Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 3023 2 pikir 12 Tamız, 2019 sağat 11:11

Öner (Äñgime)

Adamğa türli-tüsti boyauımen kempirqosaqtıñ kökjiekte kerile qalğanı siyaqtı ğajayıp körinis künde kezdese bermes. Sol körinis onıñ keñjarıq kabinetine kökjasıl köylektiñ etek jağınan aq baltırı ağarañdap özi kelip kirdi. Esikten kirgen älgi suret töbesinde qwmıra tolı su twrsa da şayqalmaytınday bappen qozğalıp, özine qaray bayau jıljıp kele jattı. Eki ortada sırtqı qaptaması sıpırılıp tüsip, jo-joq ol özi beri suırılıp şığıp, e dep es jiğanşa şoqiıp aldında otırdı.

– Mınanday türiñmen qarajayau jazarman bolıp keregi ne sağan?!

Birtürli aşulanıp, äldenege kektenip ayttı bwl sözdi. Bükil dañqtıñ biigine köterilip bolmastan ömiriniñ toqtausız zulap ötip bara jatqanına jını keldi. Täninen erte köktemdegi tıñ jerdiñ iisi bwrqırağan mına qwba qızdıñ qasında şau tartqan bürkittey qabarğan özin sonşama qor sezingen. Örteñdey qalıñ, biraq kömirdey qap-qara şaşınıñ alda-jalda moyınğa orala qalsa bir bunap tastarday wzın ekenin de añdap ülgerdi.

Köz ayası köleñkeli körinip, qabağınıñ astı sazdau jerdegi qara suday twnjıray qalıptı. Tikireygen tal-tal kirpikteri men qılşığı jıp-jıltır qoyu qara qastarı swlu jüzin swstandıra mörlep twr. Bwl aqın emes, biraq jastau küninde şığarğan älgi bir öleñ sapalaqtana esine oraldı.

Siz üşin küydim depsiz,

men sizdi süydim şeksiz,

sol üşin kinalama,

kezdesip twrayıqşı künarada,

ötedi ömir solay,

süymeseñ köñil qwlay,

ketersiñ bir jigitke,

qimastan jas küniñdi jılay-jılay...

Qwba qızdıñ tal boyı özine berile ikemdelip kele jatqanday körindi. Bäri qayta bastalmaq pa, qalay bwl jeñile salmaq sonda? Sol bir jas künderinen keyin qız betine äyel balası-au dep qaramağan. Qoñır üy, qoñır bäybişe, qara şäy, qara siya, biraq ol öziniñ twqımı taza tekti adam ekenin jaqsı biletin. Bar wstanğan dağdısı kidi, kirpiyaz aqsüyektiñ dağdısı jäne uaqıt qwstıñ sütinen beter tapşı!

– Sonda sen mağan nege keldiñ?!

– Sizdiñ kitaptarıñızdı jastanıp oqıp östim, ağa.

Qızdıñ tañdayınan jiñişkeleu ädemi dauıs bokal soğıstırğanday sıñğırap tögildi. Qwlağına qanşa jağıp bara jatsa da sır bergen joq, aq tamaqtıñ bülkilin de birtürli astarlı zımiyandıqqa jorıdı. Qaraptan qarap otırıp özegi al kep örtensin. Jayşılıq künde de şamırqandırıp jüretin jını ata jauın körgendey atoylap kep berdi.

– Bükil qazaq jastanıp oqidı meniñ kitaptarımdı. Sonı da söz dep aytıp otırmısıñ?

Üyrenşikti äñgimesin bastap kep jibergende, «apır-ay, mınau netken swlu qız?!» degen söz kömeyine jarısa kepteldi. Twla boyınan şınında da jaña sauğan bie sütindey saumal lep esti. Wstap körse bilegi qolına mamıqtay jwmsaq tier. Jeñsiz köylek arşığan jwmırtqaday appaq iıqtarın közben bolsa da eriksiz aymalatqan. Kökjasıl köylektiñ qısqalau etek jağınan oqtauday tüp-tüzu eki baltırdı da asığıs barımtalap qayttı.

– Men sizdi pir twtıp keldim, ağa. Söz önerin tañdap, jazuşı bolsam degen armanım bar. Biraq eşteñe swrap kelip otırğam joq. Asıl bolmısıñızdı bir kördim, sol jetedi mağan.

