Düysenbi, 9 Jeltoqsan 2019
Bilgenge marjan 5815 24 pikir 9 Tamız, 2019 sağat 12:57

Qazaq tarihınıñ qate jazılğan twstarı köp

« Adam men Zaman jaylı oylağanda janıña maza bermeytin jäne älgi oylardı öleñnen göri qara sözben jazğan jön bolatın taqırıptar bar. Sonday tolğanıs sätterde aytarıñdı köp sozbay, tüyindep, el wğatınday, qısqa qayırımmen jazuğa tırıs».  

Mwqağali Maqataev

Oytolğaular

Iä, zaman desek, adam degenimiz – adam desek zaman degenimiz, birinsiz biri joq dünie.  Zamandı – Uaqıt bileydi,  ol qwdaydıñ qolındağı qwdiret, oğan adamnıñ qatısı qanşa dersiz. Ol da dwrıs şığar,  degenmen adamsız zamannıñ ne mäni bar? Bos tabiğat, jan-januarlardıñ mekeni ğana  bolmay ma ol. Zamandı jasaytın sana, aqıl, tirşilik, oqiğa, uaqıt, osılardıñ qosındısı – tarih emes pe? Al, tarih-adamdar ğwmırınıñ jelisi, qwrılısı ekeni belgili. Endeşe, adamsız-Zaman joq, Zamansız – Adam joq! Adam dep atalatın jalpı wğımnıñ özeginde – jeke ömirler, esimder, kelbetter, minezder, sezimder, tüysikter, tilder dep atalatın qoğam twr. Zamandı güldendiretin de, türlerdiretin de, jarıstıratın da, tabıstıratın da, daulastıratın da, jaulastıratın da, ozdıratın da, tozdıratın da osı jeke adamdardan qwralatın qoğam.

Qoğamdasıp ömir süruden-eñbek, eñbek etuden-tabıs, tabıstan-payda, paydadan-baylıq, baylıqtan-bilik tuındadı. Osı bilik – bileuşilerdiñ zamanın tuğızdı. Bwl jerdegi zaman-şarttı türde  bolsa da, adamzat tarihınan alatın öz orını bar. Arı barmay-aq  Şıñğıs  han zamanı, Abılay han zamanı, keşegi Lenin zamanı, degen ülkendi-kişili «zamandar» tolıp jatır.  Solardıñ bärinde  adam tağdırı, jeke  twlğalar tağdırı, belgisiz ömirler tağdırı jatır. Sol közge bilinbeytin, belgisiz ömirlerdi, belgisiz tağdırlar jiıntığın - Halıq dep ataymız.

Qasietti wğım – Halıq!

Bir tüyir tastan tau jaralğanı sekildi, jeke tağdırlardan – Halıq, halıqtardan  Adamzat  qoğamı qwrılğanı belgili. Endeşe, sol jeke tağdırlar turalı oy tolğap körelik...

Mäñgilik ömirge, yağni baqiğa barar joldağı baspaldağımız – fäni düniedegi, demek «jer betindegi sınaqqa tolı tauqımetti tirşiligimiz» turalı qanşama jazılğan da, aytılğan da dünieler bar. Wşı-qiırına san jetpeydi. Solardıñ negizi – öleñmen jazılğan. Aqınnıñ jüreginiñ qanımen qağazğa tüsken. Mi qatparlarına qattalıp, büginge auızşa jetkenderi bir töbe.

Allanıñ adamğa bergenderiniñ işindegi kielisi de – poeziya bolar deymin. Basqa elderdi qaydam, bizdiñ qazaqta öleñ aralaspaytın jer joq siyaqtı. Özimiz körip jürgenderi – saltanattı jiın, dumandı toy, qaralı qaza, hat-habar, marapattau  räsimderi, tağı basqalar öleñsiz ötpeydi. Al, sol öleñdi tuğızatın aqın – jeke tağdır. Biz tuğızatın degen sözge ekpin berip aytıp otırmız. Fariza apamızdan estidik-au deymin, «...öleñdi jazatın, şığaratın, tipti jasaytın aqındar bar da, öleñdi kädimgi bala tapqanday tolğatıp, tuatın aqındar bar». Aldıñğısı jeterlik, keyingisi sirek. Osı sirek aqındar ğasırdan ğasırlarğa jetetin kieli öleñder tuadı. Osınday öleñder jiıntığın  poeziya deymiz.

