Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Kübirtke 1078 2 pikir 12 Tamız, 2019 sağat 10:30

Qalu Toqtabolatov: Wlttıq baspasöz industriyasınıñ tağantasın bekemdeyik!

Orıs tildi qazaq jurnalistikasında qazaq kitabınıñ taralımı, jwrtqa jetimi äm qazaq basılımı men baspasöziniñ joğın joqtap, bağın bağamdau jolında talmay oy tolğap, özekti problemalardı 30 jıldan beri köterip jürgen oraldıq baspager-jornalşı Qalu Toktabulatov ağamızdıñ «Ne nujen hayp çerez yazık, a nujno stroit' industriyu nacional'nogo peçatnogo SLOVA!» attı maqalasın Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandarına audarıp wsınıp otırmız!

2019 jıldıñ 26 şildesinde Özbekstan tuması Vladislav Ten öziniñ Karavan gazetine bergen «Hayp çerez yazık» swhbatında tömendegindey köñildiñ kirbiñin aşatın saual qoyıp: «Nelikten adamdar jıldar boyı tuğan tilin üyrene almay keledi? Bwl orayda olardı üyrenuge qwlıqtarı joq, dep kinälap, jeñil qamşılay salu oñaydıñ oñayı. Til üyrenudi qoljetimdi etip, tiimdi jağday men kontentti qalıptastıru kerek.  Al, bwnı qalay jasauğa boladı? Ol qara aspandı töndirip, asanqaylandırudı qajet etpeytin, qayta tüp qiındığı joq, tipten op-oñay dünie: barşa qızıqtı fil'mderdi, mul'tfil'mder men kitaptardı qazaq tiline audarıp, olardı orısşa subtitrmen qamtamasız etu qajet.  Eger tap osılay istey almasaq, onda tildi damıtu turalı auızdı auırtıp söz etudiñ ne qajeti bar? Nelikten bügingi tañda adamdar ağılşın tilin eş qiındıqsız üyinde otırıp-aq üyrene aladı? Sebebi, barşa internet – kontent osı tildi tamaşa qırınan jwrtqa wsınıp otır.

Wltşıl patirottar, auıldan qalağa kelgender kezinde bir auız orısşa bilmese de, endi orısşa söyleuden kez kelgen jandı jañıldıradı degendi jii söz etedi. Öytkeni, nağız qazaqtar közin aşqannan orıs tildi kino, TV, radio t,b, besigine bölenip östi. Al, kerisinşe, qızılordalıq äm şımkenttik orıstar men kärister besiginen qazaq tilin qwlağına siñirgenimen nege äm nelikten qazaq tildiler qatarın toltırmauda!?...» dep öz payımın alğa tartadı.

Al, öziniñ bir swhbatında  «Situativnıy kazahskiy» kitabınıñ avtorı Qanat Tasıbekov: «Qazir otbası, oşaq qasılıq belgili bir taqırıpta ana tilinde söyley alatın orıs tildi qazaqtar jetip artıladı, biraq jwrt aldına suırılıp şığıp, talğamdı oy aytuğa äli de qauqarsız» degendi orındı söz etedi. Iä, bwl degeniñiz – barşa jiptiñ kürmeui äli künge deyin qazaq tilindegi älemdik mädeni kontenttiñ adalığına kelip tireletin zor problema. Bwnıñ bäri wlttıq avtorlıq, redaktorlıq äm audarmaşılıq mektepterdiñ müldem joqtığınan kelip şığadı. Vladislav Tenniñ bwl orayda eñ birinşi añğarğan ilki sebebi  – postkeñestik keñistiktegi orıs tiliniñ dausız üstemdigi. Bwl orayda Qazaqstan bärinen köp zardap şekti… Qazaq dalası patşa bodandığı qwrsauına tüskenderdiñ işindegi  alğaşqı da, soñğısı da emestin. Egemendiktiñ otız jılı ötse de, tildik ahual eş oñalmay keledi. Bäriniñ kiltipanı nede?

