Seysenbi, 22 Qazan 2019
Äleumet 3518 29 pikir 15 Mamır, 2019 sağat 08:47

Wlım, sağan aytam...

Wlım, keşe oquıñdı oydağıday tämamdap, diplomğa äzirlenip jatqanıñdı estigende qwddı bir seniñ Er jetkeniñdi endi körgendey tañğalğanım ötirik emes! Uaqıt şirkin qamşı saldırmaydı...

«Üş kündigin oylamağan äyelden, üş jıldığın oylamağan erkekten bez» demekşi, osıdan jiırma jıl bwrın memleketimizdiñ menşiktelip bara jatqan jolına araşa swrağan azğantay Azamattardıñ qatarında äkeñ men de bolatınmın.

Qazaq jurnalistikasınıñ qara narı Ermwrat Bapidıñ orınbasarı bolıp birde Reseyde, birde Qırğızstanda, birde komp'yuterimizdi arqalap alıp är küni bir päter auıstırıp jürip şığaratın «DATımızdıñ» izbasarı «SolDATtıñ» da sorın qaynatıp jauıp tınğasın: Tağı aytarım, tağı bar! dep solardıñ ornına aşılğan «SegoDnya – Bügin» attı gazettiñ Bas redaktorı bolıp 7 sanına qol qoydım.

Bwnıñ da jeter jeri jetinşi nömir boldı.

Tağı da sot.

Tek bwl sottar anau Jeltoqsandağı sottan özgerek...

1986 jılı Jeltoqsanda mümkin, joğaltatın eşteñem joq, jalañayaq student kurstı qorğap: "Eşkim kinäli emes! Men bastap apardım alañğa!" degen öz moyındauım üşin az uaqıt bolsa da otırıp şıqqanımdı maqtan twtsam, endi mende SEN bar ediñ wlım!

Onıñ üstine meniñ qamalğanımdı estirtuge barğan ağam Erjanğa terezeden sırtqa üñilgen qalpı sır bermegen äkem marqwm: "Estip jatırmın... El basına tuıp jatqan zobalañ ğoy, meyli, ketse kete bersin, köppen körgen wlı toy, tek, kökeñe (şeşemiz) äzir eşteñe aytpa, auırıp qalar" degen sözi de qamşı boldı ma, kim bilsin?

Bwl jolı meniñ isimmen bütin bir «polkovnik po osobo vajnım delam» aynalısqanına qarağanda men de «ösip» qalğandaymın...

Tausılmaytın dopros.

Neşe türli qitwrqı swraqtar.

Wzaq uaqıtqa sozıldı.

Bir küni tergeuşini kütip twrsam qasımdağılardıñ biri: "Olar jauız emes pe, erteñ ana eki jasar jalğız Wlıñdı maşina qağıp ketse qaytesiñ, öz-öziñdi ömir boyı keşirmeysiñ ğoy?!" degen sözi äli künge qwlağımda...

Bwl sözdiñ jäy aytılmağanın da birden wqtım.

Bwl mağan jasalğan eñ soraqı eskertu edi.

Men birinşi ret şın qorıqqan şığarmın.

Sonımen ne kerek, "endi gazet şığarmaymın, bes jıl boyı gazetke jolamaymın, sayasatpen aynalıspaymın" degen siyaqtı birdeñelerdi jazıp bergenim esimde.

Mine, meniñ jurnalistikam osımen tämam!

Qay jılı Jer dauına qatıstı şeruge Öziñdi jetektey jönelgenimde ömirimde birinşi ret jolıma twrğan şeşeñe meniñ ne degenimdi wmıtpağan şığarsıñ, Wlım?!

Son-ou, 86-da kanikulğa ketpey, mağan kamerağa tamaq tasıp, konvoyğa jalınıp talay künin tas qamaldıñ sırtında ötkizse de meni qanattandırğanın qalay wmıtayın?

Tek bwl jolı ol Ana retinde arağa tüsti. Onı da tüsinemin!

Iä, sol kez men - Eli üşin, Jeri üşin şırqıramağan Azamat janınıñ boqqa qonatın şıbınğa teñelui şındıq degenmin!

Anau Jañaözende qanğa boyalğan nağaşı jwrtıma araşa tüse almağanım üşin de ökinetinimdi aytıp senen keşirim swrağanday bolğanmın, älde aqtalğan türim...