Säl türiñki qızıl erin köz aldına dirildey aşılıp tosıldı. Kitaptarında özi han-swltandarğa talay ilestirip jazğan äyelzatınıñ aşuın jaqsı biledi. Swlulıqtı mensinbegeni namısqa tigendey qabıldanğanın işi sezdi. Birtürli soğan janı rahattanıp otır. Emen esik sıqır etip aşılmağanda müldem köñilin qaldıratın bir sözdi soqaytıp tağı jwmsap jibermek edi. Kelgen şoyqara kisi oqıstan at basınday altın körgendey şwrqıray ketti.

– Oypır-ay, suret pe, adam ba? Tüsim be, öñim be? Bwl neğılğan jaratılıs?! Bwl suretti kim salğan? Qanday qas talant tudırğan?!

Şoyqaranıñ üyirip äketip bara jatqan qılığınan adal asqa aram qolın malğanday jiirkendi. Qwba qızdıñ öñinde qızğılt reñ oynay qalğanın körip, tipti atılıp kete jazdadı. Baqşiğan közderi äynektene ses bildirip, aqswr jüzi qanın işine tarta tikireydi. Ol tiktenip qarağanda bir de bireu qarsı kelip twra almağan. Qınınan suırılıp qalğan almas qılış ömiri bos qaytpauşı edi. Ana bayğwstı da otırğan jerinde qılpıp turap tüsti.

– Biraq, mınanday halturşikterdiñ aldına baruşı bolma!

Joq jerden öre twrğan qızğanışın basa almay, ayaq astı ekilene entikti. Qasına sağalap kelip jüretin şoyqarağa ömiri aytpağan sözdi añdausız aytıp qaldı. Tükke twrmaytın adam, biraq qwba qızdı odan nege qızğanğanın özi de tüsinbey twtıqtı. Sümeñdep kire qalmağanda, alıstan arnayı izdep kelgen mına qız balanı baqayşaq qwrlı körmey şığarıp salğalı otırğan, endi olay istegisi joq. Kranmen kötermeseñ qozğalmaytınday dümi zil tarta şögerilgen şoyqara da asa saspay, jañağı kisi öltiretindey tım auır sözdi basqa bireulerge op-oñay aparıp teli saldı.

– Ädebietti talanttar, al ädebi ortanı halturşikter jasaydı.

Aldındağı şoyqara qanşama tom-tom kitaptar jazsa da, tap mwnday aqıldı söz aytadı dep kütpegen. Bireu tauıp ketse quanatın kim eken, al mwnıñ jını qozadı. El işin ärbiri kişigirim oqiğaday dümpintken şığarmalarınıñ buı altınnıñ buınan beter masaytqan köñili eşkimdi de, eşteñeni de şen körgendey emes. Jetesi jetpegenniñ ğana esesi ketedi, atı Matay ekeni ras bolsa, basınan ömiri söz asırmaq emen. Soyıp salsa qan şıqpasın bile twra qayraulı til men jaqtı almastay jarq etkizip,  tiridey irep saldı tağı.

– Auzımdı beker bılğadıñ, Şıñdauıl. Jöpşendige söz arnap şığındanbauşı edim. Jındardıñ da mwsılmanı boladı, bilseñ. Sen jay halturşik emes, talanttı halturşiksiñ.

Qara adamnıñ türiniñ kögis tartqanın osı jolı ayızı qana anıqtap kördi, oypırımay swmdıq boladı eken. Audarılğan jerdiñ qırtısı qwsap kögistene jıltıradı. «Osığan äyelder nege kelisedi eken?» dep tañırqadı bwl. Aşulanıp ketip bara jatqan şoyqaranıñ salmağı eki esege artqanday, eden oybay sala şıqırlap kep berdi. Artınan emen esik te qabırğanı jwlıp tüserdey bar salmağımen sart etip jabıldı. Bireu jağınan bir tartqanday tiksinip, boyın tez jinap aldı.

– Ağatay, bwl ne qılğanıñız?

– Mende jaqsı köru joq!

– A?.. Ne deysiz?..

– Men jaqsı köre almaymın deymin. Biraq, ölerdey qızğanam.

– Tüsinbedim ğoy, jan ağa?

– Bilmeymin... Seni jaña körip otırmın ğoy... Sonda da qızğanıp kettim...

– Kimnen?.. Neni?..

– Naq seni emes, ärine... Ädemilikti... Ädemilikti jañağınday qara düleylerden qızğanamın... Dünieniñ bärin adaqtap bitti osılar... Aramdap bitti...

