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih institutınıñ wjımı eşqanday sındı qabıldamaytındığın, mwnday sındı «jala» dep espeteytinin, öz attarına şañ jwqtırmauğa tırısatının añğartadı. Onıñ üstine Tarih institutınıñ wjımı A. Qambarovtıñ sıni maqalasın bwrınğı basşılıqtıñ «qastandıq» äreketimen baylanıstıruın ğılımi etikağa jat beyädeptiktiñ körinisi retinde bağalauğa itermeleydi.

A. Qambarovtıñ sıni pikiri ğılımğa janaşırlıqtan, Alaş mäselesiniñ tereñ zerttelip, bwl jöninde halıqtıñ qolına saliqalı tuındı tise degen nietten tuındağan.  Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ wjımı A. Qambarovtıñ sın-pikirin dwrıs qabıldauı tiis edi jäne ol atap körsetken kemşilikterge instituttıñ abıroyı üşin jol bermeui kerek edi. Onıñ üstine institut wjımı orındı aytılğan sındı jala deytin bolsa, sınağannıñ bärin sotqa beremin dep  qoqañdaytın bolsa, sonda ne bolğanı!?

Juırda ğana Bilim jäne ğılım ministri A. Aymağambetov mektep oqulıqtarında kemşilikterdiñ köp ekenin aytıp, onı jöndeuge şaqırdı. Osınday kezde bildey bir ğılımi-zertteu institutınıñ monografiyasında kemşilikter jiberilip jatsa ne bolmaq!? Oqulıqtar men oqu qwraldarınıñ mätini ğılımi eñbekterdiñ mälimetterine negizdeledi ğoy!

Tarih institutı şığarğan kitabında A. Qambarov körsetpegen qatelikter äli de barşılıq. Mäselen, A.M. Auanasova men E.Q. Nwrpeyisov «1917 jıldıñ soñında «Alaş» avtonomiyası jariyalanğanda, Resey territoriyasında birıñğay memlekettik basqaru jüyesi bolğan joq. Özin-özi jariyalağan ükimet – Uaqıtşa ükimet...» (46-bet) dey otırıp birneşe qatelikke jol bergen. Birinşiden, «Alaş» avtonomiyası 1917  jıldıñ soñında jariyalanğan joq, 1917 jılı jeltoqsanda ötken ekinşi jalpıqazaq s'ezinde «Alaş» avtonomiyasın jariyalau keyinge qaldırılğan, ekinşiden, Uaqıtşa ükimet özin-özi jariyalağan joq, Uaqıtşa ükimet Memlekettik dumanıñ uaqışa komiteti men Petrograd jwmısşı-soldat deputattarı keñesiniñ arasındağı kelisim negizinde qwrıldı.  Osı jäytti kitapta dwrıs aşıp körsetudiñ ornına A.M. Auanasova men E.Q. Nwrpeyisov tarihi faktini bwrmalauğa jol  bergen.

Kitap avtorlarınıñ tarihi faktini bwrmaluğa beyim ekeni B.Ğ. Ayağan äzirlegen «Alaş qayratkerleri eñbekterindegi memlekettilik ideyası» degen taraudan ayqın añğarıladı. Onı kitaptıñ 91-betindegi «Alaşordanıñ köşbasşıları qiın sınaqtarğa qaramastan, Uaqıtşa ükimetpen qısqa äri teñ emes Odaq qwru arqılı kürdeli jolmen ötip, Komuçpen baylanıs ornatuğa tırıstı, ... şet elderdiñ – Türkiyanıñ, Qıtaydıñ, Ortalıq Aziya halıqtarımen qarım-qatınas ornattı» degen mazmwndağı mätinnen bayqauğa boladı.

B.Ğ. Ayağan Alaşorda qwrılğan kezde Uaqıtşa ükimettiñ joyılıp, onıñ ornına keñestik bilik kelgenin eskermey, Alaşordanı «Uaqıtşa ükimtpen qısqa äri teñ emes Odaq qwrdı» dep qatelikke jol bergen. Sonımen qatar onıñ Alaşordanıñ törağası Ä. Bökeyhanovtıñ Türkistan avtonomiyasımen odaq qwrudı qolday qoymağanın bürkemelep, «Alaşorda kösbasşıları Ortalıq Aziya halıqtarımen baylanıs ornattı» deuin qalay tüsindiruge boladı!? Avtordıñ Alaşorda kösbaşıları Türkiyanıñ jäne Qıtaydıñ halıqtarımen baylanıs ornattı deui – öreskel qatelik. Alaşorda kösbasşıları Türkiya men Qıtaydıñ köp wlttı halıqtarımen baylanıs ornatuğa qol jetkize almadı. Alaşordaşılar tek Qıtay men Türkiyanıñ biren-saran ökilderimen ğana baylanıs jasauğa qol jetkize aldı. Bwl jerde bälkim,  B.Ğ. Ayağan Qıtayğa M. Dulatov bastağan toptıñ Qıtay qazaqtarı arasına barğanın aytqısı kelgen şığar!? Biraq mwnı Qıtay halıqtarımen Alaşorda baylanıs ornattı deuge bolmaydı esmes pe!?

Wjımdıq monografiyanı dayarlauşılar jalpı jwrtşılıqqa mälim faktilerdi de bwrmalağan. Bwğan Q.A. Eñsenovtiñ Erejep Itbaev jöninde jazğan mätindegi mına joldar dälel: «1920 jıldıñ basında Alaşorda men Keñes ükimeti arasında jürgizilgen kelissözder nätijesinde düniege kelgen Qazrevkomnıñ 1920 jılğı naurızdıñ 5-indegi qaulısına säykes Alaşorda taratıldı» (693 bet).