Men qorıqsam SEN üşin ğana qorıqqanmın, "SEN endi jigitsiñ, öziñ şeşşi Wlım" dep sınay qarağanımda, "Tüskeli twrğan tüymedey bir tal wlıñdı..." dep twnşığa jılağan şeşeñniñ betinen süye aldarqatıp artımnan erip jüre bergeniñde bir marqayğanım ötirik emes.

Twlımşağıñ jelpildep soñıma jalğız ilesseñ de Ötemistiñ onın ertkendey bir qopañdağanımda: Terezeden köz almağan Äkemdi elestetip, qwmğa simegen eken ğoy, täube degenmin!

Sonıñ üşin-aq, raqmet sağan, Qwlınım!

Iä, Wlım, biz basqa bir däuirde tuılıp oñ-solımızdı ajıratar ajıratpastan alasapıran zamanğa kezigip, almağayıp küy keştik. Bwlıñğır ömir sürdik. Biraq biz özi jarımağannıñ sarqıtın işip, jalğan tarihtı jatqa aytıp tärbielengen wrpaq bolsaq ta wltjandılığımızdı saqtap qala aldıq...

Solay bola twra, jastığımız bar, mastığımız bar, qwdaysız qoğamda tärbielengenderdiñ biri bolğandıqtan qatelik degenderdiñ talayın jasağanımız da jasırın emes. Biz perişte emespiz!

«Bir tentek el işinde jürmes pe edi?!» dep ah wrğan ağalardıñ artı da biz emes şığarmız?!

Biraq, El, Jer degende eşqaşan bwğıp qalmappız!

Sol jornalşılığım üşin basında biraz uaqıt jwmısqa almağandarımen kele-kele türli şaqırular boldı. Memlekettik qızmetke barmadım.

Ülken aqşalı qızmet wsınılğan da kezder joq emes.

Aramnan mal jiğan joqpın.

Qoldan keletin bir şarua ğoy dep baspanıñ aynalasında jürsem de isime adal boldım. Adamnıñ ala jibin attamadım.

Bwl hatımnan soñ meniñ de qanday jauız, zinaqor, alqaş, t.t.b. qılmıstarım turalı jazıla jatar, sen oğan senbeytiniñe men kämil.

Tek, şeşeñ aytpaqşı: "SENiñ bolaşağıña kedergi keltiretinimdi de bilemin. Mümkin men üşin tayaq ta jersiñ?! Men 21 jasımda Jeltoqsanda mwzda jana bildim! SEN menen 1 jas ülkensiñ! Erkek toqtı qwrbandıq! Sonı esiñnen şığarma Wlım! Äytpese qwnıñ kök tiın!".

Osıdan jiırma jıl bwrın jazğan «Patriotizm» degen maqalamda Israil ağamnıñ: "Tamşı suğa tämsil bolıp tañdayıñ,

El qıdırsın, jel sıdırsın, şalğayıñ.

Wl bolu da, qwl bolu da qolıñda,

Qwnıñ bar da qwrbandıqqa bol dayın!" degen sözin keltirgen ekenmin, tağı da qaytalaymın!

Bwdan basqa uaqıttarda qol qusırıp qarap otırdı degen tüsinik qalıptaspasın. Arada ötken kezderde qolımnan kelgeninşe wltqa qızmet etuge tırıstım. Qanşama qwndı dünielerdiñ jarıqqa şığuına atsalıstım.

Kim ne dese o desin, biraq jüz jılda qolğa alınbağan qazaqtıñ nağız kösemderi «Ahmet Baytwrsınwlı» men «Älihan Bökeyhanğa» tiri eskertkiş, twlğalıq enciklopediyanı şığaruğa sebepşi boldım. Jetekşilik ettim. Reti kelgende osı jobağa atsalısqan azamattardıñ barlığına alğıs aytamın!

Bwl äñgimeni nege bastadı dep otırğan şığarsıñ?

Birde tap osınday tapsırmamen tanımal tarihşı ağamızdıñ aldına baruğa tura keldi. Idısımdı jasıra twrıp, aynalşıqtay bastağanımnan-aq "ayran swray kelgenimdi" bayqağan ağamız: "Qanşa qalamaqı beresiñder?" – dep tötesine köşti.

