Seysenbi, 17 Qırküyek 2019
Alaşorda 4682 14 pikir 26 Şilde, 2019 sağat 12:44

Jer qorığan qızğış qws

Alaş qozğalısınıñ asa körnekti qayratkeri, zamanınıñ düldül azamatı, alğaşqı matematika professorı Älimhan Ermekwlı turalı aytıp-jazu – öte qiın is. Bizdiñ bügingi künimizge deyin jaqsı zerttelip, birneşe irgeli monografiya jazılğan tarihi twlğa jaylı täjiribesi azdau biz sekildi talaptı jastar üşin qalam terbeu qılköpirden ötumen birdey. "1932 jılı közimmen kördim", - dep estelik qaldırğan talaylı tağdır iesi Jayıq Bektwrovtıñ «Üş Älekeñ» attı klassikalıq maqalasın, Alaş ardaqtılarınıñ aqtıq ömir joldarın tüzip şıqqan qarımdı qalamger, birtuar ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ «Wranım – Alaş» türme äpsanalarındağı qajetti üzindilerin jäne «Esteliktegi Alaş» attı tıñ düniesin oqırmanğa wsınğan professor Sağımbay Jwmağwl qwrastırğan köl-kösir estelikterdi erkin paydalanğan biz sonda da osı maqalamızdı jazuğa täuekel ettik.

At üstindegi ata

Älimhan erteden el basqarıp, bilik jürgizgen tekti äuletten şığadı: arğı atası Jiınbay, onıñ balası Ermek öz zamanında el bilep, aqıl aytqan adamdar eken. Olar Qarqaralı öñirindegi jalğız Temirşi bolısına ğana emes, Sarıarqağa, Orta jüzdiñ qazağına qwrmeti ötken, atı äygili adamdar bolğan desedi. Wsaq şoqılardan twradı delinetin Sarıarqada Aqsorañnan biik tau joq. Tarlan tarihtıñ qart şejiresi aq jal, kök tolqındı Aqsorañnıñ kün batısındağı örkeşti silemdi taular arasında Üşqaranıñ Böriktası menmwndalaydı. Bwl ölke – Älimhan-Älidiñ atamekeni.

Qazaq derekti prozasınıñ maytalmanı Medeu Särseke «Semey qasireti» attı kitabında Ermek balası Äbeu jaylı mınaday qızıqtı tıñ derekti keltiredi: «Abıralı audanın qwrağan besinşi bolıs – Temirşi. Qambar ruınıñ wrpaqtarı «Aqtaban şwbırındıdan» bergi zamandarda qonıs etken Kökşetau, Tatan, Qusaq jäne sol taularğa tayau Dağandeli eliniñ de basın biriktirgen, jeri jaysañ, nu orman, bwlaqtarı arındağan mol sulı, añı men malı aralas jayılatın, baylıqqa twnğan jer. 1871 jılı osı bolısta 1912 şañıraq bolıp, 4800 jan iesi twrğan. Osı bolıstağı halıq sanı XIX ğasırdıñ ayaq şeninde eki esege juıq köbeygen. Temirşi bolısın 1905-1911 jıldarda eki märte pravitel'dikke saylanğan Äbeu Ermekwlı (qazaqtıñ twñğış matematik-professorı, Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Älimhan Ermekovtiñ äkesi) basqarğan. Eski közderdiñ aytuınşa, sol jıldarı «qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan» derlik tınıştıq tuıp, Dağandeli men Kökşetau eliniñ arasındağı jer men bilikke talasqan dau-damay birjola toqtağan» [1].

El arasında öz däuiriniñ aytulı bolıstarı Äbeu men Abay Qwnanbaywlı üş jüzdiñ igi jaqsıları bas qosqan Qoyandı järmeñkesindegi tötenşe s'ezderinde, jiındarda mäjilistes bolıp, nebir tüyindi mäselelerdi birge şeşken degen añızday aytılatın estelikter jetkilikti.

Twqımınan bolıstıq üzilmey kelgen Äbeudiñ üş wlı Ämirhan, Älimhan jäne Älihan bäri de öz zamanına say bilim alğan, oqığan-toqığan azamatttar bolıp ösedi. Alayda ağayındı üşeudiñ arasınan Älimhannıñ jwldızı erekşe jarqıraydı.

