Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Bilgenge marjan 2234 1 pikir 31 Şilde, 2019 sağat 10:45

Abay şığarmalarındağı şet sözder (Jalğası)

Bası: Abay şığarmalarındağı şet sözder 

Wlı aqın 27-qara sözinde adam men jan-januarlardı salıstıra kelip, älemniñ birinşi wstazı Aristotel'diñ öz wstaza Sokratpen swhbatında adamnıñ basqa maqlwqtardan artıqşılığın: «...adam balasın artıq körip, qamın äuelden allanıñ özi oylap jasağanına da dälel emes pe? Endi adam balasınıñ qwlşılıq qılmaqqa qarızdar...» (İİ, 184) degen grek oyşıldarı bizdiñ däuirimizge deyingi zamanda-aq danalıq oyların bildirgendiginen Abay bizge habardar etken. «Ol senderdiñ atalarıñ Adamdı topıraqtan, sosın onıñ bükil wrpaqtarın mäni-wrıqtan, sosın wyığan qannan jaratqan» (Ğafır süresi (40) 67-ayat) dep, ärkimge öziniñ qaydan kele jatqanınan habar berip otır.

«Adam eki ayağına basıp tik ösip, dünieni tegis körmekke, tegis teksermekke layıqtı...» (İİ, 183) – dep, adam balasınan basqa maqlwqtardan artıqşılığın birtindep bayandatadı. Ol - parasattı, imandı, qareketşil, sezimtal swlulıqtan läzzat ala biletin, ruhani kemel, jan-jaqtı damığan twlğa. «Aqiqatta, Biz adamdı – onıñ negizi qara balşıqtan bolıp, sureti berilgen soñ, qwrğatılğan laydan jaratqanbız» (Hıjır suresi (15) 25-ayat) – degendegi adam Arabtıñ insan, yağni wmıtşaq, wmıtqan degendi bildiredi. «Adam; çelovek; lyudi, rod çeloveçeskiy; Adam i Eva» (str.29) jäne «odam» «Adam 1) ne bıt', otsutstvovat'; ne suşestvovat'; 2) ne imet', ne nahodit'; 3) strad. bıt' lişennım, ne imet'... adom-un 1) uniçtojenie, rasstrel; 2) kazn'; smertnıy prigovor; 3) bednost', obnişanie» (Baranov H.K. Arabsko-russkiy slovar'. Okolo 42 000 slov. M., «Russkiy yazık» 1977. 944 s. str. 503). Mazmwnı: kisi, adamdar, adamzat. Adam jäne Haua Ana (29-bet) 1) ömirdiñ joqtığı, joq bolu, ömir sürmeu. 2) bolmau, jaratılmau; 3) ırıqsız etis (isti isteuşi belgisiz) qwqığınan ayıru, iske asırmau... 1) joyu, ölim jazasına kesilu; 2) darğa asu; ajaldı ükim; 3) kedeylik, qayırşılıq boladı eken qazaq tilinde dıbıstaluı birdey bolğanımen eki türli mağına beredi eken. Onı wlı Abay da eki türli mağınada qoldanğanın bayqauğa boladı, mäselen «Nwrlı aspanğa tırısıp öskensiñ sen» attı öleñinde:

Adamzat - bügin adam, erteñ topıraq,

Bügingi ömir jarqıldap aldar biraq.

Erteñ öziñ qaydasıñ, bilemisiñ

Ölmek üşin tuğansıñ, oyla, şıraq, (İ, 234). Mwnda adamdı öluşi degen bolsa, «Jigitter, oyın arzan, külki qımbat» öleñinde:

Joldastıq, swhbattastıq – bir ülken is,

Onıñ qadirin jetesiz adam bilmes.

Süyikti er bilgen sırın sırtqa jaymas,

Artıñnan bir auız söz aytıp külmes. (İ, 39) – dep, adamdı öluşi emes, mäñgi jasauşı jer betindegi jaqsılıq pen jamandıqtı saqtauşı, sıypatında suretteledi. Osı eki öleñ şumaqtarındağı aytılğan «adam» sözindegi birinşisinde «öluşi», ekinşisinde ölimnen habar joq türinde kezdesip twr. Demek, biri jan, biri tän ekenin aytıp otır. Tän öledi, jan ölmeydi.