                                                       2

Adamnıñ jaratılısı – jan, tän, tağdır, ajal turalı oylanbaytın adam joq şığar. Men de bala kezimnen büginge deyin osı turalı köp oylaymın. Kündelikterime sol oylarımdı jazdım da...

Eger, aqın turalı onıñ öleñderi söyleydi desek, meniñ öleñderimniñ negizi de osı pälsapadan qwraladı. Adam janın, aqıl-oyın, sezimin, sanasın, tüysigin tüsinuge talpınudan twradı... Bwl, men biletin aqındardıñ bärine  ortaq taqırıp, ortaq oy. Bwl oy iirimine twnşıqpağan adam, aqın da bola almaytın şığar.

Smağwl Elubaydıñ «Qiyamet-qayım ğasırı» attı esseler kitabınıñ tarauları qolıma tüsip, qadalıp oqıdım. Qwday-a täube, jazuşı meniñ bala kezden beri oyımda jürgendi döp basıp jazğan. Ajal turalı, fäni ömir men baqi ömir, aldamşı, Jalğan dünie -  Mäñgilik  ömirge barar joldağı sınaqqa tolı baspaldağı ğana ekenin jazğandarı, qwddı meniñ kündelikterimniñ «köşirmesi» sekildi.  Adam men adamnıñ oyları mwnşalıqtı säykes, jaqın keletini – bwl da adam janınıñ bir jwmbaq  qwbılısı şığar. Smağwl Elubaydı men bilem, körsem tanimın da, al, ol kisi meni mülde tanımaydı. Auıldağı aqınnıñ merzimdi baspasözge anda-mwnda şıqqan öleñderin körmegen de şığar. Al, kitaptarımnıñ qolına timegeni anıq. Sebebi öz qolımmen bergen joqpın.  Onıñ üstine, jazuşınıñ atalmış şığarmasınan  üzindi oqığanıma bir-aq apta boldı. Mine säykestik...

Säkeñniñ  «qiyamet-qayımı» meni tağı da köp oyğa jeteledi. Alayda, «söziñdi bireu söylese, auzıñ qışıp bara ma» degendey bwl taqırıpta, özi basınan keşirip, ölip- tirilgen äserin dälme-däl jazğan jazuşıdan asıp ayta almaspın dep oylaymın...

                                                         3

«Ömirge ölu üşin kelemiz» degendi moyındasaq  ta, mına jarıq düniede wzağıraq jürgenge ne jetsin. Onsız da qısqa ğwmırımızdı tötenşe oqiğalar qiıp ketpey, bala-şağanıñ ortasında öz ajalıñmen , öz rizaşılığıñmen jan tapsıru degen är pendeniñ armanı  şığar.

«Ömir süru – ölemin dep oylamau» dep Mwqağali qanday jaqsı aytqan. Öytkeni, ajaldı tüysikpen aqiqat  dep moyındasaq ta, Alla bergen bes kündik jarıq dünieni alañsız ötkizu kerek qoy. Soñıñda qalatın wrpaq taratıp, el ayta jürerlik igi ister atqaru – ömirdiñ mäni boluğa tiis.

Ärine, ömirdi barşılıqpen, mwqtajsız ötkizsek deymiz, biraq, men ömirdi armansız ötkizdim dep eş pende ayta almağan eken, alda da ayta almaydı dep oylaymın. Olay deytinim, bizde, pendelerde qanağat sezimi jetkiliksiz. Är adam Qoja Ahmet YAssaui bola almaydı, jetkilikti ömir sürdim dep, ömiriniñ aqırın qıluette ötkizuge däti jetpeydi. Seksenge kelse – toqsanğa, toqsanğa kelse – jüzge jetsem dep alaswradı. Baylıqqa da boldım-toldım dep ayta almaydı. «Kedey – bay bolsam dep, bay – qwday bolsam» dep jürip, adami bolmısınan ayırıladı.  A.Puşkinniñ «altın balığındağı» toyımsız kempir barlıq pendeniñ jiıntıq beynesi tärizdi, Puşkinniñ zamanında da bolğan, qazir de bar, erteñ de boladı. Sondıqtan adam armansız bolmaydı, düniege toymaydı. Sol toyımsızdıqtan Jer betindegi barlıq jamandıq ataulı tuındaydı...

