Jwma, 18 Qazan 2019
Jañalıqtar 3012 0 pikir 31 Mamır, 2011 sağat 10:55

Twrsın Jwrtbay: «Alpıs mıñnan astam adam «japon şpionı» degen ayıppen atılğan...»

 

- Sizdiñ 1937 jıldıñ qandı qırğınınıñ bastı qozğauşı tetigine aynalğan «Japon tıñşısı» degen ayıp töñireginde zertteu maqalañız Türkiya men Japoniyanıñ beldi basılımdarınıñ birinde jariyalanıptı dep estimiz. Bizde «japon tıñşısı» degen ayıptıñ aqiqatın däleldeytin derekter joqtıñ qası. Tıñ dünieñizdi qazaq eline emes, japon qoğamınıñ nazarına wsınuğa jüreksingen joqsız ba?

 

- Sizdiñ 1937 jıldıñ qandı qırğınınıñ bastı qozğauşı tetigine aynalğan «Japon tıñşısı» degen ayıp töñireginde zertteu maqalañız Türkiya men Japoniyanıñ beldi basılımdarınıñ birinde jariyalanıptı dep estimiz. Bizde «japon tıñşısı» degen ayıptıñ aqiqatın däleldeytin derekter joqtıñ qası. Tıñ dünieñizdi qazaq eline emes, japon qoğamınıñ nazarına wsınuğa jüreksingen joqsız ba?