Şığıstanuşı belgili ğalım YU.A.Rubinçik qwrastırğan parsı-orıs sözdiginen oqıp körsek: «[Odam] 1) çelovek; 2) razg. sluga; podçinennıy» (T. İ. str.57) «[Adam] 1) otsutstvie; 2) nebıtie (T. İİ. str.177) (Persidsko-russkiy slovar' V 2-h tt. Svışe 60 000 slov. M.: Rus. yaz., 1985). Mazmwnı: 1) adam; 2) qızmetşi; bağınıştı. 1) joq bolu; 2) ömirdiñ joqtığı. Alğaşqıda  ömir süruşi adam, ekinşisinde – öluşi, joq boluşı adam dep eki türde kelip twrğanın bayqaymız.

Ölse öler tabiğat, adam ölmes,

Ol biraq qaytıp kelip, oynap-külmes.

«Meni» men «menikiniñ» ayrılğanın

«Öldi» dep at qoyıptı öñkey bilmes. (İ, 178) – dep, bastalatın öleñinde, jan men tänniñ baylanısın adam belgisimen sipattap twrğan wğım. Mwnda adam janınıñ mäñgiligin «adam ölmes.» dep, tänniñ (deneniñ) tabiğat müşesi yağni öluşi dep aytıp twr. Ekeui birlikten daralıqqa ötse birin-birinsiz ömir süre almay, biri tabiğatqa (topıraqqa), biri ruhqa (bolmısqa) aynaladı eken. Jan «men», tän «meniki» ekeui eki jaqqa biri jerge, biri köke ketip «ayrılğanın» «öldi» dep atamaydı ekenbiz olar mäñgilikke öz orındarın taptı degenimiz dwrıs keledi eken. «Ey, qauımım bwl dünie ömiri – tek qana bir arzımaytın bwyım. Älbette, Aqıret qana – mäñgi twraq.» (Ğafır süresi (40) 39-ayat).

19-qara sözinde de: «...estip, körip, wstap, tatıp eskerse, düniedegi jaqsı, jamandı tanidı dağı, sondaydan bilgeni, körgeni köp bolğan adam bilimdi boladı.» (İİ, 175) – dep adam balasınıñ mümkindigine joğarı bağa beredi.

«Odam a. 1. inson, kişi. 2. maj. malay, hizmatkor, yugurdak; birovga qaram kişi.

Men bir odamning odamiyu malay...

Zançaliş, ezma ham çuzuldi talay. (M.)

Odami jinsi – odamzod, insoniyat, odamzod jinsiga hos.

Odami jinsida yuq qissasi,

Qoldi aning dumçasining hissasi. (Zm.). (Lapasov Javqon. Mumtoz adabiy asarlar uquv luğati: Urta maktablar uçun. – T.: Uqituvçi, 1994. – 272 b. 153-bet) Mazmwnı: «Adam arabşa. 1. insan, kisi. 2. söz türlendiru; malay, qızmetker, jügirtek; bireuge qarastı kisi.

Men adammın, adamğa täueldimin malay...

Zäñgi, ezbelik te sozıldı talay. (Mwhammed Aminqoja Muqimi (1850-1903) özbek aqını).

Adamnıñ tegi – adamzat, insaniyat, adam balasınıñ tegine tiisti.

Adam siyağı joq,

Biraq qaldı onıñ wrpağı.

(«Zarbulmasal» auız ädebietindegi qanattı sözder jiıntığı) (audarma özimizdiki). Oğan tüñilgen wlı aqın 4-qara sözinde: «Qulıq saumaq, köz süzip, tilenip, adam saumaq – önersiz ittiñ isi.» (İİ, 162), onday adamdardan «... eşkimge dostığı joq jandar şığadı.» (İİ, 159) degen tüyindi Abay 3-qara sözinde aytadı.