                                                    4

Men ömirde bos ötken künderime ökinem. Bwl – menen bwrın da san qaytalanıp, jauır bolğan qağida. Äytse de, ärkimniñ jürekjardı ökinişi bolğan soñ, men de qaytalap otırmın, menen keyin de san aytılatınına senimdimin.

Iä, qızıq izdep, qızıl izdep, bos ötti künimiz köp, basa almay tamırın döp... Keyde  sol, jas keziñde kerek te şığar dep, özimdi aqtamaq bolam. Al, bügingi künniñ közimen  qarasam qızıqtan da tıs «qızıl itke» minip ötkizgen künderim köp eken.

Sonıñ esesine, qazir tünde üş-tört twrıp qalam wstaymın, keyde sarılıp tañğa  otıram.

Keyde  «osı jazğandarım bireuge  kerek pe?» degen ümitsizdik te payda boladı. Ätteñ, deymin ondayda, instituttı bitirgende dekanımız Baytwrsın (Ömirbekov) ağa, «osında  qal» degende, Almatını tastap, auılğa  ketip qalğanım, meniñ ülken qateligim boldı. Sol qateliktiñ kesirinen ülken ädebi ortadan şettep qaldım. Qazir Jazuşılar Odağına müşe bolsam da, ädebi ortada eşkimge elenbey jürmin. «Auıldağınıñ – auzı sasıqtıñ» künin keşudemin.

Sol ümitsizdikti lıqsıp kelgen öleñ bwzadı.  Öleñ özegime qwyılğanda menen baqıttı, menen qwdiretti, menen biik eşkim joq. Bağanağı ümitsizdiktiñ jwqanası da qalmay, jelge wşadı, tüngi wyqı bezip joğaladı. Öleñmen oñaşa qalıp, bir şuaqtı sezimge bölenip, sodan läzzät alıp, balbırap otıramın. Rahat!!!  Öleñsiz ömirimniñ mäni joğın iştey moyındaymın, moyındaymın da jañağınday ümitsizdikke wrınbauğa tırısam.

Bireuler jaña tuğan öleñin, tünde oyatıp alıp äyeline oqıp beredi eken degendi estuşi edim. Jaña tuğan  «näresteñdi» bireuge körsetip  «körimdik» alğıñ kelip-aq twradı ärine. Ondayda janıñdağı äyeliñnen basqa eşkim qolğa tüspeytini de ras. Alayda,  men olay istemeuge tırısam. Jastau kezimde älgi estigenderime eliktep söytsem-söytken de şığarmın. Qazir anda-mwnda bolmasa, onı köp mazalamaymın. Onsız da bala-şağadan, kündizgi şarualardan diñkelep jatqan jarımdı äurelegim kelmeydi.

Öleñniñ örtine özim küyem, özim örtenem, özim mastanam...

Audanda ötken is-şaralarda retin tauıp jaña öleñimdi oquğa , merzimdi basılımdar  arqılı köpke  jetkizuge  tırısam... (Men mwnı jazğanda qazirgidey aqparat qwraldarı joq edi).

Meniñ serigim de, aqılşı wstazım da merzimdi basılımdarğa şıqqan är deñgeydegi avtorlardıñ şığarmaları, öleñder. İriktep, jaqsı degenderin oqimın, özimniñ jazğandarımmen salıstıram, üyrenem, jirenem. Özime wnamağandarına köz jügirtip qana ötem. Sosın, biren-saranı bolmasa, öz öleñimdi de, özgeniñ öleñin de jattamaymın. Onıñ sebebi, birinşiden, jattau qabiletim öte naşar, ekinşiden , bireuge  «jien» bop şıqannan  qorqam.  Al, jattağan öleñdegi keybir oylar  eriksiz qağazğa tüsip ketui mümkin ğoy...

                                                    5

Joğrıda men  «qızıq izdep, qızıl izdep bos ötken künderime ökinem» deppin. Keñestik däuirde bizdiñ qızığımızdıñ  qızuı şölmektiñ işindegige  köp baylanıstı edi.  «Bos ötti» dep otırğanım, bir kün bolğan  «toylaudan» keyin üş-tört kün oylauğa mwrşam kelmey jüretin edim. Mine osı  «tegin ketken»  künderime ökinem.