– Wlt üşin ğoy, ağa – dep wyala külimsirep, köp bere almaytınımızdı tüsindire bastağanım sol eken:

– Asığıs bolmasañ men sağan bir äñgime aytıp bereyin – dep täuir kon'yagi men limonın şığarıp üsteldiñ üstine qoydı da, jaylanıp otırıp:

– Men bıltır jılğa juıq uaqıt boyı Mäskeu men Piterdiñ barlıq mwrağattarı men qwpiya qazınaların tügel derlik aqtarıp şıqtım. Aldımda aşılmağan esik qalmadı. Qayda barsam da külimdep qarsı alıp, jılı jımiıp şığarıp salğandardı körgende aqşanıñ qwdiretin tüsindim. Jäne sol mwrağattardıñ egde tartqan ülken bir ğılımi qızmetkeri: "Siz Reseydiñ barlıq mwrağattarın erkin aralağan jalğız qazaq şığarsız. Men mwndaydı bwrın körmeppin" degende tebirenip ketsem de wlttıñ qamımen emes, «Mırza-jandı» aqtap şığuğa jaraytın jartı bettik bolsa da mañızdı qwjat izdep jürgenim esime tüskende eriksiz irkildim" dep äñgimesin äri qaray jalğadı.

– Iä, men memlekettik tapsırmamen emes osındağı (Qazaqstan) bärimiz tanitın armyan wltınıñ belgili bir azamatınıñ arnayı ötinişimen jürgen bolatınmın. Meniñ qomaqtı qalamaqımdı eseptemegenniñ özinde aldımnan aşılmağan qwpiya esik qaldırmağan, Mäskeu men Piterdiñ qımbat qonaq üylerindegi jatqan-twrğanım, işip-jegenim bölek esepten tölenip jattı men oğan müldem bas auırtqan emespin...

– Jäne bir qızığı Mirzoyanğa ol kisiniñ qatısı pämilesiniñ yan-ğa ğana ayaqtalatını. Tipti, tuajatı da emes!

– Qazaqstanda Mirzoyannıñ qol qoyğan älgi hatı jaylı äñgimeniñ örşi tüsken uaqıtı bolatın. Qazaq wltşıldarı wlarday şulap, Mirzoyan atındağı köşeler men eskertkişterdi tügeldey alıp tastaudı aşıq talap ete bastağan twsta wltınıñ wlın qorğap qalmaq bolğan azamattı men de eriksiz siladım. Al sender bolsañdar ananday azamatqa bir enciklopediya şığaru üşin ükimettiñ aqşasın ünemdegileriñ keledi dep üdete keldi de, ünsiz qaldı. Men tısqa bettedim.

Bwl bizdiñ wltqa berilgen ädil bağa edi!

Jañağı äñgimeniñ äserinen äli arıla alar emespin.

Oydı oy quadı demekşi, wmıtpasam, Rollan Seysenbaevtıñ erterekte oqığan «Tron satanı» kitabı boluı kerek, ağamızdıñ Nodar Dumbadzeniñ qazasına qalay barğanı turalı jol jazbasındağı:

– Tbilisi äuejayınıñ aldına şıqsam tura bizdegidey kölikteriniñ kiltin sausaqtarında şır aynaldırıp jürgen taksister:

– Taksi po gorodu, taksi mejgorod – dep qorşay almasın...

– Kuda, dorogoy-lap özderine tän gürzilik ädemi akcentpen işi-bauırıña kirip baradı...

Säl tosılıñqırap qalğan men: Nodar Dumbadzeniñ qazasına kelip edim, qalay jetsem boladı, barar jerim qaşıq pa – degenimşe bolğan joq, qazday tizilip taksileriniñ esikterin ayqara aşıp twrıp aldı da: "Qalağanıñızğa otırıñız dep iltipat körsetti. Men de jımiıp, qaşıq pa, qanşa twradı?" – degen swrağımdı qaytalağanım sol eken:

– Vı, şto, daragoy, obejaete...

– Siz, son-ou Qazaqstannan bizdiñ Nodardıñ qazasına kelip twrğanda Sizden qalay aqşa alamız?!

– Qaysımızğa otırsañız da qalağan jeriñizge tegin jetkizip tastaymız, – degende eriksiz süysingenim bılay twrsın, osı sarındas äñgimesi älgi jerde esime sap ete qalsın.

Osı bir eki äñgimeniñ ortaq tüyinine iştey riza keyipte tebirene twnjırap kele jatqan küyi bizdiñ de erteñ senderdiñ arqalarıñda twtastay bir Wlt bolıp wyıytınımızğa degen senimmen basımdı köterip aldıma külimdey qaradım.