Biz tügil keñes tarihşılarınıñ özi de eñbekterin jandarmeriya men qauipsizdik mekemesiniñ arhivteri negizinde jazdı. Mısalı, «Alaşorda» turalı jinaq qwrastırğanda özderiniñ tek qwpiya tıñşılar men jandarmeriyanıñ jasırın mälimetterine süyengenin Braynin men Şafiro: «Osımen qatar basqa bir mäseleni qozğay ketkim keledi. Aytuşılar bizdi: tek qana jandarm mekemesiniñ qwjattarın paydalandı - dep ayıptaydı, mwnıñ da jöni bar. Mäsele - bwl qwjattardı paydalanuğa bola ma, joq pa, - dep qoyılıp otırğan joq, mäsele - bwl qwjattardı qalay paydalanuda», - dep (Alaş qozğalısı, 4 tom, 73-bet) qısılıp-qımtırılmastan aşıq moyındadı.
- Sonıñ işinde alaştıq jäne keñestik qazaq ziyalıların şetinen «japon imperalizminiñ şpionı» etip körsetuge sebepker bolğan Mwhamedjan Twñğaşin men men Baqıtjan Qarataevtıñ bol'şevikterdiñ arhivine ötkizgen jeke qwjattarı. Sol turalı biletinderiñizben bölise ketseñiz.
- Arhivterge tüsken qwjattardıñ barlığımen eñ birinşi qwpiya mekeme qızmetkerleri (ÇK, OGPU, NKVD, keyin KGB) tanısıp, mälimetterdi iriktep, tiisti orındarğa habarlap barıp, mwrağattıñ qorına qosatın bwljımaytın keñselik tärtip bar. Onıñ üstine tura sol kezde (1927) «Alaşordağa» qarsı qwpiya mälimetter jinaqtalıp, Ölkelik komitette tekserilip, kimge qanday ayıp tağu kerektigi turalı tergeuşilerge nwsqau berilip jatqan. Qazaq ziyalılarına qarğıbau bolıp tağılğan osınau formulirovkanıñ şığuına negiz qalağan tarihi oqiğa tüsinikti boluı üşin Zaki Validi «Qatirasındağı» mağlwmattardı qısqaşa bayandap öteyin. 1917 jılı keñes ökimetiniñ Reseydiñ qwramındağı otar wlttardıñ özin-özi bileuge mümkindik beruge uäde etken Täuelsizdik deklaraciyası jariyalanısımen, 1917 jılı 5-13 jeltoqsandağı Bükilqazaqtıq İİ qwrıltayda - Qazaq avtonomiyası, al 20 jeltoqsanda Başqwrt-stannıñ üşinşi qwrıltayında - täuelsiz Başqwrtstan respublikası jariyalanıp, resmi zañmen bekitildi. On künnen keyin Qoqanda Türkistan ükimeti jariyalandı. Är respublikanıñ Wlttıq äskeri jasaqtaldı. Alayda bwl üş ükimet Sibir Kolçak ükimeti, Samara qwrıltayşılar ükimeti jäne bol'şevikter ökimeti tarapınan üş jaqtı äskeri maydan qıspağına tüsti. Olardıñ eşqaysısı imperiyanıñ qwramındağı wlttardıñ täuelsizdigin moyındamadı, zañsız dep jariyaladı. 1918 jılı 3 aqpanda Başqwrt ükimetiniñ müşeleri jappay twtqınğa alınadı. Alayda olardı Başqwrt wlttıq äskeri türmeden bosatadı. 27 mamır küni Çeho-slovak korpusı Çelyabi-Ombı arasındağı temir jol jelisin basıp aldı. Mine, osınday alasapıran twsında Mwstafa Şoqay sol jolı Kaspiy arqılı Gruziyağa, odan Türkiyağa, odan Parijge emigraciyağa ketti. «Alaşorda» ükimetiniñ özge qayratkerleri: «Qazaqtıñ - Qazaqstannan basqa otanı joq. Sondıqtan da qazaq ükimetiniñ müşeleri qazaq işinde qaluı tiis», - dep şeşti.
- Sodan keyin...
- Sodan keyin... 1918 jılı 15 mamır küni Astırtın jağdayda «Alaşorda» ökilderimen aqıldasa otırıp Qostanayda jasırın keñes ötkizdi, onda: «Qazaqstannıñ, Başqwrtstannıñ, Türkistannıñ sayasi jağdayı turalı mälimdeme jazılıp, onı bükil älemge taratu üşin Japoniya ükimetine jetkizu mäselesi qaralıp, maqwldandı. Japoniyanıñ tañdap alınuı, bwl el Reseydiñ odaqtası bolatın. Sol arqılı halıqaralıq ürdisti saqtau közdeldi. Qalıptasqan äskeri qorşau jağdayında Ural men Qazaqstan aymağındağı birikken mwsılman Memleketin qwru ideyası da wsınıldı. Başqwrt äskeri jeñisten jeñiske jetip, Qazaqstan men Türkistanğa bet aldı. «Keñes ökimetine qarsı başqwrttarmen qazaqtardıñ birigip küresui (bol'şevikterdiñ) öşpendiligin örşite tüsti. Kolçaktik Sibir ükimetiniñ joğarı komandovaniesi ötkizetin 18-21 şilde aralığındağı qwrıltayğa wsınu üşin Başqwrtstan men «Alaşorda» ükimetiniñ 12 baptan twratın wsınısı Semeyde talqılandı. Oğan Başqwrtstannan - Seiitgerey Mağazov, «Alaşordadan» - Älihan Bökeyhanov, Türkistan-Qoqan avtonomiyasınıñ törağası Mwhamedjan Tınışbaev qatıstı» (Z.Validi. Qatiralar. Stambul. 1969. 249-bet). Japoniya ükimetine qatıstı bwl oqiğanı täpiştep otıruımızdıñ sebebi osı oqiğa 1922-1953 jıldardıñ arasındağı qazaq ziyalılarına: «Japon militaristik memleketiniñ şpionı», «japon barlau mekemesiniñ qızmetkeri», «Qazaqstandı Reseyden bölip alıp, Japoniyağa astırtın satpaq boldı», «Önerkäsipti Japon kapitalisteriniñ qarjısımen saluğa wmtıldı», - degen siyaqtı ayıp tağuğa mümkindik berdi. Olardıñ mwnday ayıp tağuına joğarıda aytılğan astırtın mäjilisten: «keyin eki jıldan soñ (1920) astrahandıq ziyalı qazaq Mwhamedjan Twñğaşinniñ qağazdarımen qosa joğarıdağı 12 punkten twratın biz qabıldağan qwjattıñ jäne «Alaşorda» ükimetiniñ qwjattarı keñes ökimetiniñ qolına tüsipti, olar bizdiñ wlttıq küresimizdi Reseydiñ işki mäselesi retinde qarastıruımızdı qoldaptı. Keñes sayasi qayratkerleri de sol patşa twsındağılarday orıs wltşıldarı bolğanın keyin men Çiçerinniñ auzınan estidim», - degen (Z.Validi. Qatiralar. Stambul. 1969. 249-bet) oqiğa sebepker bolıptı.