Şoyqara emen esikti sırttarınan tars jauıp ketken keñjarıq kabinette bwlar emes, basqa bireuler küñgir-küñgir äñgime aytıp otırğanday sezildi oğan. Äytpese auıldan kelgen wyañ qızdıñ birden büytip aşılıp äñgimelesui mümkin emes qoy. Mwnıñ da kim köringenge qarbız qwsap qaq jarıla qalatın wşqalaqtığı joq. Osını oylağan ol salqınqandı jazuşıdan qızuqandı keyipker bolmısına dendep enip bara jatqanın emis-emis qana bildi.

Malğwn barıstikindey döñgelene bitken jwmır pişin qatulansa bir qısım swstı, jwmsarıp külse de birtürli sesti. Kabinet artındağı qarañğılau demalıs bölmesine kelip kirgende ağarañdap sol döñgelek jüzi ğana körindi. Şaqırayğan jarıqtan qarañğılau bölmege auısqandağı alğaşqı äseri –qızdıñ sopayğan bet älpetinen bwrın sorayğan swlbasın jobalağanı boldı. Jarıq tolıq jetpegen jerde adamnıñ beti sopayıp, boyı wzarıp ketedi eken. Jarıqtı jarq etkizip jaqqanda qwba qız joq bolıp ketti de, onıñ aldında qaytadan qaptamağa salınğan jansız suret twrdı. Eki şetinen eki qolımen qısa wstap, özinen qwlaşı jetkenşe alıstatıp qayta qaradı. Qwday biledi, surettegi bwl qwba qız ömirde tiri kezdesse selt etpes edi. Qayta ana Şıñdauılday aram qoldılar lastap ketkendey jiirkene qarauı äbden mümkin. Sebebi künädan päk perişte mwnıñ qalamınan ğana tuadı jäne onda jan bolmaydı.

Ol surettegi swludı bırtiğan sausağınıñ sırtımen äri mensinbey, äri ayalay sipadı. Arı qaradı, beri qaradı, boyında äyteuir bir kemşilik bar siyaqtı, alayda onıñ ne kemşilik ekenin taba alğan joq. Qabırğağa süyep qoyıp, säl şeginiñkirep barıp tağı qaradı. Bäri ornında siyaqtı, sonda da birdeñe jetpeytindey körindi özine. Eger otıra qalıp, mına surettegi qızdı surettep jaza bastasa, kemşiligi bir jerinen bolmasa bir jerinen tabıla keter edi. «E, nege bayqap körmeske» degen oy qanın qızdırıp ala jöneldi de, oyınan tez aynıp qaldı. Onsız da jazatın jwmısı bastan asadı. Suretti endi köñilimdi alañdatpasın dep, teris audarıp qoya saldı.

Qaytıp keñjarıq kabinetine şığa bergende, keneptegi maylı boyaudıñ edenge erip ağıp tüskenin kördi. Ayağın tartıp alıp ülgermey, şetin basıp ketti de tabanına kir jwğıp qalğanday tarpıp sürtip şığıp ketti. Qızğıltqoñır boyau jayılıp barıp, irkilip toqtap, parket edenge siñip kete almay möldirep biraz jattı. Kenet, öli boyauğa jan bitkendey jiırıla jinalıp, jatqan jerinen suırıla köterildi. Endi bir közdi aşıp-jwmğanday uaqıtta tap sol jerde boyı-basın tüzep, jañağı surettegi kökjasıl köylekti boyjetken twrdı. Bağanağıday batıl emes, ayağın qımsına basıp, wyala qızarıp, keñjarıq kabinetke ol da şıqtı. Örimi bosap qobırağan bwrımın arqasına aqırın laqtıra tastap, äuelgidegi orınğa kelip imenşektey, biraq özimsine jayğastı. Jañağı qızğıltqoñır boyaudıñ jwqanası lıpıp betiniñ wşına köşkeni bolmasa köp eşteñe özgermegen siyaqtı körindi bwğan.

– Jazuşı bolu degen qiyamettiñ qiyameti. Qıl köpirden ötkendey bir jağıñda ot laulap, bir jağıñda su şapşıp jatadı. Talaylar twnşığıp ölgen, kül bolıp janıp ketken. Tän şıñğırğannan, jan şıñğırğan jaman.

Men solardıñ dauısın künde estimin, – dep wzaq mäslihattıñ basın bir qayırıp toqtadı Matay.