Jo, joq, jwrttıñ «Ibırayına» degen ıqılasım ıqılıq atqandıqtan emes, öz wstazım Ğarifolla Änes ağam köp aytatın: Qazaqı bala – bala emesten qaşan arılar ekenbiz degen oy ğana...

Balapanı üşin ğana şırıldaytın talda otırğan torğay eşqaşan astımdağı bwtaq sınıp ketedi-au dep qorıqpastan qamsız otıradı, öytkeni ol astındağı bwtaqqa emes öziniñ eki qanatına senedi, osını esiñnen şığarma, Wlım!

Wlt kösemi Älihannıñ atılar aldında Ahmet pen Mirjaqıpqa jazğan hatında: Senderdiñ tañdağan joldarıñ – abaqtı jolı... azaptı jol... biraq bir närseni tüsiniñder: Bayağıda doñız ben aqqu dos bolıptı. Sonda bir küni doñız aqqudı baltırdan alıp: «Äy, aqqu! Sen kün bar deysiñ. Sol kündi men neğıp körmeymin?» – deydi. Sonda aqqu: «Äy, doñız! Seni Alla tömen qaratıp jaratqan. Sondıqtan sen aspandağı kündi körmeysiñ!» – depti. Alla kündi köretin wrpaq keledi! Sol kündi köretin wrpaq senderdi eske alatın boladı. Bizdi rizaşılıqpen, ülken qwrmetpen eske alatın boladı. Ökinbeñder! Küres jolına tüskenderiñe ökinbeñder!» dep jazğan bolatın. Mağjan atañ da sengen senderge!

Men de senemin!

Aydalada, son-ou şeşenstanda jatıp, aştıqta jegen qwyqasınıñ dämin wmıtpağan bir şeşen aqsaqalınıñ: "Qazaq halqınıñ baqıtı üşin bir bas kerek bolsa mına meniñ basımdı alıñdar!" degen atalı sözin qazirgi ziyalı degen wlt wldarınıñ biri de ayta almadı-au, sol ökinişti!

Kerisinşe keri tartıp, saqalın satqandardıñ sanı köbeydi.

Olay bolsa men-aq qaytalayın sol sözdi...

Qazaq halqın baqıtqa bastar jolda bir qwrbandıq kerek bolsa men qaşanda dayınmın!

Sen de dayın bol, Wlım!

Üş emes, El ekige de bölinbesin!

El aman bolsın!

 

Pı.Sı.

Sondağı aytılmay qalğan oy qaysı deysiñ be?

«Wlt bolıp wyıp kele jatqan kezde, san ret süt küyinde tögilgen» eldiñ birigui.Tap osı jolı ayranday wyuı!

Armanımız Qwdaydıñ berip twrğan bir mümkinşiligin paydalanıp Wlt bolıp ädil saylau ötkizu edi. Sonı da köpsinetinder kün sanap köbeyip keledi. Mine sol qorqınıştı.

Qazaqtı alğaş saylau mädenietine ügittey bastağan jıldarı marqwm, Qwdaybergen Swltanbaevtıñ: qazaqtar auıl-auılğa, ru-ruğa bölinip jürgende eki ortada emin-erkin Ivan şal ötip ketiptisiniñ keri kelip, o basta Qosanovtı qosıp eldi aldap saylauğa şaqıramız degender şatasqandarın keş tüsinip alaswruda.

Soñı nemen tınarın kim bilsin.

Jeltoqsan jaylı jelbuazdardıñ sözine qarsı dau aytuşılardıñ qarası köbeygen şaqta "hroniçeskiy alhaş" degendi de şığarıp ülgergender ügit-nasihat jolında eşteñeden tayınar türleri körinbeydi.

Tipti, Adol'f Gitlerdiñ özin adamzattıñ alıbına teñep, aqtap alıp jürgen bir ağamız Qosanovtı Gitlerden asqan jau sanağanın tüsine almay jäne dal bolasıñ...

Kezinde Bäukeñdi twqırtuğa tapsırma alğandar basqa dım tappağasın: "Bauırjan Momışwlı - velikolepnıy komandir, otvajnıy, nahodçivıy ... no on nikogda ne podnimaet tost za tovarişa Stalina..." dep üstinen arız jazğan komissar P.V.Logvinenko men smerş soldatı Belkov siyaqtılar bizde de jeterlik eken...