Älimhan Äbeuwlı 1891 jılı qazirgi Qızılaray aulınıñ bwl künde ağası Ämirhannıñ esimimen atalatın qıstaqta ömirge keledi. Äbeudiñ "üşqarası" alğaşında Qarqaralıda 2 basqıştıq orısşa mektepte oqidı. «Äkesi Äbeu 1911 jılı qaytıs bolğandıqtan Ämirhan Semeydegi oquın toqtatıp, şañıraq şaruaşılığın basqaruğa elge oraladı. Älimhan 1905 jılı tüsken Semeydegi seminariyanı tämamdap, 1912 jılı Tom tehnologiyalıq institutınıñ tau-ken fakul'tetine qabıldanadı, onı altın medal'men bitiredi» deydi estelik avtorı Mädeniet Qojambaev [2].

Jas oquşı Älimhan Ermekwlınıñ (Alaş kezeñindegi qwjattarda osılay berilgen) özi sekildi qazaq jastarımen qatım-qatınası öte jaqsı deñgeyde bolğanın osı tarihi fotosuretten köruge boladı. Jiırmağa juıq twlğanıñ aldıñğı qatarında ardager azamat Ahmetjan Qozıbağarovpen qatar otırğan Älimhannıñ seminariya şäkirtiniñ kiim ülgisine säykes kiingeni bilinedi. Qayrattı qalıñ şaşın artqa qayırıp, eñsesin tik wstap otırğan otırısınıñ özinde baysaldı, salmaqtı, ziyalı jas azamattı añdağandaymız.

Alaştıñ ardageri

Jalpıqazaqtıñ İİ qwrıltay jiınına qatısqan tarihi twlğalardıñ arasında Älimhan Ermekwlı da bar. Qazaq dalasında jaña memlekettik basqaru qwrılımı düniege kelgenin anıq añdatqan, alayda osını jariyalaudıñ qauiptiligine baylanıstı bir ayğa keyin şegerilgen tarihi oqiğa şın mäninde de ğasırlıq qwbılıs bolatın. Atalğan  jiında Halel Ğabbaswlı komissiya atınan  bayandama jasap, onda qalıptasqan jağdaydı eskerip, qazaqtı basqaratın ükimet kerektigin bayandadı. Osı tarihi bayandamanıñ negizinde siez avtonomiya qwru turalı qaulı qabıldadı.M. Şoqaywlı bayandamasında Alaş avtonomiyası jariyalanıp, Türkistan aymağı qazaqtarınıñ qosılatındığın bildirdi. Bwl qaulıda:

«1) Bökey eli, Oral, Torğay, Aqmola, Semey, Jetisu, Sırdariya oblıstarı Ferğana, Samarqand oblıstarındağı häm Amudariya bölimderindegi qazaq uezder Zakaspiy oblısındağı häm Altay guberniyasındağı irgeles oblıstardıñ jeri birıñğay, irgeli halqı qazaq-qırğız qanı, twrmısı, tili bir bolğandıqtan öz aldına wlttıq, jerli avtonomiya qwruğa.

2) Qazaq-qırğız avtonomiyası «Alaş» dep atalsın.

3) Alaş avtonomiyasınıñ jer üstindegi tügi, suı, astındağı keni Alaş mülki bolsın.

4) Alaş avtonomiyasınıñ nizamın Bükilreseylik Uçreditel'noe sobranie bekitedi.

5) Qazaq-qırğız arasında twrğan az halıqtardıñ qwqıqtarı teñgeriledi» delinip tarihi şeşim qabıldandı [3].

Qazaqtıñ wlttıq memleketin qalıptastıru jolında jan-tänimen balaşa quanıp, külli alaş balasınan alğaş bolıp süyinşi swrağan adam – Älimhan Ermekwlı bolatın.

«Sarıarqa» gazetiniñ 1918 jılğı 22 qañtarında jariyalanğan «Jasasın, Alaş, jasasın!» attı maqalasında Älimhan Ermekwlı: «Dekabr'diñ 12-si küni tüs aua sağat 3-te düniege Alaş avtonomiyası kelip, azan şaqırılıp, at qoyıldı. Altı alaştıñ balasınıñ basına aq orda tigilip, alaş tuı köterildi. Ülken auıldarğa qoñsı qonıp, şaşılıp jürgen qazaq-qırğız jwrtı öz aldına auıl boldı; otansız jwrt otandı boldı» dep ağınan jarıladı [3].