Adam - jer betiniñ iesi. Alğaş adamnıñ payda bolu jayında türli pikirler bar. Adam - adim (topıraqtıñ sırtqı körinisi) qabıq, teri sözinen alınğan. Osında joğarıda körsetilgen H.K.Baranovtıñ sözdiginde «adim-un mn. Adum-un 1) hleb s pripravoy; 2) koja; ili kora, poverhnost', verhniy sloy zemli; poçva; (str. 29). Mazmwnı: 1) adim-unnıñ köpşe türi adum-un däm qosılğan nan; 2) teri nemese qabıq, qırtıs, jerdiñ üstiñgi qabatı, topıraq. Adamdı «biday öñdi» «topıraq tüsti» dep aytılatını sondıqtan bolsa kerek. Tağı da bir nwsqada; adam «al-a-dama» sözinen alınğan. Nemese, su men topıraqtıñ aralasuın Adam deydi eken. Onı wlı Abay: «Adamnıñ denesi, öziñ jürgen jerdiñ bir bitimdey qwmına wqsas emes pe?» (İİ, 182) deytini 27-qara sözinde.

Adamnıñ jaratıluı jayında Şığıs ädebietinde qay janr (francuz tilinen alınğan, tür) bolsın şarttı türde kitaptıñ bas jağında adam balasınıñ payda bolu tarihınan sır aqtaradı. Mäselen, sol dästürdi saqtağan türki halıqınıñ birtuar perzenti aspan älemin zertteuşi äri matematik Wlıqbek (1394-1449) (ataqtı qolbasşı Ämir Temirdiñ nemeresi) öziniñ «Tarih-i arba' ulus» («Tört wlıs tarihı») attı kölemdi eñbeginiñ bas jağında: «Alla tağala jerden bir uıs topıraq alıp keludi, Jebreyil periştege tapsıradı. Jebreyil jerden topıraq almaq bolıp baradı; onı ne isteysiñ dep, Jer swrağanda, Alla tağalanıñ jibergenin aytadı. Menen torpaq alma, nege deseñ, adam perzentteri köp bolğannan soñ biri käpir, biri ası, biri zalım, biri künäkar bolıp, Alla tağalanıñ azabına qaladı, olardıñ azapta qalğanın qalamaymın deydi. «Ol Jerde bwzaqılıq jasaytın, qan tögetindi jaratasıñ ba» (Baqara süresi (2) 30-ayat) deydi. Keyin Mikäyil perişteni jiberdi jer onı da bos qaytaradı, odan soñ Israfil perişteni jiberedi onıñ da ötinişin orındamaydı. Törtinşi ret soñğı periştesi Äzireyildi jönetedi, ol barıp jerge aytadı: «Alla tağalanıñ ämiri seniñ antıñnan äldeqayda biik» dep, onı tıñdamay Qağbanıñ ornınan bir uıs torpaqtı alıp baradı da tapsırmanı orındaydı». (Uluğbek Mirzo. Turt ulus tarihi. Fors tilidan B.Ahmedov va boşq. tarj. – T.: Çulpon, 1993. - 352 b. 15-16 bet). «Ol jay ğana topıraq emes, jer betiniñ özegi men dänin qwraytın topıraq. YAğni jerdiñ barlıq elementterin qamtığan topıraq» (Payğambarlar tarihı. – Almatı: «Kökjiek-B» baspası, 2011. – 352 bet. 13-bet).

Bolğan soñ jaratılıp jer men kök,

Tau men tas, teñiz, bwlaq, ağaşpen şöp,

Düniege qonıstauğa qol wstasa,

Keldi Adam, hauamenen wzamay köp. (İztileuwlı T. Ferdausi «Şahnamasınıñ» jelisimen jazılğan kaharmandıq jır. Birinşi kitap: Almatı. - Jazuşı, 2004. – 336 bet. 23-bet) - dep bastalatın «Rüstem-Dastan» jırında körkem şığarmanıñ şığıstıq talap-talğam sipatımen bastaladı.

