Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Kübirtke 4158 48 pikir 4 Säuir, 2019 sağat 13:07

Reseydiñ AES-i Jambıl audanınıñ Ülken auılı mañına salınadı

Keşe Mäskeude qazaq prezidenti Qasım-Jomart Toqaev pen orıs prezidenti Vladimir Putin kezdesti. Ekeuara biraz mäseleniñ basın şalıp, birneşe kelisim jasastı. Sol kelisimderdiñ biri orıs basşısınıñ qazaq jerinde atom elektr stanciyasın salu turalı wsınısı boldı. Wsınıstı Vladimir Putin ayttı. Toqaev mwqiyat tıñdadı.

«Birlese otırıp jwmıs jürgizudiñ jaña formasına köşudi wsınamın. Qazaqstanda Resey tehnologiyası boyınşa AES saludıñ mümkindigi turalı meñzep otırmın» dedi Putin.

Al bügin Qazaqstannıñ energetika vice-ministri Mağzwm Mırzağaliev atomdı elektrstanciyasın saluğa qatıstı Senat dälizinde twrıp pikir bildirdi.

«AES salu turalı şeşim äli qabıldanğan joq. Biz äzirge onı salatın orındı ğana anıqtadıq. Sosın ğana qanday tehnologiyanı qoldanatınımızdı kelisemiz. Biz bwl mäseleni qosımşa zertteudi wsınamız. Alayda soñğı şeşim äli qabıldanğan joq. Qazirge tek ornın anıqtadıq. Almatı oblısındağı Ülken degen auıl» dedi vice-ministr Mırzağaliev.

Keşe Vladimir Putin AES salu turalı wsınıs ayttı. Bügin ministrlik onı salatın orındı belgiledi. Ol – Almatı oblısına qaraytın Ülken degen auıl eken.

Ülken auılı - Almatı oblısı, Jambıl audanında ornalasqan. 2009 jılğı sanaq boyınşa atalğan auılda 1982 twrğın twradı. Audan ortalığı - Wzınağaştan soltüstik-batısqa qaray 325 km-dey jerde, Balqaş köliniñ oñtüstik-batıs jağasında ornalasqan.

Putin qazaq jerinde atom elektr stanciyasın orıs tehnologiyası boyınşa saludı ayttı. Jalpı Qazaqstanda atom elektr stanciyasın salu turalı äñgime alğaşqı ret aytılıp otırğan joq.

Qaysıbir jılı osı mäsele qoğamnıñ qızu talqısına salındı. Qwrılıs jwmıstarın 2018 jılı bastap ketedi degen. Qoğam narazılığınan soñ, bwl is keyinge şegerildi. Al 2014 jılı AES salatın orın retinde Şığıs Qazaqstandağı Kurçatovtı tañdap alğan edi. Keyin Almatı oblısında salatın boldı. Tipti, 2015 jılı Japoniyanıñ prem'eri Sindzo Abe men eks-prezident Nazarbaev kezdesken. Sol kezdesude Nazarbaev pen Abe älgi atom elektr stanciyasın japon tehnologiyasımen salatın bolıp kelisken.

Jalpı bizge atom elektr stanciyası kerek pe? Qazaqstan elektr energiyasına, jañağı Reseydiñ AES-ine qanşalıqtı mwqtaj?

Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev 2017 jılı Qazaqstan halqına joldau jasap, energiya öndirude «jasıl energetikağa» köşetinimizdi aytqan. Ol tehnologiya tiimdi äri ekologiyalıq qauipsiz ekendigi de däleldi türde körsetilgen. Bizdi, el-halıqtı sol sözderge sendirgen. Tipti, Ükimetke 2030 jılğa qaray alternativti energiya közderin aludıñ ülesin 30 payızğa jetkizu turalı tapsırma bergen.

Ol az deseñiz, alternativti energiya közin tabu attı wranmen milliardtağan aqşa şığındap, Astanada «EKSPO-2017» Halıqaralıq körmesin de ötkizgen joq pa edik?! Eger aynalıp kelip, atom elektr stanciyasın salatın bolsaq, milliardtağan şığın şığarıp ötkizgen «EKSPO» degeniñiz ädire qalğanı ma? Osınıñ barlığı kim üşin, ne üşin ötkizildi, sonda?

Joğarıdağı swrağımızdı qaytalap qoyayıq, bizge atom elektr stanciyası kerek pe? Kerek bolğan jağdayda onı orıs tehnologiyasımen salu qanşalıqtı tiimdi? Orıs tehnologiyasınıñ qanşalıq sapalı ekeni Çernobıl'de belgili boldı emes pe. Almatı oblısında salatın stanciya Çernobıl'diñ tağdırın qaytalamasına Putin kepildik bere me? Osığan deyin Reseyden satıp alğan wşaqtarımız jii apatqa wşırap, qanşama sarbaz şeyit ketti. Onıñ swrauı qayda?

Semeyda san ret jarılıs jasap, zardabın qara halıq tartqanda soqır tiın şığındamağan Resey, Bayqoñırdan wşırğan zımıranı qazaq dalasına qwlap, geptilinen u şaşılğanda moyındamağan Resey erteñ "kül bolmasañ, bül bol" demesine kim kepil?

Qazaqstan özin 100 payız energiyamen qamtamasız etip otırğan memleket. Dünie jwrtı jasıl enegriyağa köşip jatqanda qazaqqa eñ qauipti AES salatından ne mwqtajdıq tudı?