Malğwn barıstikindey jwmır pişin iştey äldenege qanağattanbasa da äldebir toyattı esine alıp, tilimen twmsığın jalağan jırtqışqa wqsadı osı sät. Qwba qız onımen janı şıñğırğan adamdardıñ aşı dauıstarın birge estip otırğanday omırauın alğa sala, bar boyımen berile emeksidi.

– Bala künimde bizdiñ auılğa cirk keldi. Sonda älgilerdiñ işindegi bir bala qozdağan qıp-qızıl şoqtı jalañayaq basıp öner körsetti. Bäri tañqaldı, men tañqalğam joq. Mende balalıq bolmağan siyaqtı, ömir baqi qıp-qızıl şoqtıñ üstimen jüretinimdi sol kezde-aq sezetinmin. Tabanım küldirep küyip-küyip meyiz boldı. Al osı tabanımnıñ astındağı şoqtı jatıp ta ürleytin, twrıp ta ürleytin «dostarım» ittiñ basınan köp, – dep jazuşı köpten boyın buıp jürgen arız-armanın ayra-jayra aqtarıp saldı.

Qwba qız ol mağan qarap otır dep oyladı, alayda tura qarasa da jazuşı onı müldem körmey otır edi. Köz aldın telegey-teñiz dünie körinisi şırmap, qwba qız jal-jal tolqındardıñ arasında köbikke kömilgen jañqa qwrlı bolmay qaldı.

– Meniñ wltımday wlt jer betinde joq, biraq onı adastırıp jürgender maqsatına jetip te qaldı. Adamzatqa arnap kitap jazatındarda aqımız ketip jür. Solar öz wltına adamzattıñ müşesi emestey mwrın şüyirip qaraydı. Jıltıraqqa äues bizdiñ wlt keyde bala sekildi. Keyde kisi tanımay ma dep qorqam. Qızıldı-jasıldı batpırauıq quğan baladay şapqılap ketedi,– dep kesapattana kekireydi.

Malğwn barıstikindey jwmır pişin jwdırıqtay bolıp tüydektele tüleylendi. Qwba qız onıñ aşuın da özimsinip alğan bwl kezde, bağınıştı peyil bildirip montansi qalğan. Tipti onıñ östip aşulanğanınan läzzat alatın sekildi.

– Öz danışpanın özi qwdıqqa tastap jibergen halıq bir adassa oñbay adasadı. Düniede jaqsı men jamandı ayırmağan jaman. Ondaylar aramızda äli jür balaqtan tartıp, baltırdan qauıp. Biz işine şaytan şıqpastay bolıp kirgen elmiz. Sol şaytan eldi mağan da aytaqtaydı, oğan da aytaqtaydı. Men bwl elden ketpesem bolmaydı endi, onday mümkinşiligim bar, – degen jazuşınıñ şatınağan domalaq közderin ıza jası kireukeledi.

Qwba qız wmsınıp, onıñ jasın sürtip alğısı keldi, özine solay isteuge bwdan bılay tolıq qaqı bar tärizdi körindi. Alayda jazuşı jasın keri jwtıp aldı da ol şoşıp ketti.

– Meyli, bwlar qadirimdi bilmese de, keyingi wrpaq biler. Sender de neni wğasıñdar? Kökirekteriñ körbiltelenip qalğan. Onı arşuğa uaqıt kerek. Qazirgi armandap izdep kelip otırmın degeniñ bos söz. Biraq alğan betiñ tüzu eken. Aldıñnan jarılqasın, – dedi de, – äyteuir älgindey halturşikterdiñ qolına tüspegeniñe de şükir,– dep, bar şarua soğan tirelip twrğanday nığızdalıp bir sözdi tağı qostı jazuşı.

Malğwn barıstikindey jwmır pişin işten qıstığıp ter şıqqanday säl jwmsardı. Qwba qız köñili birjola qalıp, it-qws silikpelep tastağan jemtiktey ilektene tömen twqırdı. Söytip äñgime ayaqtala bergende keñjarıq kabinetke asığıp-aptığıp, sürinip-qabınıp suretşi kirdi. Äldene lıp etkendey boldı, tısırlağan dıbıs ta tez basıla qaldı, körinistiñ söytip jıldam özgergeni sonşa, eşkim eşteñe bayqağan joq. Tağı eki-üş minöt ötkende suretşi qalbalaqtap, maylı boyaumen salınğan kartinasın öñgere köterip ketip bara jattı.

Картинки по запросу жүсіпбек қорғасбек

Jüsipbek Qorğasbek

Abai.kz

2 pikir