Bwğan jauaptı indukciya (oy salu, bağıttau – Ä.Ä.Ä.) ädisinen emes, qayta kersinşe dedukciya (bir nemese birneşe basqa twjırımdamalardan (şarttardan) bir twjırımdı (saldardı) däleldep, şığaru – Ä.Ä.Ä.) ädisinen izdeu kerek. «Şın mänisinde totalitarlıq KSRO qwlağannan keyin 1991-1992 jıldardan bastap biz jaña egemen Qazaqstandı ömirge äkelude qanday qadamdar jasadıq?» degen saualdı tötesinen qoyuımız kerek.

Bwnımız demokratiya men narıq pa, älde avtoritarizm men oligarhtıq klandıq ekonomika ma? Älbette kommunistik memjospardan birden zır etip bäsekelestik narığı men demokratiyağa jele jortıp öte almaysıñ. Orta tap pen azamattıq qoğamnıñ tiregi bolıp tabılatın şağın jäne orta biznes bilik tizgini qolına tigender tarapınan közge ilinbeytin avtoritarlıq rejimniñ tiregi bolıp tabılatın klandıq-oligarhtıq äm kvazimemlekettik qwrılımdardıñ däureni jürgenin bastan ötkeruimiz kerek. Söz jüzinde osınıñ bärin mıjğılap, jartıkeş şaraları negizinde öziniñ nesielik zaymdarımen şağın biznestiñ kösegesin kögertuşi imanjüzdi «Damu» men «Bäyterekti» kökke kötere däriptep, jırtqış ta, ösimqor banki biznesiniñ qanatın qiğılaymız.

Kez kelgen ekonomikanıñ şın mänisinde qanatın keñge jayıp örkendeui üşin tek qana aqşa emes... Bilim de kerek. Tehnologiya da qajet. Äm eñ bastısı äldebir eñ mañızdı dünieni öndirip şığaru.  Şın mänisinde bwnıñ bäri de Qazaqstanda bar. Tek bir ğana närse joq, ol – ekonomikalıq sayasattağı twraqtılıq. Prem'er-ministrdiñ, ekonomika ministriniñ, qarjı nemese Wlttıq Banktiñ basşısınıñ ärbir jaña tağayındaluı ekonomikalıq kurstıñ özgeruine äkep soğadı. Oyın erejesi, salıq stavkası, eksporttıq tauar erejesi, jekeşelendiru, orta jäne joğarğı bilim berudi qarjılandıru kölemi özgeriske wşıraydı.

Ärbir jaña tağayındaluşı «ekonomikanı joqtan bar jasap, wrşıqtay şır aynaldıruğa mäjbürmin» dep mwñın şağıp, zarlap şığa keledi. Osı bağıtta öziniñ kelesi mwrageriniñ ömirin qiyamet qayımğa aynaldıratın jaña qwjattardı jazadı. Keyin osı bir dana jazbalar jwrttıñ bäriniñ esine şığıp tars wmıtıladı. 26.07.2019 jılğı «Karavanda»: «Jaqında Prezident Qasım-Jomart Toqaev barşa membağdarlamalarğa tekseru jasaudı talap etti» - dep jazadı Adil Urmanov.

Al, käne, bizdiñ elimizdiñ azamattarınıñ jadısın jadılaudıñ, sanasın şala jansızdandırudıñ eñ mıqtı qaruı – ideologiyanıñ tizgini qoldarında bolğan äm bolıp kele jatqan aqparat jäne qoğamdıq damu ministrliginiñ soñğı tört basşısınıñ tağdırın saralap köreyik. Eñ äueli äp-bisimiläni twñğış aqparat jäne mädeniet ministri bolğan bügingi senator Quanış Swltanovtan bastayıq. Qazaqstan Kompartiyasınıñ cenzura böliminiñ şekpeninen şıqqan jan ministrlik tağına otırğan kezinde memlekettik BAQ üşin QQS joyıp, al, endi-endi qaz twrıp, buının bekemdep kele jatqan jekemenşik tele-radio, gazet, kitap baspaları, kitap satuşı käsiporındarğa qosımşa qwn salığın (QQS) engizuimen este qaldı.

