Beysenbi, 19 Qırküyek 2019
Jañalıqtar 2750 0 pikir 11 Şilde, 2011 sağat 17:36

Ashat Erkimbay: «Qazaq baspasöziniñ bolaşağı – jaña media»

Kün sayın bir jañalığın tosatın qazirgidey asığıs qoğamda aqparat tañdaudıñ katalogınan kende emespiz. Oqırman qanday gazet-jurnal oqimın, qanday saytqa kiremin, qay blogtı oqimın dese de özi biledi. Osı aqparattıq tasqında Qazaq jurnalistikası jaña zamannıñ tehnologiyaların qanşalıqtı meñgere alıp jür? Internet attı alıp älemde qazaq tiliniñ jay-küyi qay deñgeyde twr jäne sol deñgeydi kötere tüsu üşin elimizde qanday jwmıstar atqarılıp jatır? Soñğı jıldarı sänge aynalğan blogşılar, blog degen wğım ne? Ol dästürli jurnalistikanıñ jauı ma joq bäsekelesi me? Dästürli media men jaña medianıñ ayırmaşılığı nede? Onı resmi BAQ ökilderi qalay qabıldauda?

Saualımızğa jauap alu üşin biz qazaq blogşısı, Orta Aziya elderine arnalğan "Neweurasia.net" blogındağı qazaq tilindegi habarlardıñ üylestiruşi-redaktorı, «Minber» jurnalisterdi qoldau ortalığınıñ jauaptı hatşısı Ashat ERKİMBAY mırzamen äñgimelesken edik.

- Jalpı, meniñ tüsinigimşe «blog» degen wğımdı Qazaqstanğa eñ birinşi alıp kelgen siz. Öziñiz negizin qalağan blogtıñ qazirgi jay-küyi qalay? Ol qanşalıqtı östi jäne qazaq blogşıları qanşalıqtı tanımaldılıqqa ie?

Kün sayın bir jañalığın tosatın qazirgidey asığıs qoğamda aqparat tañdaudıñ katalogınan kende emespiz. Oqırman qanday gazet-jurnal oqimın, qanday saytqa kiremin, qay blogtı oqimın dese de özi biledi. Osı aqparattıq tasqında Qazaq jurnalistikası jaña zamannıñ tehnologiyaların qanşalıqtı meñgere alıp jür? Internet attı alıp älemde qazaq tiliniñ jay-küyi qay deñgeyde twr jäne sol deñgeydi kötere tüsu üşin elimizde qanday jwmıstar atqarılıp jatır? Soñğı jıldarı sänge aynalğan blogşılar, blog degen wğım ne? Ol dästürli jurnalistikanıñ jauı ma joq bäsekelesi me? Dästürli media men jaña medianıñ ayırmaşılığı nede? Onı resmi BAQ ökilderi qalay qabıldauda?

Saualımızğa jauap alu üşin biz qazaq blogşısı, Orta Aziya elderine arnalğan "Neweurasia.net" blogındağı qazaq tilindegi habarlardıñ üylestiruşi-redaktorı, «Minber» jurnalisterdi qoldau ortalığınıñ jauaptı hatşısı Ashat ERKİMBAY mırzamen äñgimelesken edik.

- Jalpı, meniñ tüsinigimşe «blog» degen wğımdı Qazaqstanğa eñ birinşi alıp kelgen siz. Öziñiz negizin qalağan blogtıñ qazirgi jay-küyi qalay? Ol qanşalıqtı östi jäne qazaq blogşıları qanşalıqtı tanımaldılıqqa ie?

