Düysenbi, 21 Qazan 2019
Jañalıqtar 2568 0 pikir 31 Mamır, 2011 sağat 13:42

Oqqa baylanğan oğılandar – Jañalıqta jatır

31 mamır. Sayasi-quğın sürgin qwrbandarın eske alu küni

1917-1991-nşi jıldar aralığında Qazaqstandı otarlauşı sovet ökimeti qazaqqa ornı tolmas qasiret äkeldi. Anığınıñ özi aqılıñnan adastıradı. 1921-1922 - aşarşılıq, 1927-1931-qazaqtıñ jekemenşik mal-mülkin tärkileu, 1931-1933 j.j. jappay aşarşılıq, 1937-1938 -  sayasi quğın-sürgin, 1941-1945 - ekinşi düniejüzilik soğıs, 1946-1953- ğılım salasındağı qudalaular, tıñ igeru, eñ ayağı 1986-Jeltoqsan köterilisi.

Qazaqstan biligi Täuelsizdik alğannan soñ altı jıldan keyin 1997-nşi jılı 31nşi mamırdı sayasi-quğın sürgin qwrbandarın eske alu küni etip jariyaladı. Sol uaqıttan beri jıl sayın Almatı oblısı, İle audanınıñ Jañalıq aulınıñ janındağı 4500 naqaq atılğan jandardıñ jatqan jerine qoyılğan eskertkiştiñ  qorşalğan aumağına jwrt jinaladı. Gül qoyadı. As beredi. Söytip, tarqasadı. Biılda däl bıltırğıday boldı. Jañalıqqa - ata-anasın, tuğan-tuısın janazasın şığarıp, öz qolınan arulap qoya almağan sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ wrpaqtarı jinaladı. Köptiñ işinde köñiline ıstıq ayaulı jan jatqan şığar degen ümitpen kelip, iştey egilip qaytadı.

 

Sayat Jansügirov, aqın İliyas Jansügirovtiñ wlı:

31 mamır. Sayasi-quğın sürgin qwrbandarın eske alu küni

1917-1991-nşi jıldar aralığında Qazaqstandı otarlauşı sovet ökimeti qazaqqa ornı tolmas qasiret äkeldi. Anığınıñ özi aqılıñnan adastıradı. 1921-1922 - aşarşılıq, 1927-1931-qazaqtıñ jekemenşik mal-mülkin tärkileu, 1931-1933 j.j. jappay aşarşılıq, 1937-1938 -  sayasi quğın-sürgin, 1941-1945 - ekinşi düniejüzilik soğıs, 1946-1953- ğılım salasındağı qudalaular, tıñ igeru, eñ ayağı 1986-Jeltoqsan köterilisi.

Qazaqstan biligi Täuelsizdik alğannan soñ altı jıldan keyin 1997-nşi jılı 31nşi mamırdı sayasi-quğın sürgin qwrbandarın eske alu küni etip jariyaladı. Sol uaqıttan beri jıl sayın Almatı oblısı, İle audanınıñ Jañalıq aulınıñ janındağı 4500 naqaq atılğan jandardıñ jatqan jerine qoyılğan eskertkiştiñ  qorşalğan aumağına jwrt jinaladı. Gül qoyadı. As beredi. Söytip, tarqasadı. Biılda däl bıltırğıday boldı. Jañalıqqa - ata-anasın, tuğan-tuısın janazasın şığarıp, öz qolınan arulap qoya almağan sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ wrpaqtarı jinaladı. Köptiñ işinde köñiline ıstıq ayaulı jan jatqan şığar degen ümitpen kelip, iştey egilip qaytadı.

 

Sayat Jansügirov, aqın İliyas Jansügirovtiñ wlı:

-Oqu bitirgen soñ da jwmısqa Mäskeuden Sibirge swrandım. Ondağı oyım, bälkim, äkem lagerlerdiñ birinen kezigip qalar degen ümit edi. Amal ne, taba almadım. Keyin atılıp ketkenin ayttı ğoy. Odan keyin aqtaldı. Mine, ılği osında kelip, äkemizben kezdeskendey küy keşip jüremiz, qaraqtarım.

Auız toltırıp aytarlıqtay ötemaqı alamız dep ayta almaymın. Soğıs ardagerlerine teñestirip, azın-aulaq tiın-teben beredi. El qatarlı küneltip jatırmız.

NKVD -nıñ jendetteri 1937-1938-nşi jıldarı İliyas Jansügirov, Beyimbet Maylin bastağan qazaq ziyalıların bir tünde atıp, Jañalıq aulındağı qwlağalı twrğan üylerdiñ irgesine tastağan da mäyitterdiñ üstinen qabırğalardı qwlatıp kete bergen.

Janazası şıqpağan igi jaqsılardıñ jüzin uaqıt topırağı jasırıp keldi.

Bertinde Jañalıq aulınıñ balaları adamnıñ bas süyegin dop qılıp teuip jürgen jerinen eresekter körip, ükimet orındarına habar beredi. Sodan keyin ğana Jañalıqtağı jazıqsız jandardıñ jatqan ornı anıqtalğan. Wlılarımızdıñ basın dopşa tepken wrpaq boldıq.