Oqi otırıñızdar: Älimhan Ermekov turalı 20 derek

Atalğan tarihi qaulı qabıldanğan soñ qwrıltayğa qatısuşılar Uaqıtşa Wlt Keñesiniñ, yağni  Alaş Orda ükimetiniñ törağasın, ağzaların sayladı. Alaş Orda ağza bolğan qayratkerlerdiñ qatarında Älimhan Ermekwlı da jürdi. Avtonomiya astanası bolıp qwrıltay qaulısına oray Semey qalasınıñ Zareçnaya slobodka böligi belgilenip, onıñ atı «Alaş» qalası bolıp özgertiledi. Alaşorda törağası Ä. Bökeyhan avtonomiyanıñ jwmısqa kiriskendigi turalı jan-jaqqa öziniñ jedelhatın joldadı. Osı tarihi Ekinşi jalpıqazaq qwrıltayında jariyalanğan Alaş avtonomiyası otarlanğan qazaq eliniñ öz memleketin qwruğa degen sayasi asa mañızdı qadamı bolatın. Sonımen birge avtonomiya 1905 j. bastalğan Alaş qozğalısı qayratkerleri tarihi küresiniñ jemisi men jeñisi edi.

Jer üşin jantalas

Qazaq şekarasın belgileude eren eñbek etken eki adam bolsa, bireui osı – Älimhan Ermekwlı.

1918 jıldıñ 15 şildesinde Ombıda Sibir Uaqıtşa ükimetiniñ ministrler keñesi onıñ «Qazaq jäne Sibir qarım-qatınası turalı» jobasın tıñdadı. Al 1920 jılğı 9-17 tamız aralığında Mäskeu törinde Bükilreseylik OAK-de Qazaq ASSR-nıñ şekarasın naqtılau turalı mäseleler talqılandı. Qazaq ASSR atınan 15 adam qatısqan jiın birneşe märte bas qosıp, qızu pikirtalastıñ özegine aynaldı. Al 12 tamızda Leninniñ törağalığımen ötken mäjiliste Ä. Ermekov bayandama jasaydı. «Wranım – Alaş» üştomdığınıñ avtorı T. Jwrtbay derekterine süyensek, qazaq jeri üşin talas qazaq oqığandarı men reseyşil küşterdiñ arasında küşti şarpuğa wlasqan [4].

Öz bayandamasında Ä. Äbeuwlı «Qazaqtardıñ bwrın ielenip kelgen jerleri özderine qaytarılsın jäne jergilikti qazaq pen otırıqşıldanğan orıs twrğındarı qaşan ornığıp bitkenşe, Rossiyadan qonıs audarudı toqtatqan jön» dep eseptep, naqtı talaptar qoyadı. Mwnday batıl qadamğa V. Lenin tañırqap: «Qızıq eken, ortalıqtağı joldas, bizdiñ CK-nıñ müşesi Safarov: «Türkistannan barlıq kulak şaruaşılığın köşirip jiberu kerek» dese, siz «tek jergilikti qazaqtar men otırıqşıldanğan orıstar orın tepkenşe, qonıs audarudı toqtatu kerek» deysiz. Bwl qalay? Men mwnday pikirdi kütpep edim» dep qayran qaladı.

Äñgimege esimi tiek bolğan Safarovtıñ Türkistannıñ jağdayın jaqsı biletinin, ol sol jerde wzaq uaqıt qızmet istegenin ayta kelip, Älimhan Qazaqstannıñ jağdayında qonıs audarudı toqtatu wsınısın jantalasa qorğaydı. "Orıs twrğındarın köşirip jiberemiz" degen şeneunikterdiñ şeşimniñ orındalu mümkindigine senbeymin, sebebi, wlttar arasında alauızdıq tuu qaupi bar" dep twjıradı Ä. Ermekwlı.

Tosın äri naqtı talapqa tosılğan V. Lenin öz mañayındağı toptardıñ oylanu kerektigin eske salıp, Älimhannan «tağı da qosımşa aytarıñız bar ma?» dep swraydı.

Bwl swraudıñ orayı kep twrğanda «Bizdiñ respublikanıñ territoriyasına Kaspiy teñiziniñ soltüstik jağalauı – Astrahan' guberniyasınan Qazaqstanğa qaytarılğanı tiimdi» deydi Ä. Ermekwlı.

Bükilreseylik OAK byuro müşeleri N.P. Bryuhanov, N.N. Krestinskiy, G.I. Safarov sekildi mansap ieleri Ä. Ermekwlınıñ talabın astamşılıq dep sanaydı. Olar kerisinşe «Qazir Reseyde aştıq äli qabındap twr. Atıraudıñ balığı astanamızğa – Mäskeuge, Petrogradqa qajetti azıq-tülik. Sondıqtan bwl alqaptı RKFSR-de qaldıru kerek!» dep qatañ ün qatadı.