Odan keyingi aqparat jäne qoğamdıq damudıñ ekinşi ministri MGU jurfaginiñ tülegi marqwm Altınbek Särsenbaywlı boldı. Aqparat ministriniñ orıntağında bolğan 10 jılda ol ne istedi? Onıñ bastı eñbegi twñğış prezident aldında asqan mintazdıqpen bwrın Kajıgeldinniñ ükimetine bağınıştı bolğan barşa memlekettik BAQ prezident apparatına bağınıştı etui boldı. Odan keyin bükil Qazaqstan boyınşa  1560 kitap dükenderi bolğan «Qazaqkitaptı» jekeşelendirip, osı memkoncernniñ bası-qasında jürgender onı talan-tarajğa wşırattı. YAğni, qalamın azıq etken jazbager bauırlardı kitap narığınan, birıñğay kitap saudası alañınan, 18 mln. jwrttan tüsetin mikro investiciyalanudan,  qalamgerlerdiñ qalamaqılıq bwlaq közderinen äm medicinanı, ğılımi-tehnikalıq ädebietti, halıqşaruaşılığınıñ barşa salaların qamtitın jaña baspalardı bastapqı kapitalınan bölip tastadı. Endigi jerde belgili bir mamandıq boyınşa kitap jazuğa ınta tanıtqan avtor nemese qosar avtorlar tobı eki tekşe metrlik tasqa basılğan sözi bar kesilgen qağazğa ielik etedi. Al, arı qaray ne isteui kerek? Kitaptı tek qana redakciyalap, jarıqqa şığarıp qana qoyu azdıq etedi, onı sonımen birge jarnamalap, bükil elimiz boyınşa taratıp, satu arqılı jwmsağan aqşanı qaytarıp alu kerek. Bwl öte auqımdı jwmıs, qarapayım jazbager jan jalğız özi eşqaşan jeke şauıp eşnärse tındıra almaydı.  Qalamgerdiñ ömirge keluinde jazatın adamğa qarağanda baspa zor röl atqaradı. Degenmen, startap – baspa payda boluı üşin elimizde kitap taratudıñ infraqwrılımı damuı qajet. Osı orayda Puşkinniñ: «şabıt – satılmaydı, biraq, qoljazbanı – satuğa boladı» degen qanattı sözin eske tüsirgenimiz orındı. Onıñ osı qanattı sözin ne kitaphanaşımen, ne baspagermen äñgimelesu üstinde emes, esimi ülken ärippen jazılatın kitap satuşımen swhbattasu barısında ömirge äkeldi. Öytkeni, Puşkinniñ kezinde temirjol qauırt damıp, qalalarda, onıñ üstine temirjol  vokzaldarında kitap düñgirşekteri men dükenderi payda bola bastadı. Orıs ädebi tilin ömirge äkelude jalğız Puşkin ğana emes, sol kezde ömirge kelip ülgergen bükil ädebi önerkäsip jwmıla at salsısqanına kelisetin şığarsızdar.

Aqparat pen mädeniettiñ üşinşi ministri bolğan Mwhtar Qwlmwhammed, qolındağı bilik tetigin paydalana otırıp, orasan zor memtapsırıs pen tenderlerdi «Atamwra» gazetin şığaratın öziniñ şağın jeke keñesesine toğıstırıp, oblıs ortalıqtarındağı kitap saudasına müldem kelmeytin ğimarattardı, Almatı ortasındağı avtokombinattı, baspanı, ofisti satıp alıp,  tenderlerge 80 jıldıq tarihı bar «Qaynar», «Bilim», «Ğılım», «Jazuşı», «Qazaqstan», «Öner», «Mektep» jäne t.b. qatıstırıp jarılqap tastadı. Atamwra kolledj ben JOO oqulıqtarın şetqaqpay etip, kitap narığındağı eñ aqşalı mektep oqulıqtarın sauın siır ete bildi. Onda twrğan ne bar! Osı bir tar auqımdı mamandıqtar boyınşa avtorlıq, redaktorlıq jäne audarmaşılar mektebin wstap twru üşin eşqanday memtenderdiñ aqşası jetpeydi.