- Birinşi ret men küz ayında Birikken Wlttar Wyımınıñ jas jurnalisterge arnalğan şäkirtaqısın jeñip alıp, N'yu-Yorkta eki aylıq täjiribeden öttim. Oğan deyin qazaqşa sayt aşqım kelip jürgen. Biraq, ol kezde qarip mäselesi qiın bolatın. Qazaqşa äripter körinbeytin, äri sayt jasauğa qarjı kerek edi. Solay oylap jürgen kezimde N'yu-Yorktağı Kolumbiya universitetiniñ professorı üş minuttıñ işinde «blogspot»-tan blog qwrıp berdi. Men tañ qalıp professorğa «Qazaqşa jazuğa bola ma?» dep edim, «Iä, boladı» dedi. Qarasaq, blogtı qazaqşa qwruğa boladı eken. Däl sol küni men keşkisin alğaş ret N'yu-Yorkta birinşi blogımdı «blogspot»-ta qwrdım. Söytip blogtı tüsine bastadım äri onıñ tegin ekeni de meni qattı quanttı. Jäne qazaqşa äripteri de bar. Sol kezde men dästürli jurnalistikadan mümkindik joq bolsa, bizdiñ jolımız, biz siyaqtı jastardıñ mümkindigi men bolaşağı jaña mediada ekenin wğındım. Zerttey bastasam, bwğan deyin qazaq tilinde blogtar qwrılğan  eken. Moñğoliya, Koreyadağı qandastarımızdıñ aspazdıq taqırıbındağı blogı mağan deyin qwrılıptı. Biraq biz jurnalist bolğannan keyin, eldiñ ortasında jürgendikten men birinşi körinip qaldım. Osılayşa, blogtı nasihattaudıñ jwmısına belsene kiristim. Nege blogtan bastadım? Sebebi, blog arqılı jurnalisterdi jaña mediağa jaqındatu kerek boldı. Qazaq jurnalisterine blogtı köbirek aytıp tüsindire bastadım. Öytkeni, 2006 jılı qazaq tildi jäne orıs tildi jurnalister degen mäsele bar bolatın. Bölinu sol kezde bastaldı. Qazaq tildi jurnalister naşar, jazbaydı, odan qalsa qazaq jurnalisteri ekinşi sorttı degen wğım köp aytılatın. Bwl meniñ namısıma qattı tidi. Sodan jarıp şığatın jol izdeu kerek boldı da, onı «Mine taptım, ağılşınşa bilemin, mınanı isteuge boladı eken. Endeşe, osığan kiriseyin» dep bel şeştim. Sonıñ nätijesinde, belgili bir deñgeyde orıs tiline qarağanda qazaq tilinde jaña media köp nasihattaldı. Biraq qazaq tildi ortanı orıs tildi orta köp bile bermedi. Sodan biz ne istedik? Özimizdiñ ortada beyresmi jinalıstar ötkizip jürdik. Aqır soñında osınday «Minber» attı qordıñ aşıluına alıp keldi. Söytip zañ ayasında jaña medianı nasihattau üşin ağartuşılıq jwmısımen aynalıstım. Sebebi, jurnalist jaña medianı dwrıs tüsinse, onda bwqara dwrıs tüsinedi. Eger jurnalister dwrıs tüsinbese onda bwqara da dwrıs tüsinbeydi. Sondıqtan da biz osı şaruanı qolğa alğan dwrıs dep şeştik.

- Tüsinikti. Al, dästürli media jaña medianı qalay qabıldadı?

- Dästürli media jaña medianı osı soñğı bir-eki jıldıñ köleminde ğana moyınday bastadı. Bwğan deyin, olar da bilgen joq, bölek wğım dep tüsinip keldi.

- Moyınday bastağanı qaydan körindi?

- Qaydan körindi deseñiz, dästürli jurnalistikanıñ ökilderi birte-birte blog aşa bastadı saytına. Bwrın sayttarı jay gazetterdiñ köşirmesi ğana bolıp kelse, qazir gazettiñ saytına äleumettik jelini qosa bastadı. Saytqa arnayı bölek maman qoyatın boldı nemese bölek «Abay.kz», «Masa.kz» siyaqtı sayttar aşıldı. Dästürli jurnalistikanıñ ökilderi jaña medianı tüsinip, olar da kele bastadı. Sebebi, mwnda potencial men mümkindik öte köp. Jäne eñ ülken artıqşılıq - orıstildi jurnalister bwl jerde eşqanday kedergisin keltire almaydı. Sebebi, qazaqşa jazılğan närsege olar aralasa almaydı. Sondıqtan, bizge, qazaq jurnalisteriniñ arasındağı özara bäseke jaña mediada qızu boldı. Degenmen, köbisi äli de jaña medianı dästürli mediağa bäseke dep oylaydı. Asılında olay emes, bar bolğanı jaña media dästürli medianı jaña beleske kötergen bir qwral. YAğni, bwrın gazetimiz gazet küyinde qalğan bolsa, qazir gazet jaña media formatına köşkennen keyin iniciativtiligi arta tüsti. Oğan qosa, taralımı men auditoriyası keñeyip, jaña narıq qalıptasa bastadı. Mul'timediyalıq kontent payda boldı. YAğni bwrınğı gazet internetke şıqqannan keyin jaña mediadağı bolmıstıñ auqımın keñeytti. Biraq aqparat berudiñ mazmwnı özgergen joq. Bwrın gazette köterilip jatqan taqırıp, sol jerde de köterilip jatır. Köpşiligi tüsinbey, «Bwl bizge bäseke. Bitti, endi gazet oqılmay qaladı, jabalıp qaladı eken» degen oyğa keldi. Biz Amerika emespiz ğoy. AQŞ-tağıday bizde keremet kommerciyalanğan media narıq qalıptaspağan äli. Bizdegi qazaq jurnalistikası täueldi. Ol kommerciyalıq basılımdar emes. Olar memleketten qarjılıq qoldau alıp otır. Sondıqtan ömir süre beredi. Al, jaña media kerisinşe, ol - narıq. Mwnda oqırmannıñ ünemi baqılap otıruğa jäne öz pikirin jazuğa mümkindigi bar. Sonday-aq, jaña mediada bir jaqsısı, tehnologiya şıqqan sayın sen sonıñ ıñğayına beyimdeluge mäjbürsiñ. Telefon şıqtı ma, sen saytıñdı telefonğa beyimdeuiñ kereksiñ. Adamdar, yağni, oqırman telefonsız jürmeydi. Demek, osı mäjbürlikke jurnalisterdi alıp kelu arqılı «mına jaqta da jol bar» dep olardıñ käsibililigin köteru.