Dau-talas örşip twrğan twsta V. Lenin Astrahan guberniyalıq atqaru komitetiniñ predsedatelinen atalğan jağalaudağı qazaq pen orıs twrğındarınıñ san jağınan araqatınası qanday ekenin bilmek bolıp saual tastaydı. «Jağalauda qanşa qazaq, qanşa orıs bar?» dep emes, «Osı öñirdegi twrğındardıñ qaysısı basım?» dep swrağan sätte aymaqtıñ basşısı  «Qazaqtar basım sekildi» dep mwrın astınan miñgir ete qaladı. Rasında da bwl ölkeniñ köp ülesin qazaqtar qwraytın edi.

«Qay halıq köp bolsa, jer soğan berilsin!» degen V.I. Lenin 26 tamız küni Qazaq ASSR-in qwru jönindegi dekretke qol qoydı. Nätijesinde qazirgi Batıs Qazaqstan jäne Atırau öñiri Qazaqstannıñ qwramına mäñgilik qosıldı. Atırau men Oralda qalanıñ qaq ortasınan eñseli eskertkiş qoyuğa layıq eki twlğa bolsa, sonıñ biri – Älimhan Ermekwlına qoyıluğa tiis.

«Respublika şekarasın belgilude dosım Älimhan Ermekov ekeumizdiñ V.I. Leninniñ bir künde eki ret qabıldauında bolıp, Sverdlovpen jağa jırtısa salğılasqanımız esimde» dep estelik qaldırğan wlt qayratkeri Uälithan Tanaşwlı alaştıñ aqiıq azamattarınıñ qatarınan köringen edi.  «Özekke tüsken ökiniş köp. Özimizdiki dep jürgen köp jer özbek bauırlarğa ketti. Orman-toğaylı Ombı men Orınbor, teristik arqa orıstarğa ötti. Endi qalğanı Edildiñ tömengi sağası. Sverdlov bolsa, "Ordañnan Gur'evke bir-aq tart" dep jeñistik bermeydi. Tipti, özara kesip-pişip qoyğan, biz bolsaq, Älimhan ekeumiz är süyem jerdi däleldep, qazaqşa qoyılğan jer atauların tilge tiek etemiz. Noğaylı zamanı jıraularınıñ jırların oqimız: aqırı Vladimir Il'iç «Olay bolsa, mına jer qazaqtiki» dep qızıl qarındaşpen Qiğaş özenin boylay Kaspiyge töte şıqtı. Bwl biz üşin soñğı ümit. Al, men üşin osığan deyin Resey territoriyasına kirip kelgen Ekinşi Teñiz jağalauı okrugi – tuğan auılımnıñ Qazaqstan qwramına mäñgilik enui edi. Quanıştan jüregim jarılıp kete jazdadı. Eki közim jasqa tolı. «Eñ bolmasa, osınıñ özi!» men şap berip, Älimhandı qwşaqtay aldım. Ol bolsa «Ökiniş köp qoy, ağatay. Ökiniş» dep jılap twrdı» dep tebirene eske aladı [5].

Qazaq jeriniñ körkem de qwpiyalı ölkesi Qarqaralıday ğwmır sürgen Älimhan Ermekwlın zamandastarı «Äli ağa» dep atap, qwrmet biigine köterdi. Öytkeni ol öz mañayınıñ ğana emes, külli altı alaştıñ qamın jegen erdiñ soyınan edi. Bügingi küni tilimizde balday tatığan Atırau men Altaydıñ arasın saqtap qalğan wlı adamğa, tarihi twlğağa qaşanda qwrmet körsetu lazım bolmaq. Wrpaq peşenesine ğasırlar auısqan sayın parız da, qarız da bolıp jazıla beretin baqıt osı ğoy.

Zañğar Kärimhan

Ädebietter:

  1. Särseke M. Semey qasireti. Astana: Foliant, 2013. 140-b.
  2. Qojambaev M. Äli ağa turalı. // Ortalıq Qazaqstan. 12.11.2011.
  3. Alaş qozğalısı. Anıqtamalıq. Astana: Sardar, 2013.
  4. Jwrtbay T. Wranım – Alaş. Astana: El-şejire, 2003.
  5. Jwmağwl S. Esteliktegi Alaş. Qarağandı, 2018.

Abai.kz

14 pikir