Bilik tizginin wstağandar äsirese  memtapsırıs pen tenderlerge täueldi emes baspasözden qattı seskenedi. Osılayşa bäsekege qabiletti baspagerlik narıq Qazaqstanda qalıptasqan joq. Memtapsırıs pen tenderler arqılı byudjettik qarjılandıru  negizinen mektep oqulıqtarı men balalar ädebietin basıp şığaru sıbaylas jemqorlıqpen bılıqqan eki-üş oligarhtıq kitap baspasınan aspaydı. Bir ğana mañdayınan jel esken baspalardan şığatın kitap önimderin jıl sayın Nwr-Swltan (twpnwsqada – Astana) men Almatıdağı kitap järmeñkelerinen wşıratamız. Elbasımızdıñ özi «Nelikten jıl sayın memtapsırıs pen tenderlerdi belgili bir baspalar ğana wtıp alıp otradı?» dep mwñın şaqqan bolatın.

Degenmen biz bäsekelestiktiñ alğa basu kepili ekenin jaqsı bilemiz. Franciyanıñ 60 mln. twrğınına  30 mıñ baspa firmasınan keledi. Olar eldiñ 10-15 mıñ twrğınına bir kitap dükeninen keletin jağdaydağı kitap narığında öz näpaqaların tabuda. 140 mln. twrğını bar  Reseyde 5,5 mıñ baspa bar. Olardıñ köpşiligi 90-şı jıldarı äsirese, prezident El'cin öz jarlığımen kitapqa salınatın QQS nöldendirgen 1996-2002 jj. aralığında ömirge keldi. Reseyde jıl sayın basım köpşiligi audarma bolıp tabılatın  120-125 mıñ atalımmen kitap şığadı. YAğni, avtorlıq, redaktorlıq jäne audarma mektepterdi arnayı mamandanğan baspalar asırap-saqtap otır. 1989 jılğı KSRO salıstıratın bolsaq,  bükil Keñes Odağı boyınşa 260 baspanıñ küşimen bar-joğı 80 mıñ atalımmen kitap jarıq köretin edi. Kez kelgen wlttıq narıqtağı kitap salasınıñ bolaşağı  jeke bastamamen baylanıstı. Keñestik Qazaqstandağı Baspasözdiñ bäsi jürip twrğan şaqta är azamat kommunistik ideologiya ayasında äm maqsatı orayında memlekettik josparlau esebinen jazıp äm oqi alatın. Bwdan ne oñğa ne solğa bwlğaqtauşılar halıq jauı dep tabılatın. Qanşa aytqanmen egemen elimizde özin-özi aqtaytın jeke baspagerlik qaraket atımen joq: barşa sala memleketke bağınıp, memtapsırıs pen tenderlerden nan jep jür. YAğni, tike cenzura joq bolsa da, telilik tanıtuşılarğa arnalğan äkimşilik äm ekonomikalıq noqta tetikter bar. Baspa, ekran äm efirlik SÖZdiñ közboyauşılıq narığı (Kvazi-rınok) monarhizm nemese quırşaq handıq (marionetoçnogo hanstva) ideologiyanıñ ığına jığılğan. Mine, osıdan kelip tüptiñ tübinde elimizdi jarım-jartılay öz täuelsizdiginen ayıruğa äkep soğatın euraziyalıq odaq, kedendik odaq tuındauda. Qazirgi tañda auzımen qws tistegen, börkimen kök tiregen beldi twqım öz äulettik biligin jalğastıru üşin kezinde kişi jüzdiñ hanı Äbilhayır arman etkenindey, Kreml' qoltığına tığıluda. Alaştı süyu men aqşanı süyudiñ bası ünemi bir qazanğa sıya bermeydi. Bälkim memkapitalisterimiz ben olardıñ jandayşap nökerleriniñ älpetindegi  «kvazilik» betperde sırılıp tüsse de, ükimet aldında eş qısılmay, özderin jayındağı balamsızdıq tezisin tıqpalaumen keledi. Qanşa jerden sizge bizdiñ saualımız wnamasın, elimizdiñ irgesin basqaşa bekemdep, uığın özgeşe şanşudıñ bwdan özge amalı joq. Degenmen köptegen bağıttar boyınşa jeke biznes tek qana balamasız jobalar wsınıp qana qoymaydı, sonımen birge byudjetten bir tiın şığarmay, öz jeke qarjısı men nesiege alğan aqşasın saluğa da ıntalı ekendikterin añğartadı. Ol üşin salıq zañnamasınıñ konceptisin auıstırıp,  investiciyalıq qolaylı ahual tüzegimiz läzim.