Al, endi uaqıttı bos ötkizbeu üşin,  sol künderdiñ ornın toltıru üşin, türli sıltau tauıp, şölmekten tıyıluğa tura keldi. Dostarım alğaş qinap ta kördi, özim de  «qinalıp» jürdim. Qazir keybir «dostarım»  menimen ara qatınasın siretti,  tipti, bireuleri müldem  aralaspaytın boldı.

Onıñ esesine men öleñge barımdı sarqıp beruge bel bayladım. Bir jerden oqığanım bar edi,  «önerge sen barıñdı tügel bermeseñ, öner de sağan bar qwpiyasın tügel aşpaydı» dep. Ol qwdayi  şındıq qoy.... Endeşe jigittermen qatınastı  azdap  üze twruğa tura keledi. Meni olar dwrıs tüsinedi ğoy dep oylaymın...                                            6.

«Men öleñ jazbasam, twrıp qalğan suday borsi  bastaymın» depti ğoy bir aqın. Maqtanğanım emes, men de sol...

Ar jağımnan birdeñe türtkiley bastağanda qağaz alıp otıra qalsam  «tolğaq» bastaladı. Oytolğaq keyde tez, keyde sozılıñqırap barıp, düniege  ya «wl» ya, «qız» keledi.

Meniñ bügin bastalğan öleñdi erteñge qaldıruım öte sirek. Sol öleñ jazılıp bitpey, basıma basqa dünie kirmey qoyadı. Ras, poemalarımdı wzaq uaqıt jazdım. Tipti «Ätike – Nwrjekeni» bastap qoyıp, kümändi mälimetterdi anıqtay tüsu üşin onşaqtı jıl twrıp qaldı.

Al, öleñ olay emes, düniege tez keledi. Bir qızığı osı tez jazılğanı sätti bolıp şığadı.

Şığarma şabıtpen de, tögilgen termen de jazıluı kerek dep oylaymın. Tögilgen terdiñ şabıt şaqıratın sätteri jii boladı. Şabıt kelgende jazam dep jüre beru – jalqaulıq. «Şığarmanıñ bir payızı  talant, qalğan toqsan toğızı – eñbek» degen qağida bar ğoy. Osını men elu payızı talant, elu payızı eñbek der edim. Sebebi, talantsız, şabıtsız , wzaq, terlep-tepşip, qinalıp jazğan dünie bäribir, şabıtpen jazılğan dünieniñ qolına su qwyıp bere almaydı. Qinalıp  jazatın aqındı qazaq «küşenşek  aqın» deydi.

Şabıt – aqınnıñ qanatı, anığıraq  aytsaq, qanattı pırağı. Osı pıraqqa mingen aqın asqaqtap ketedi. Ğarışpen tildesip, mınau pendeşilik küybeñ tirlikke biikten qaraydı. Bärin jüreginiñ süzgisinen ötkizip, sezinip, tüysinip qaraydı. Periştelermen dostasıp, pendelerdi müsirkeydi. Patşağa da basu aytıp, batırğa da jol silteydi. Danışpanmen talasıp, Täñirimen jarasıp otıradı.

Al, şabıttı şaq ötip, qanattı pıraqtan tüskennen keyin ol kädimgi köpşiliktiñ biri ğana...

                                                    7

Jerimizdiñ eñ şwraylı aymaqtarına qonıstanıp alıp, jergilikti qazaqtarğa zorlıq-zombılıq jasap, qan tögip, adam öltiruge deyin barğan kazak- orıstarğa qarsı namıs kegin quğan Ätike-Nwrjeke attı batırlar dünieden ötken. HİH-ğasırdıñ soñında, HH-ğasırdıñ basında ömir sürgen. Olar turalı Äbiläkim  jäne Bwqamolda degen kisiler bäyit ölenmen dastan jazğan eken. Onıñ «Ätike – tuıp edim Qazaqbaydan, qaşa almay armanda öldim Qarasayda...»  degen eki jolı ğana el auzında saqtalıp qalıptı.