«...janob hazrat Odam safiyallo zamonlaridin bizni vaqti zamonimizğaça jam'i odamlar ikki qism bulub: avvalgi qism tufoni hazrat Nwhdin ilgaridur, ikkinçi qism keyindur» («Temurnoma»: Amir Temur Kuragon jangnomasi. T.: Çulpon, 1990. – 352 b. 33-bet). Mazmwnı: wlı märtebeli Adam säpiolla (adamnıñ alğaşqı esimi) zamanınan bizdiñ däuirimizge deyin barlıq adamdar eki kezeñdi qwraydı: alğaşqısı topan su hazireti Nwhtan bwrınğı, ekinşi kezeñ keyingi edi dep, bastaladı.

Şärif Ämidi öziniñ Türik tilindegi «Şahnama» («Şahname bit-türki») HÜİ ğ. Kitabın dästürli türde Jaratqanğa minäjät etip barıp;

Düniege qanşalıq bwrın kelse de Adam,

Biraq şındığında Ahmet qoy muqäddäm. – dep, Adamnıñ jaralğanı bwrın soñınan payğambarlardıñ (Ahmet – Mwhammedtiñ körkem esimderiniñ biri) düniege kelgendigin aytıp twr. (Qazınalı Oñtüstik – Almatı: «Nwrlı Älem», 2013. – Ser.: Türkistan kitaphanası. T.43: 1-kitap: 328 b. 38-bet).

«Odam [a] Fikirlaş, suzlaş va mehnat qiliş qobliyatiga ega bulgan, şu tufayli boşqa hamma mahluqotdan ustun turuvçi jonli zot; kişi, inson. Ibtidoiy adam. Kişilik jamiyatning ayrim bir a'zosi, şahs. 1) odomzod, inson. 2) çin insoniy fazilatlarga ega bulgan şahs, çin inson. Odam bulmoq eki odamga aylanmoq 1) tarbiyat topib yahşi fazilatlarga, çin insoniy hislatlarga ega bulmoq. 2) kuçma tuzalib, semirib, eşarib qolmoq. Odam bulmaydi tuzalmaydi, şu kuyi qoladi. Odam qilmoq 1) tarbiyalab çin insonga, yahşi fazilat sohibiga aylantirmoq. 2) kuçma boqib, tarbiyalab katta qilmoq.

  1. Kollektiv hujalik, oila a'zolarining har biri; jon.
  2. Biror boy-badavlat eki amaldor kişining hizmatkori eki tarafdori.

Odam ota, Odam alayhissalom dini afsonalarga kura er yuzida birinçi yaratilgan erkak, Moma havoning jufti.» (Uzbek tilining izohli luğati. Ikki tomli 60 000 suz. Z.M.Ma'rufov tahriri ostida. T.İ. M.: «Rus tili» 1981, 715 b. 520-bet). Mazmwnı: Adam (arab) pikirley alatın, söyleu men eñbektenu qabiletine ie ekendigimen basqa maqlwqtardan erekşelenip twratın jandı zat; kisi, insan. Jabayı, qarapayım, bastıq adam. Qoğamnıñ müşesi, jeke adam. 1) adamzat, insan. 2) şın adam atına layıqtı twlğa. Adam bolu nemese adamğa aynalu 1) tärbieli, jaqsı jağınan körinip, şınayı is-äreketke ie bolu. 2) auıspalı mağınası dwrıstalıp, semirip, jasarıp qalu. Adam bolmaydı, tüzelmey osı küyi qaladı. Adam etu 1) tärbielep şın adam qatarına qosu. 2) auıspalı mağınası bağıp-qağıp ösiru.

  1. Wjım şaruaşılıq, otbası müşeleriniñ ärqaysısı; jan.
  2. Bay-manaptardıñ nemese şeneuniktiñ qızmetkeri yaki jaqtastarı,

«Adam [a] esk. kt. Yuqlik, mavjud emaslik; borlikning aksi. Adam aylamoq yuqotmoq, yuq qilmoq» (sonda, 27-bet). Ekinşi mağınasında: Joq bolu, payda bolmau; barlıqtıñ kerisi. Adam joğalu, joq etu.