Elimizdiñ jaña prezidenti men Alaştıñ jaña ükimeti kitap salasın narıqqa kirgizu üşin bärin kersinşe jasauğa tiis. Ol üşin kitapqa salınatın QQS joyıp, baspa öniminiñ tasımalınıñ poştalıq tarifin tömendetip, kitap dükenderin mädeniet, bilim jäne ğılım oşağımen teñestirip, jalğa alatın ğimarattarına jartılay jeñildikter jasaudı jolğa qoyuı qajet. Tap osı jağdayda ğana medicina, ğılımi – tehnika, biznes – ädebiet boyınşa avtorlıq, redaktorlıq jäne audarma mektepterge näpaqa tapqızatın türli baspagerlik startaptar payda bolıp, memlekettik tilimiz älemdik mädeni kontenttermen tolığıp, mazmwndıq mänispen bayığatın boladı. Tek osı jağdayda ğana qazaq tili el azamattarı üşin swranısqa bası bütin ie boladı. Eñ bastısı tap osı teketireste jıldamdığı men mazmwndılığı jağınan qazaq baspasözi orıs tilinen jeñilip, köleñkesinde qalmauı kerek. Al, bwl üşin jelsözdi üştildilikti qalqan etpey, qayta kitap taratudıñ infraqwrlımın damıtıp,  baspagerlik startaptarğa arnalğan mikroinvesticiyalıq jiıntıq bwlaq közderin bir jayılı ete bilu kerek. Birinşi kezekte elimizdiñ 160 audan ortalıqtarında, Hromtau, Kentau, Aqsay, Janaözen  sekildi 24 monoqalarında kitap dükenderin aşu qajet. Oblıs ortalıqtarında klient – satıp aluşılar äldebir infraqwrılımdıq şekteuşilkti sezibeytin 10-15 mıñ twrğınğa arnalıp eseptelgen 1 kitap düenderi aşılsa talay jırtığımız jamalar edi-au! Bwl degeniñiz – tüptep kelgende ügit-nasihattıñ digidiginen, äulettik bilep-töseuşilerdiñ monologınan, Qazaqstan Halıqtarı Assambleyasınıñ sırnaylatıp-kerneyletuinen, ayar üştildilik zäharınan  twrmaytın taza qandı «Nwr jol» men «Ruhani jañğırudıñ» tabiği budandasuı.  Mine, sol kezde ğana kitap mädenieti qazaq tilinde önerdegi, ğılımdağı, öndiris, bilim berudegi barşa aralas-qwralastıqtıñ diñine aynaladı!

 

Kalu Toktabulatov. Bıvşiy knigoprodavec.

G. Ural'sk. 07.08.2019g

Tüyin. Bir jaman jeri orıs tildi qandastarımızdıñ basqa tilde jazssa da, Alaş tarihın, mädenietin, dili men dästürin äspettep jürgenin köp jağdayda añğarmaymız. Qiyalğa alapat erik beretin: belgili bir wlttıq tildiñ ayasında twyıqtaluğa beyimdeu ädebiettey emes, tarih pen mädeniet, dil men dästür adami naqtılıq pen pendeui oy aşıqtığın kerek etip, qay tilde jazılmasın, jüregi aq, köñili jaydarman adamzat üşin den qoyatın ruhani käusar bola aladı.

Qalu ağa köterip otırğan mäseleler şın şeşimin tapsa, tuğan tilimiz önerde, ğılımda, öndiriste, bilim berude elimizdegi barşa wlttıñ basın qosatın temirqazıqqa, asıl arnağa aynalar edi-au!

Äbil-Serik Äliäkbar

Abai.kz

2 pikir