Ätike – ruı Suannıñ işinde Satay.  Änşi, aqın, oğı dalağa ketpeytin mergen bolğan eken. Al, Nwrjeke odan üş-tört jas ülkendigi bar, ruı Qwdayberdi, alapat küş iesi, paluan bolğan. Ekeui ağılşınnıñ Robin Gudi siyaqtı kekşilder bolğan. Öz basınıñ emes, qazaqtıñ namısın jırtıp, sol üşin basın bäygege tikken. Olar Jarkent öñirindegi, 1890 jıldarı «qaraşekpendilerdiñ» jergilikti el – qazaqtarğa jasağan zorlıq-zombılığına qarsı şıqqan. Ol jauızdar eşkimnen qaymıqpay-aq, Jarkenttiñ  Üsek özeniniñ sağasındağı körikti toğay işine qonıstanıp alıp, arı-beri ötken qazaqtardı bäs tigip, atıp mergendikterin sınağan eken. Onı öz äke-şeşesinen estigen wrpaqtıñ auzınan jazıp alğamız. Sol adamdardıñ biri, Nwrjeke batırdı közimen körgen Qamısbek aqsaqaldıñ aytqanı:

Ätikeni Ösektiñ ( Üsek özenin jergilikti el osılay atap üyrengen ) boyındağı Qızıljardıñ batıs twsındağı döneste aldap, qolğa  tüsirip, öltirgen soñ, Nwrjeke baskeserlerdiñ  atamanın atıp tastap,  on jeti jılğa itjekkenge aydalıp ketedi. Ol abaqtıdan 1917 jılı qwtılıp kelgende men 21 jasta edim. Küşim boyıma sıymay, özime qarsı  twratın adam tappay, paluan atanıp, alswrıp jürgen kezim. «Nwrjeke batır paluan adam»  degendi estigem. Men jolıqqan kezde – alpıstı alqımdap qalğan, ädemi buırıl mwrttı, orta boylı, törtbaq kelgen kisi eken.

-   Qamısbek degen iniñiz edim, Sizdi paluan dep sırtıñızdan estuşi edim, audarıspaq oynap körsek qaytedi ağa?- dedim.

-   Kele ğoy, aldımen öziñ basta,- dedi batır. Bileginen şap berip audarıp ala qoyayın desem, mızğımaydı. Eşkim şaq kelmey jürgen qara küşim jelge wşıp ketkendey, qozğay almay mıqşıñdap qaldım.

-   Endi meniñ kezegim inim, - degende, wyalğan tektwrmas degendey.

-   Ağa keşiriñiz, Sizben küş sınasqalı esirip jürgenim aqımaqtıq eken, - dep beldesuden bas tarttım. Nwrjeke ağamız jımiıp külip qoydı da, eşnärse  aytpay bwrılıp ketti, - degen edi Qamısbek qariya,- wstağan kezde-aq batırdıñ alapat küş iesi ekenin sezdim. Meniñ küşim onıñ şiregine de jetpeytin edi, - dep küldi kürektey qoldarımen saqalın salalap.

Atı añızğa aynalğan kekşilder turalı men de poema jazğan edim. Olar jöninde äli de köp dünie jazıladı, erlerdiñ tökken teri men aqqan qanı tekke ketpeydi dep senem.

8

Säuir ayında (wmıtpasam 1996-97 şi jaldar-au deymin), audanımızğa Qazaqstan tarihşılar Qauımdastığınıñ törağası, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor  Qoygeldi  Mämbet Qwljabaywlı  öziniñ şäkirtterimen kelip, kezdesu jasadı.

Ğalım sözinde, «qazaqtıñ tarihı aqsüyek handar men onıñ aynalasındağılardıñ, el bileuşi atqaminerlerdiñ aytuımen ğana jasalğan. Qarapayım halıqtıñ pikirimen sanasqan eşkim joq. Sondıqtan bizdiñ tarihımız şınayı, ädil  jazılğan dep ayta almaymız» dedi. Osı sözi bizdiñ kökeyimizden şıqtı. Kezdesude men de köpten kökeyimdi küydirip jürgen oylarımdı ortağa saldım.