Q.A. Eñsepov osı pikiri arqılı 1919 jılı 10 şildede qwrılğan Qazrevkomdı 1920 jılı qwrıldı dep oqırman qauımdı şatastıradı. Onıñ üstine ol «Qazrevkomdı Alaşorda men Keñes ükimeti arasındağı kelisim negizinde qwrıldı» dep öreskel qatelikke jol bergen. Ğılım naqtılıqtı qajet etedi. Bwl jerde kitaptı dayarlauşılar ğılımğa bayağıdan belgili närseniñ özin dwrıs körsete almay, özderinşe bir «jañalıq» aşqısı kelgen. Tipten, Ş.Ş.  Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutında qızmet jasağan K. Nwrpeyisovtiñ «Alaş häm Alaşorda» degen kitabındağı mälimetterdi ayaq astı etken.

Qatelikter kitapta tipten köp. Olardı tize berseñ kem degende 10-nan astam paraq ketetin türi bar.   Keybir avtorlar taqırıptan auıtqıp, taqırıpqa qatısı joq närselerdi bayandap ketken. Mäselen, J. Tañatarova «Alaş Oda jäne Resey demokratiyası» dep atalatın 17 bettik mätinniñ tek birjarım betin ğana Alaşorda mäselesine arnağan. Mätinniñ qalğan betterinde Alaşorda ükimeti qwrılğanğa deyingi  oqiğalar bayandalğan.

Z. Qabıldinov «HİH-HH ğasırdıñ toğısında Ä.N. Bökeyhan qazaq halqınıñ wlttıq jazbaşa tarihın jazuğa kirisken jalğız qazaq halqınıñ ökili» degen pikir bildiremin dep  Q. Halid, Ş. Qwdayberdiwlı, M-J. Köpeywlı sekildi twlğalardıñ tarih turalı jazğan eñbekterin qaperge ilmegen. Ol Ä. Bökeyhannıñ otan tarihın zertteuge qosqan ülesin sol däuirge deyin jarıq körgen eñbektermen salıstıra taldaudı nazardan tıs qaldırğan. Osınday salıstıra taldau arqılı ğana Ä. Bökeyhannıñ otandıq tarihtı zertteuge qosqan ülesin körsetuge bolatının Z. Qabıldinov tarihşı retinde eskermegen.

Kitap avtorları arasında jalğan mälimet keltiruge äuestenuşilikke boy aldırğandar da bar.  Mäselen, T. Äpendiev  Bazarbay Mämetov attı tarauşada bwrın ğılımi aynalımğa engen avtorlardıñ eñbegin köşirip paydalanuda da aldına jan salmağanı osı taraudı oqığan adam birden bayqaydı.  Avtor Vernıy erler gimnaziyasındağı mwsılman balalar dini pänderdi oqudan bosatılğanın mülde bilmese kerek. Kitaptıñ 555-betinde «Sonımen birge dini sauat aşıp, Resey imperiyasındağı halıqtardıñ tili men mädenietin üyrendi» - dep aydı aspanğa biraq şığaradı. Sonday-aq kitaptıñ 561-betinde  1917 jılı Oralda, Orınborda, Aqtöbede, Taşkentte oblıstıq qazaq s'ezderi ötti degen mazmwndağı pikir bildirgen. Bwl jerde avtor Aqtöbe men Taşkentte 1917 jılı oblıstıq qazaq s'ezderi ötkizilmegeninen beyhabar ekenin tanıtqan. Qazaq s'ezderiniñ ötkizilu jayınan habarı joq adam qalayşa Alaş tarihın jazadı?

T.Ä. Äpendiev 567-betinde alaş qayrakeri B. Mämetovti «Türkistan men Alaşorda ükimetteri qwramında sanaldı (boldı)» degen jalğan mälimet keltiredi. B. Mämbetovtiñ Türkistan avtonomiyası ükimetiniñ qwramına müşe bolıp kirmegenin T.Ä. Äpendiev eskermey, öz betinşe tarih ğılımına «jañalıq» qosqan.

Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutı wjımı Alaş tarihın jazuğa biliksiz, jalğan mälimetter berude aldına jan salmaytındardı tartuı ülken qatelik bolğan. Bwğan oqırman qauım T.Ä. Äpendiev dayarlağan «Äzimhan Kenesarin» jäne «Bazarbay Mämetov» dep atalatın mätinmen tanısu barısında anıq köz jetkize aladı. Onıñ jazğandarında birizdilik, logikalıq üylesimdilik, ğılımi etika principteri müldem saqtalmağan.

Osı kitap qolıma tigende Alaş qozğalısı qayratkerleriniñ Samaradağı Uçkommmen, Ufa direktoriyasımen, Sibir avtonomiyasımen, Kolçak, Dutov, Annenkov sekildi t.b. aqgvardiyaşılarımen baylanısı aşılıp körsetilgen şığar dep oylağanmın. Alayda kitapta mwnıñ birde-biri qamtılmay qalğan. Qazirgi kezde köpşilik qauımdı osı jäytter köbirek qızıqtırıp, qızu pikirtalastar tudırıp jatqanın kitaptı dayarlauşılar qaperge almağan.

Söz soñında aytarım, A. Qambarovtıñ sın pikiri orındı. Onıñ sın-pikirin jalğan, jala deuge kelmeydi. Bastı qatelik Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ özinde.  Äli talay ğılımğa janaşır adamdar  osı kitaptağı kemşilikterdi tizip körsete jatar. Bälkim, Tarih institutınıñ wjımı bwl kitaptı elimizdegi körnekti alaştanuşılardıñ ğılımi süzgisinen ötkizip barıp, öziniñ teristeu pikirin jazar.

N. Qıstaubay,
Tarihşı

Abai.kz

11 pikir