Resmi basılımdarda ejelden qalıptasqan şablondarmen jazatın känigi köpjıldıq stajı bar jurnalister eñbek etedi. Olardıñ keybiri jas jurnalisterdiñ aqparattı köbine Internetten ala salatının, izdenbeytinin wnata bermeydi. Sonımen qatar, olarda oqırmannıñ ıqılası blogşılarğa auıp kete me degen qauip bar siyaqtı. Tipti, blogşılar qajet emes degendey de sın aytılıp jür.

- Adam neden qorqadı? Adam bilmeytin närsesinen qorqadı. Mısalı, qarañğı bölmede qalıp qoyğan adam esik barın bilmeydi, öytkeni ol qorqadı. Al eger jarıqtıñ barın bilse ol qorıqpaydı, bölmeden şığadı. Bizde de sol siyaqtı jaña medianı qoğamda bilmegendikten qorqadı. YAğni, jaña media turalı İT sauatsızdıq jöninen Qazaqstanda öte tömen deñgeyde. Zertteuler boyınşa, Qazaqstan oqu-jazu jöninen düniejüzindegi eñ sauattı on eldiñ qatarına kirgenimen, İT sauattılıq boyınşa biz Afrika elderiniñ deñgeyinde twrmız. Osı sauatsızdıqtıñ saldarınan adamdar qorqadı. Blogtı bir qorqınıştı närse dep oylaydı. Blog - qasıq nemese şanışqı siyaqtı qwral. Adam onı qalay qoldanadı, bwl soğan baylanıstı. Sauattandıru jwmıstarı köp jürgizilgen sayın adamdar «e, bwl blogtı mektepte mwğalim de, kommerciyalıq maqsatta da paydalanuğa boladı eken ğoy» dep neniñ ne ekenin tüsine bastaydı. Mäselen, qazir mwğalimder geogebra jobasın paydalanıp jatır. Blog tek qana jurnalistikamen baylanıstı emes. Är adam qwraldı özinşe paydalanadı. Qauip bilmestikten tuındaydı dep oylaymın. Osını barınşa tüsindiruge tırısamın. Qazaqstanda Internetti qoldanuşılar köbeygen sayın, İT sauattılıq artqan sayın adamdar öz ıqılasına säykes qoldana beretin boladı.

-       Qazir biraz jurnalisterdiñ blogı bar, aşıp jatqandarı da köp. Mağan «blogtan keyin nege sayt aşpasqa» degen ideya keldi. Sonda ärkim öz betinşe jwmıs jasap ketpey me? Qazir zerttep qarasam, köptegen sayttar bar eken. Olardıñ sanı köbeyse, onı oqıp otıruğa oqırmannıñ uaqıtı bola bere me eken?