- Jarkent qalasınıñ jelkesinde, töbesi kök tirep, aqşa bwlttar ieginiñ astında qalıqtağan zañğar tauımızdı ıqılım zamannan  Arqas Alatauı dep ataydı. Al, dünie jüziniñ fizikalıq kartasında Joñğar Alatauı dep jazılğan.

Ğwlama Qazıbek bek Tauasarwlınıñ  «Tüp twqiannan özime şeyin» attı kitabınıñ köp jerinde qaytalap Arqas Alatauı dep kösetedi. Qazaq jerinde Şımbas, Şuas, Talas, Labas  ( İlebası ),  (74-bet) dep atalatın  Bes Alatauınıñ biri osı Arqas Alatauı. Kitaptı oqığan adam ğwlamanıñ osı taudı aytıp otırğanın jazbay tanidı. Al, Labası degen wğım, İlebası degennen şıqqan deytin nwsqası tağı bar.

Arqas tauı batır babamızdıñ atımen atalğan eken. Şapıraştı Qazıbek bektiñ aytuı boyınşa Suannıñ Bay, Day degen eki balası boladı. Bay şınımen atına say öte bay bolğan da, Baysuan atalğan. Bağay batır osı Baysuannıñ twqımınan boladı. Odan-Şoqay böri, odan-Tomıq, odan-Sarıq, odan-Ördin, odan-Omahan, odan-Orınhan, odan-Qarmaq, odan-Şor, odan-Qoluq, odan-Barmaq, odan-Mombay, odan-Oğanbek, odan-Qwra, odan-Tañğwt, odan-Ğauıt, odan-Ertöbe, odan-Berikbay, odan-Qwrım, odan-Şoğıl, odan-Maqatay, odan-Nau, odan-Tübit, odan-Maylı, odan-Aqtay, odan-Arqaldı, odan-Naq, odan-Tekes, odan-Arqas.

Arqastıñ  Qanbağıs, Dosbağıs, Toqarıstan, Bekarıstan degen tört wlı bolğan. Bekarıstannan – Bäytügey, odan Eltindi, Jılgeldi degen eki bala tuadı.( «Tüp twqiyannan özime şeyin»357-358 better).

Mine, Arqas babamız Bäytügeydiñ atası bolsa, Toqarıstannıñ äkesi eken. Jarkent öñirin mekendegen suandardıñ tüp- twqiyanı.

Bwl tau qazaq jerine joñğarlar şapqınşılıq jasamay twrıp Arqastıñ atımen atalğan.

Al, endi joñğar ataluına kelsek – osı taudıñ şığıs jağında jau basıp alğan jerine Joñğar memleketi ornap, keyin joyılıp ketkeni tarihqa mälim. Şoqan Qaşqar saparına osı (qazirgi Panfilov audanı) Jibek jolı boyımen jürip, Aqkent eldimekenine (qazir de solay ataladı) tüstenip ötkenin özi jazıp ketken. Sayahatşı jergilikti elmen, onıñ işinde bälen degendermen äñgimelestim dep eşnärse jazbağan. Bizdiñ şamalauımızşa – Şoqan bwl sparda  bürkenşik atpen  jasırın jürgendikten, däl qıtaymen irgeles otırğan elde, jergilikti twrğındarmen pikirlesuge mümkindigi bolmağan siyaqtı. Tarihqa belgili joñğar memleketi ömir sürgen taudı, öziniñ qoljazbasında Joñğar Alatauı dep körsetip jibergen. Orıs dostarı sol jazbası boyınşa Şoqan jürgen jerlerdiñ kartasına ğalım özi körsetkendey «Jungarskiy Alatau»  dep tüsirgen.

Mine,  Mämbet Qwljabaywlınıñ joğarıda aytqan sözine tağı bir dälel.

Öytpegende, sol joñğarlardan körmegen azaptı körip, qanşa arısın qwrban etip, qanı özen bop ağıp, köl bolıp twnğan el, ölse tauınıñ atın jauınıñ atımen atar ma edi?!

Qazaq tarihınıñ qate jazılğan twstarı barşılıq ekenine, jer attarı äli de tüzetip, tolıqtırudı kütip otırğanına dälel osınday.

Islam-Ğali Jarkenti

aqın, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ jäne Jurnalistar odağınıñ müşesi, Panfilov audanınıñ Qwrmetti azamatı.

Abai.kz

24 pikir