Eñ qızığı Ämirjandı Jeltoqsanmen qaralauşılardıñ birde-biriniñ Jeltoqsanğa eşqanday da qatısı joqtar...

Bwl ösektiñ bastauı qay jılı Qajıgeldin Ükimeti otstavkağa ketkende wyımdastırılğan arnayı kampaniya bolatın.

Onıñ da uaqıtı keler. Kimniñ qanşa dollarğa satılğanı da anıqtalar (şet jağasın bilemiz de).

Al, şındığı kerek bolsa sottalıp bara jatqan bizderdi, birinşi kurs studentterin basın bäygege tigip aman alıp qalğan Qosanov edi.

Ol kezde bir tün ayıqtırğışqa tünep şıqsañ bolğanı oqudan şığarıp jiberetin zamanda 10-15 künnen otırıp kelip oquın jalğastırğan jalğız jurfaktıñ studentteri şığar.

Barğan joqpın dep qasarısıp twrıp alğandardıñ talayı jalğan jalamen jazıqsız sottalıp jatqanda «Men bastap apardım alañğa!» degen aşıq moyındauım üşin, jeke kärtişkeme jazılğan qatañ eskertumen qanşa kün otırıp kelsem de aman qaluım Qosanovtıñ arqası, Wlım, osını esiñnen şığarma. Eger sol jolı araşaşım bolıp aman alıp qalmağanda sen de kelmes pe ediñ bwl ömirge?..

Bizge tüsinistikpen qaray bilgen wstazdarımızğa da mıñ alğıs! Qızıl ökimettiñ sözin söylep qıspaqqa alğan ağaysımaqtar jazasın Alladan ala jatar!

Qamaqta otırıp «däleldi sebeppen» qalıp qoyğan emtihandarımızdı qoydırtu üşin keybir ağaylarımızdıñ aldına baruğa imenip tağı da sol Ämirjanğa ötingenimiz de esimde.

Äsirese, eşqanday dayındıqsız KPSS tarihınan beretin tik minezdi, eñ qatal, swstılau ağayımız Abdulpataevtıñ aldına baruğa qaymıqqanımızdı nesin jasırayın. Beker eken, äşeyinde bir küyinen taymaytın qatal degen ağayımız: "Aynalayındar-au, abaylasañdarşı" – degen meyirli ünimen sözge kelmesten zaçetkağa qol qoya salğandağı quanıştıñ özi bir bölek küy edi...

Mine, Wlım meniñ bar aytpağım osı.

Qosanov prezident bola ma, bolmay ma, ol bölek äñgime.

Artında arlanatın wrpağı barın oylağanımız da jön bolar.

Sol birinşi kursta birge qamalğan törteumizdiñ de tört közimiz tügel, oquımızdı oydağıday ayaqtap Elge qızmet etudemiz.

Biraz uaqıt teledidar salasında, ministrlikte qızmet etken Ğaziz Tastaev bwl künde belgili käsipker, mecenat.

Belgili qalamger, jurnalist Seysen Wlıqbekov Taza El saytınıñ basşısı.

On segizge endi tolğan örimdey ğana Gülmira Swltanälieva bwl küni Qazaqstannıñ Gürzi elindegi elşisi!

Bwra tartqan, ötirik aytqan jerlerim bolsa meni osı üştik tüzetsin.

Onıñ sırtında jiger bergen ruxtas dostar, qwrbılar qanşama.

Attarına zatı say Şoqan, Abay sekildi ağalarımızdıñ da aqıldarı az bolğan joq.

Barlığınıñ aldında basımdı ie otırıp, wlı Abaydıñ «Biriñdi Qazaq, biriñ dos, Körmeseñ istiñ bäri bosı!» men Sabır Adaydıñ «Är qazaq meniñ jalğızımı!» tek jiın-toyda ğana aytılar pafostı wran emes, jalpı qazaqtıñ wranına aynalsa deymin.

Bwnı da arnayı tapsırıspen jazılğan maqala dep esepteuşiler tabılıp jatsa orazamdı satqanım emes, biraq auızım berik! Al eger jazıqsız jala bolsa, onıñ da jazasın bir Alla bere jatar!

Artıq ketsem barlığıñızdan keşirim ötinemin.

Äkeñ, Jarlı Bayğanin

(Nwrımjan Kereywlı)

Abai.kz

 

29 pikir