Mwhtar Tayjan, sayasatker:

- AES salu turalı aytılıp jatır. Biraq biz bwğan jol bermeuimiz kerek. Öytkeni ol öte qauipti. Qazaqqa mülde qajeti joq. Qazaqstan özin-özi energiyamen qamtıp otırğan el. Bizde mwnay da bar, jel de bar, kün quatı da bar. Äsirese Qazaqstannıñ oñtüstiginde künnen elektr quatın öndiru potencialı joğarı.

Sondıqtan AES-siz de ömir süruge boladı. Äsirese Almatı oblısında özender öte köp. Gidro elektrstanciyaların saluğa boladı. Ol absol'yutti ziyansız. Bir jağınan enegiya öndiretin stanciyalar köbeyedi. Ol özara bäsekelestikti tudıradı.

Al bir ğana AES salatın bolsa, jañağı elektr quatın sol ğana öndiredi de, ol öz kezeginde monopolizmge jol beredi.

Ekinşi jağınan Resey tehnologiyası - eñ senimsiz tehnologiya. Basqasın aytpağanda, Bayqoñırdan wşırıp otırğan zımırandarınıñ özi keyde wşadı, keyde wşpay qwlap jatır ğoy. Resey jemqorlıqqa äbden batqan el. Sondıqtan mwnday kürdeli tehnologiyamen bizdiñ jerde sınaq jasauğa jol bermeuimiz kerek. Eşqanday senim joq.

Biz AES-ke mwqtaj emespiz. Mısalı, elektr energiyasına eñ köp qajettilik Almatı oblısında bolsa, onı Qapşağaydağı GES öndirip, qamtıp otır. YAğni, deficit joq.

Qazir bizde elektr jelileri eskirgen. Özimiz öndirip otırğan elektr quatınıñ 30 payızı jañağı eskirgen jelilerge şığındalıp otır. Bizge solardı jañartu kerek. Sonda qosımşa tağı 30 payız elektr quatın alatın bolamız.

Üşinşi mäsele, jañağı AES-ti saluğa qanşama milliard dollar aqşa kerek. Onı qaydan aladı? Ärine, qazınadan, bwl jağın da eskeru kerek.

Ashat Asan, jurnalist:

- Qazaq jerinde atom elektro stansasın salu turalı mäsele köterilgeli biraz jıldar bolıp qaldı. Bizdiñ bilikti onday piğılğa itermelep otırğan, ärine,  Resey körşimiz. Äytse de, bwl äñgime äli de pätuasın tappay keledi. Jıldar boyı Semey poligonınıñ zardabın şegip, äli de sol tajaldıñ saldarımen küresip  kele jatqan el üşin mwnday qwrılıstıñ jaqpaytının bilik te, biliktiñ «dostarı» da jaqsı tüsingennen bolar, taqırıp aşılıp barıp, jabılıp qala beretin.

Şındığında, Qazaqstanğa AES-ı kerek pe?

Qazaqstan mwnay, gaz, kömir, uran sındı energetika şikizat közderine bay äri energetikalıq derjava sanaladı. Öndiriletin energiya kölemi 103 -105 mlrd kVt.  sağatqa para par. Bwl auqım eldi tolıq qamtamasız etip qana qoymay, onıñ artıq qalğan 5 mlrd kVt.s.-qa juığın sırtqa satuğa mümkindik bar.     Elektr energiyasınıñ 70 payızğa juığın kömirden, 14, 6%-ın sudan alsaq, gazben isteytin stansalarda 10,6 % öndirilip , mwnayğa süyengen stansalar  4,9 % energiya beredi.

Odan keyin, 2017-şi jılı dübirletip EKSPO ötkizdik. Wranı – jasıl energetika. Biraq, ol wran sol küyi qalğanday. Bwl bağıtta auqımdı bir isterdiñ atqarılğanı eş bayqalmaydı. Äytpese, kün şuağı az emes, dalamızda jel «erkin sayran salatın»  el emespiz be? Nege mıqtap qolğa alıp, jüzege asırmasqa?Memlekettiñ twraqtı damuı üşin qajet arzan quat közderi emes pe? Bwl mäsele jolğa qoyılsa, twraqtı twtınatın tabarlardı da arzanğa şığaruğa mümkindikter tuar edi. Qanşama jwmıs orındarı aşılar edi. Öytkeni, qosımşa qwnı joğarı taza elektr energiyasın öndire otırıp, Qazaqstan qwrılıs, maşina jasau, eletro tehnika salalarında  twraqtı joğarı deñgeyli jwmıs orındarın aşuğa mümkindik alar edi. Mısalı, eldiñ oñtüstik şığısı (AES saluğa orın dayar twrğan Almatı oblısı) kömir, mwnay, gaz ken orındarınna şalğay jatqanımen, kün men jelge, taudan qwlap ağıp jatqan özenderge kende emes. Investiciyanı osı bağıttağı qondırğılar jasauğa maşıqtanatın käsiporınğa nege tartpasqa? Özimizde şıqqan qwral-jabdıq ta arzan bolar edi...  Mısalı, Almatıda «Almatı maşina jasau zauıtı» bolğan. Demek, öndiris alañı bar. YAğni, «dostar» wsınıp, uaqıtşa prezident moyınswnıp otırğan AES-tıñ tükke de qajeti joq!

Men öz basım, Resey salmaqşı atom stansasınan zor qauip köremin. Öytkeni, bwl el – tehnologiyalıq damudıñ joğarğı satısında emes, kerisinşe, damudan keş qalğandığınan, ılği da tehnogendik apattarğa jii wşırap otıratın memleket.  Onı alısqa barmay-aq, Bayqoñırdağı «bılıqtarınan» bayqauğa boladı. Otız jılday eliñe, jeriñe sınaq jürgizip, halqıñdı «täjiribe üşin qajet qoyan» dep qana sanağan körşiden ne ümit, ne qayır...

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

48 pikir