Qaralı kün - Jañalıqqa jetkenderdiñ işinde Almatı qalası men Almatı oblısı äkimderiniñ orınbasarları boldı. Bäri sol bayağı jattandı sözder. Ötken jılğı «qoyılım». Bwl jerge äkimderdiñ ayağı jetkenin eki jıldan beri körgen joqpız. Mümkin, memlekettiñ tarihı, onıñ el qızmeti jolında qwrban bolğan azamattarı, olarğa tağzım etu jwrtqa ğana kerek şığar.

Söz basında sovet ökimetinen kelgen qanqwylı qasiretti jıldardı ayttıq. Al, sol jıldardıñ ötemi, jauapkerşiligin kim moynına almaq? YUşenkonıñ twsında Ukraina «Golodomordı» halıqaralıq deñgeyde köterip, Reseydiñ Ukrain halqınan keşirim swrauın talap etkeni bar. Bizdiñ bilik ärine, onday batırlıqqa barğan joq. Tipti, Almatınıñ ortalığındağı osı jerde aşarşılıq qwrbandarına eskertkiş ornatıladı degen jazuı bar qara tas äli twr. Mwnıñ özi biliktiñ tarihqa onıñ qaralı betterine degen közqarası men wstanımın añğartsa kerek. Älbette, Jañalıqqa eskertkiş ornattı. Aqmoladağı ALJIR lageri bolğan jerden mwrajay aştı. Dese de, aşarşılıqtıñ, repressiyanıñ, ekinşi düniejüzilik soğıstıñ, jeltoqsannıñ naqtı äri tübegeyli sayasi bağasın berdi desek, jağımpaz atanamız.

 

Jwmabek Aşuwlı, Qazaqstandağı sayasi quğın-sürgin qwrbandarı qauımdastığınıñ törağası:

- 1990-nşı jılı sayasi quğın-sürginge wşırağandardı jappay aqtau turalı jarlıq şıqtı. Sodan beri biraz jwmıs isteldi. Alayda, aşarşılıqtı memlekettik deñgeyde kötere almay kelemiz. Ukrainder özge de elder aşarşılıqtı halıqarada tarihi mäsele etip köterdi. Biraq, aşarşılıq jıldarı qazaqtay qırılğan halıq joq.

31-nşi mamır tek qana eske alu küni bolmau tiis. Bwl -  memlekettik tu tüsirilip, merekelik şaralarğa tıyım salınıp, wlttıq qaralı kün retinde atap ötilui qajet. Biz mwnı ädettegi is-şara keypinde ğana ötkizip kelemiz. Sondıqtan da jas wrpaqtıñ sanasına jetpey jatır. Aşarşılıq, repressiya tağı basqa qazaq halqınıñ basınan ötken qayğılı tarihi jıldar mektep, oqu orındarında arnay oqıtıluı kerek.

Jılda aytıp kelemiz. Qazaqstandağı qırğındı wyımdastırudıñ oşağı bolğan Almatıdağı bwrınğı NKVD üyi prezident jarlığımen mwrajay aşuğa berilgen. Mwrajay endi jwmıs istey bastağanda sol twstağı qalalıq äkimşilik tarihi ğimarattı satıp jiberdi. Söytip, tarihqa ülken qiyanat jasaldı. Qanşa jıl kürestik. Eş nätije bolmadı. Jaqında qalalıq äkimşilik Astanağa köşip jatqan elşilikterdiñ biriniñ üyin mwrajay aşuğa beremiz dep uäde berdi.

Quğın-sürgin kezinde türli adamdardı wstap bergen, jala japqan, üstinen arız jazğan adamdardıñ wrpağı qazir öz ataların qwrbandıq etip körsetuge küş salıp jür. Onday kisiler aramızda bar.

Mısalı, «Eñbekşi qazaq» gazeti redaktorınıñ orınbasarı Rahım Sügirov degen azamat bolğan. Ol 1937-nşi jılı gazetke jazğan maqalalarınıñ bärinde japonnıñ şpiondarın, halıq jauların äşkerlegen. Qazir sol kisiniñ qızı aramızda keremet belsendi adam. Jürgen jeriniñ bäri şataq.  Bwl taqırıptı aytqıñ kelmeydi. Degenmen, basqa wlttarğa qarağanda, sol jıldarı qazaqtar birin-biri köp körsetip, wstap bergen. Öytkeni, patşa zamanınan bergi jürgizilgen otarlıq sayasat ädben dendep, dertke aynalıp qalğan ğoy. Osı mäseleni aytu kerek te siyaqtı. Sebebi, joğarı da aytqan adamdar sekildi azamattar ündemeseñ basqa şığıp alatınğa wqsaydı.

Jañalıqtağı eske alu jiınınıñ soñında mal soyılıp, as berildi. Jwrt qwran oqıtıp, «sauabı aruaqtarğa tie bersin» desip, däm alıstı. Aqırı, el ayağı sirep töñirek tağı da mülgigen tınıştıqqa boy aldırdı.

Osılayşa, Jañalıqtağı sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu şarası da ayaqtaldı. Şınımende, is-şara deñgeyinde ğana ötip keledi.

«Abay-aqparat»

0 pikir