-       Öte orındı swraq. Bwl da jañağı İT sauatsızdıqqa kelip tireledi. Negizinen Internetpen jwmıs istey aludıñ öziniñ bir ädebi bar. RSS-te jwmısıñ jeñildeydi, mäselen sağan ärbir sayttıñ adresin aşıp kiru kerek emes, «jmeyl» poştaña tirkep qoyuıña boladı. Onda jeke poştaña basılımdar men sayttardıñ jañadan maqalası kelip tüsip twradı. Sen poştañdı aşu arqılı ğana jañalıqtardı oqıp, köre alasıñ. Osınday sauattılıq artqan sayın adamdar özine kerekti sayttı ğana oqitın boladı, özine kerekti närseni ğana izdeydi. San sapağa wlasadı. Al ol kontenttiñ sapasın arttıra tüsedi. Qazir, iä san köp, sol san birte-birte sapağa alıp keledi. Nätijesinde qoğamda sapalı aqparat payda boladı. Özara bäseke küşeyedi. Mısalı, eki adam ekonomikanı jazatın bolsa, bireui üş künde bir jañalasa, bireui eki künde jañalaydı. Men eki künde bir jañalaytının jii oqitın bolamın da, aptasına bir ret jañalaytındı mülde oqımaytın bolamın. Söytip, san sapağa wlasıp, Internette virtualdı bäseke ornaydı. Bwl jaqsı üderis. Sondıqtan, biz qazir blog dep aytıp jürgenimiz de sol. Blog köbeysin, san köbeysin, san sapağa alıp keledi. Sayt aşsañ da sonday boladı. Jäne bizde bir zañ bar, Internetti baqılau emes, Internetti retteu turalı zañ. Bwl zañ bolu kerek. Onday zañ barlıq elde bar. Internette de qaptağan blog pen sayttardı rettestirip qoyğan. Retteude bärine erkindik berilgen, biraq eskertu boladı. Al baqılauda erkindik bolmaydı, erkin qimılday almaysıñ. Ünemi kez kelgen uaqıtta seni basıp tastauı mümkin. Sondıqtan, Internette baqılau emes, retteu bolu kerek. Rettemese haos bolıp ketedi.

- Endeşe, bizde qazir Internette retteu basım ba älde baqılau basım ba?

- Bizde qazir retteu bar, biz sonı sauatsız bolğandıqtan köpşiligi sol retteudi baqılau dep tüsinedi. Bizdiñ solay tüsingenimizdi paydalanıp jauıp tastaydı. Oğan adamdar şulamaydı da. Mäselen, «Uordpressti» alayıq. Ol aşıq bolu kerek, biraq qazir jabıq twr. Jäne onı qalay japqan, bireuinde aşatın, bireuinde aşılmaytın qılıp japqan. Kördiñiz be, bizdiñ sauatsızdığımızdı paydalana otırıp, jabudıñ da täsilin tapqan. Qoğamdağı İT sauatsızdıqpen küresu jolındabwl närseniñ barlığı kezdesedi. Biraq, Internette sözsiz retteu bolu kerek. Öytkeni, şınımen blogosfera men Internet qauipti närse. Ol - qwral. Adamdar onı dwrıs maqsatta qoldanatın boladı. Eger aytılmasa onda ol şınımen qauipti. Jäne ol qauip «bir qwmalaq bir qarın maydı şiritedi» degendey, bärine ziyanı tiip ketedi. Sondıqtan bwl närse rettelgeni dwrıs. Ağartuşılıq jwmıstarı köp jürgen sayın mwnday problema azayadı. Eñ ülken mäsele sol  - İT sauatsızdıq. Adamdar «meyl.rudı» bilsem, Internetti bilem dep oylaydı nemese uordta jwmıs istep otırsa, komp'yuterdi bilem dep oylaydı.

İT sauattılıq degen ne? İT Sauattılıq degenimiz - komp'yuterdiñ işindegi bağdarlamanı öziñniñ jwmısıña beyimdey bilu. Qarapayım «jmeyl» poştanı öziñniñ jwmısıña beyimdep jez qoñıraudı jasap qoyu. YAğni internettegi bağdarlamanıñ jeteginde ketpe sen, qayta sen onı öz jetegiñe al. Sauattılıq degen osı.

Dästürli media men jaña media özara tüsinisip, birigip jwmıs jasauı üşin qanday wsınıs jasağan bolar ediñiz?

-  Birinşiden, dästürli media jaña medianı jau körmeui qaje. Ol üşin dästürli medianıñ ağa ökilderi jaña medianıñ ne ekenin tüsinip, bilse, oğan ürke qaramaytın bolar edi. Kerisinşe, bwnıñ qwral ekenin tüsinip eki ese jwmıstı öndiredi. Onsız da endi-endi bür jarıp kele jatqan blogşılarğa ürke qarau, olardı jau köru «öziñ bilme, bilgenniñ tilin alma» degen poziciyanı saqtaydı. Ne biluge wmtılmaydı, bas salıp qaralay jöneledi. Eger kişkene üñiler bolsa, Internette qazaqşa kontentti damıtıp otırğan sol blogtar. Qazir qazaq tiline «Uikipediya» arqılı da üles qosıluda.