«Bu erdagi insondan murod Odam alayhissalom, çunki u inson naslining eng birinçi vakilidir. Demak, inson yaraladigan balçiq olovda quritilgan. Iblis Odamdan avval, olovdan yaratilgan» (Sufiy tabib Nursafardiy. Tarihiy nurli yul. – T.: Adabiet uçqunlari. 2017. – 172 b. 7-bet). Mazmwnı: bwl jerdegi adamnan mwrattı Adam alayhissalom, sondıqtan ol adam näsiliniñ eñ birinşi ökili bolıp esepteledi. Demek, balşıqtan adam keyipi jasalıp otpen keptirilgen. İbilis Adamnan bwrın ottan jaratılğan. Ol qasietti Qwranda da: «Jındı yağni İbilisti Adamnan ilgeri jalın ottan jaratqan edik» (Hıjır süresi (15) 26-ayat) – degen siyaqtı Qwranda adam (adamzat, adam balası,  adam ata) turalı öte köp aytıladı.

Adam dep orıstıñ wlı aqını A.S.Puşkin: «Razve ne vse mı proizoşli ot Adama? RV 219. 14. Vsya v plameni, vlası raskinuv, Eva, Edva, edva ustami şevelya, lobzaniem Adamu otveçala Gv 284. (Slovar' yazıka Puşkina: v 4 t. \ Otv. Red. Akad. AN SSSR V.V Vinogradov \ Rossiyskaya akademiya nauk. Gen-m rus. yaz. Im. V.V.Vinogradov. – M.: 2001. T.1. 975s. str. 11). Mazmwnı: biz barlığımız adamnan tarağan joqpız ba? Barlığı jalınnan, bilik qwrğan, Haua Ana, Äreñ, äreñ jwrttıñ auzına ilikti, Adamdı süyip jauap berdi. (RV degeni «Scenı iz rıcarskih vremen» («Rıcarlar däuirindegi sahnadan») 1835 jılı jazılğan p'esasındağı qanattı sözderiniñ biri. Al, Gv degeni «Gavriiliada» attı poemasınan) degeni.

Adam degen wğım tek Qwranda ğana emes, atalmış sözdikte: «Adam. Po bibleyskomu predaniyu, pervıy çelovek na zemle». Mazmwnı: Adam, İnjildegi añız boyınşa, jer betindegi alğaşqı adam. Alladan tüsken tört kitapta da alğaşqı jaratılğan maqlwq küyinde kezdeseti.

Keñestik kezeñniñ Bas enciklopediyasında: «Adam (dr.- evr. – çelovek), v iudaistskoy i hristianskoy mifologiyah pervoçelovek i otec roda çeloveçiskogo» (Bol'şaya Sovetskaya Enciklopediya (V 30 tomah) Gl. red: A.M.Prohorov. T. 1. Sovetskaya Enciklopediya. 1969. - 608 s. str. 212). Mazmwnı: Adam (köne evrey tilinde – adam) kudey jen hristiyan añızında alğaşqı adam jäne Adam-Ata degendi bildiredi eken. Ol Qwranda da, «Ey, adamdar, rasında, Biz senderdi bir erkek (Adam) jäne bir äyelden (Haua) jarattıq jäne de bir-biriñmen tanısularıñ dos-tuısqan bolularıñ üşin senderdi ärtürli halıqtar jäne ru-taypalar etip qoydıq» (Hwjwrat süresi (49) 13-ayat) dep naqtılay aytılğan.

Qorıta kele, adamğa Alla tarapınan süykimdi minezdeme berilmeydi, sondıqtan da jwmaqtan quıluı «Jaqsılığım da özimnen jamandığım da özimnen» degen Swltanmahmwt Torayğırovtıñ degeni oyğa oraladı.

Jalğası bar...

Seydalı Orazaliev

M. Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universiteti 

Gumanitarlıq ğılım-zertteu institutı        

«Abaytanu» ğılımi-oqu ortalığı

Abai.kz

1 pikir