Jalpı, blogqa da tirelip twrğan mäsele joq. Bwl jerdegi mäsele - mul'timdida. Dästürli media ökilderi yağni, onıñ oqırmanı büginde gazet oqımaydı. Onıñ oqırmanı -Internette. Onıñ bügingi oqırmanınıñ telefonı bar jäne telefon arqılı neşe türli sayttarğa kiredi. Kez kelgen dästürli media ökili aqparattı şınımen oqırmanğa jetkizudiñ jolı osı bolsa, onda m osı täsilmen berudi wyğarsa, onda mul'timediyalıq önimniñ jemisin köredi.

-   Qorqatın eşteñe joq deysiz ğoy...

-  Aytalıq, bizdiñ blogtı jauıp tastadı delik. Odan ne özgeredi? Onda orıs tildi blogosferanıñ ığına jığılıp, orıs memleketine täueldi bolasıñ. Odan wtpaysıñ, kerisinşe wtılasıñ. Aynalıp kelgende, biz sol aqparattıq bodandıqqa qaytadan tüsemiz. Öz basım, 2006 jıldan beri «Moy mirmen» emes, «jmeylmen» jwmıs istep kelemin. Biz seminar barısında sizderge biletin närsemizdiñ bes payızın ğana ayttıq. Sebebi, qazir auditoriya oğan dayın emes. Bärin ayta almaymız. Amerikanıñ soñğı jañadan şıqqan jobalarınıñ bärin körip-bilip jürgennen keyin, Qazaqstannıñ kontenti oğan dayın dep ayta almaymın. Blogtıñ özine ürkip jürgen adamğa biz ülken marketingtiñ mäselesin qozğamaymız. Onda şoşidı. Dästürli media negizgi jwmısıñ bolğandıqtan aylıq alasıñ, ol basqa närse. Al jaña media - jeke jwmısıñ, jeke qızığuşılığıñ. Öytkeni, wnatatın isimiz.

Jaraydı İT sauattılıq pen mul'timedianı, jaña tehnologiyanıñ bärin meñgergen qoğam boldıq deyik. Mäselen, men sayttardı şarlap, odan qalsa blogşı qauımnıñ jazbaların oqimın dep bir künimdi ketirdim. Al, siz, osınıñ bärine qalay uaqıt tauıp jürsiz?

- Jaña media qwral ğoy. Qwraldıñ kiltin dwrıs bilseñ oñay. Mısalı, ünemi janımda telefonım jüredi. Telefon arqılı avtobusta ketip bara jatıp, jazba jazamın, poştamdı birden teksere qoyamın. Jäne birden qay saytqa kiruge boladı, qaysısı bolmaydı, birden bile qoyamın. Qwraldı dwrıs paydalana bilseñ ol sağan kömektesedi, sen odan şarşamaysıñ. Sosın men twraqtı jwmıs istemeymin. Türli jobalarmen aynalısatındıqtan, uaqıtımdı öz-özimdi damıtuğa jwmsaymın. Mağan sol tiimdi. Öz-özimdi damıtsam, onı özgelermen bölisuge boladı. Azamattıq belsendilik ärqaşanda birnärseni qwrbandıq qıladı. Qoğamda alğaşqıda belsendi adamdardı tüsinu qiın boladı. Sondıqtan ne närse bolsın, jañadan bastap körsetu qiın. Mäselen, Arşat Orazovtı da alğaş sayt jasağan köptegen adamdar tüsinbestikpen qabıldadı. «Mıqtımın» dep otırğan qazaq jurnalisteriniñ biz turalı ärnärse aytqanşa, sol küş-jigerin az da bolsa jaña bir kontent jasauğa, Mwqağalidıñ nemese Abaydıñ bir öleñine arnasa ğoy deysiñ. Sonda oqırmanğa qanşa paydasın keltirer edi. Tım bolmasa jwmısımızğa kedergisin keltirmey, kesirin tigizbey otırsa eken degen de tilek bar.

Äñgimeñizge rahmet!

Swhbattasqan Jansaya Sıdıqbay

«Abay-aqparat»

0 pikir