- Astırtın kürestiñ öz zañı bar. Onıñ är is-äreketi de astırtın boluğa tiis. Al sayasi bedel jinau üşin dwşpanıñnıñ qol astında qalğan äriptesterin äşkereleytin qwjattı jariyalau - olarğa ölim jazasın kesumen birdey bolğan şığar.
- Ökinişke qaray, solay boldı da. «Alaşorda» qayratkerleri men wlttıq intelligenciya ökilderine 1927-1930 jıldarı: «1.1921-1922 jıldarı Orınbor men Taşkentte qwrılğan kontrrevolyuciyalıq astırtın wyımğa qatısqanı üşin; 2. Orta Aziyadağı bastamaşılardıñ qozğalısına qosılıp, äskeri jasaq qwruğa wmtılğanı üşin, söytip, 3. Qarulı köterilis arqılı Qazaqstandı Reseydiñ qwramınan bölip äketpek bolğanı üşin; 4. Baylardı tärgileuge qarsı ügit jürgizip, olardı qarulı köterilis jasauğa bağıttağanı üşin; 5. Angliyamen (otızınşı jıldan bastap bwl söz Japoniyamen almastırılğan) astırtın baylanısıp, ağılşın (japon) äskeri Qazaqstanğa basıp kire qalğan jağdayda, qırda köterilis wyımdastırudı josparlağanı üşin»,- degen (QR Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ arhivi, №78754 is) ayıp tağılıp, 1927 jılı - 40 adam, 1930 jılı - 32 adamnan twtqınğa alındı. Olardıñ aldı 1930 jılı atıldı, soñı aydauğa ketti. 1937 jılğı repressiyadan keyin olardıñ bir de bireui» tiri qalğan joq. Kerisinşe, endi wltşıldıqqa qosa SSSR-diñ Bas Prokurorı A.YA.Vışinskiy aynalımğa tüsirgen «Japoniya men Germaniyanıñ belsendi şpiondarı», «Japoniyanıñ jaldamalı itarşıları», «jandayşabı» degen termin qosılıp, bwl tergeu mekemeleriniñ eñ oñtaylı äri üyrenşikti ayıptau aktisine aynala bastadı. Jiırmasınşı jıldardıñ soñı men otızınşı jıldardıñ basında bwl termindi T.Rısqwlov, O.Isaev, W.Qwlımbetov siyaqtı keñestik memleket qayratkerleri «Alaşordaşılarğa» qarsı olardıñ «japondarmen astırtın baylanısı bar» dep qoldandı.
- Keyin olardıñ özi «Japoniya men Germaniyanıñ eñ belsendi şpionı» retinde ayıptalıp, atu jazasına bwyırıldı jäne özderiniñ körsetindilerinde onı «moyındap» jauap berdi ğoy.
- 1937-1938 jılğı qasiret twmanı eşkimdi mamandığına, lauazımına, atağına qarap tañdap jatpadı. Zaual jalpığa jalpağınan töndi. 1927 jılı 13 tamız küni «Qazaq ädebieti» gazetinde» basılğan «Wltşıl faşisterge ömir sürgizbeymiz!» degen maqalada qazaq ziyalıların bas-bastarına tügendep twrıp: «Wltşıl - faşisterdiñ basşıları - Rısqwlov, Qojanov, Nwrmaqov, Qwlımbetov jäne olardıñ artınan ergen at töbelindey bir top qana swrqiya jölikter partiya biletin tek özderiniñ eki jüzdilik betin bürkemeleu üşin paydalanıp jürdi. Olar eş uaqıtta da adal nietimen bol'şevik bolğan emes. Rısqwlov - rısqwlovşılar jauızdıq aram isterin pantyurkistik kontrrevolyuciyadan bastadı. Qojanov - qojanovşılar alğaş şıqqannıñ özinde-aq wlt burjuaziyası men interventterdiñ tuın kötere şıqtı. Saduaqasavşılardıñ, nwrmaqovşılardıñ közdegeni de osı. Bwlardıñ qay-qaysısı bolsa da wltşıldıqtan bastap, bara-bara trockizmmen, onşıldarmen ım-jımın biriktirip, Japoniya men Germaniyanıñ eñ belsendi şpionına aynalıp ketti», - degen ükim şığardı. Pikirim dälelsiz bolmas üşin QR Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ jäne Almatı qalalıq komitetiniñ arhivinde «asa qwpiya qwjat» retinde saqtaulı twrğan SSSR Halıq Komissarları Keñesiniñ törağasınıñ orınbasarı Twrar Rısqwlovtıñ «kontrrevolyuciyalıq qılmısına baylanıstı tergeu isindegi» 1937 jılı 3 şilde küni qauipsizdik mekemesiniñ kapitanı Glebov pen kişi leytenant Neymanğa bergen jauabı jariyalanğan B.Näsenovtiñ «Halıq jauları» attı basılımındağı protokoldıñ är jerinen üzindi keltirumen şektelemiz: «Biz özimizdiñ astırtın wyımımızdıñ ideyasın täuelsiz türik-tatar memleketin qwruğa wmtılu bağıtında qwrdıq. Şın mäninde mäsele müldem basqaşa bolatın, SSSR-diñ territoriyasında erkin ömir sürip otırğan türik-tatar halıqtarın Japon - German faşizminiñ qaramağına bermek boldıq. Iä, men wzaq jıldar boyı kontrrevolyuciyalıq jwmıs jürgizip, Otanımnıñ satqını atanğanımdı moyındaymın (111-bet) ... Biz Şığıs Türkistannıñ (Sin'czyanıñ) oñtüstik jäne batıs aymaqtarındağı ağılşındardıñ missiyasımen jäne japon agenturasımen baylanıs jasau üşin olarğa öz adamdarımızdı jiberdik. Biz twtqınğa tüsken nemis oficerlerimen jäne Änuar paşanıñ oficerlerimen, Kemal paşanıñ jaqtastarımen baylanıs ornattıq ... Türkistan ualayatındağı Keñes ökimetin qwlatuğa ärekettene otırıp, «Ittihad uä tarahiyat» wyımı Keñes ökimetiniñ ortalıq maydandağı jağdayına säykes qimıldaudı wyğardı. Sol kezde ağılşındardıñ Orta Aziyadağı ıqpalınıñ küşeygenine qaramastan, özbek (qazaq) wltşıldarınıñ arasında japondıq köñil-küy öte küşti bolatın. «Ittihad uä tarahiyat» wyımınıñ ortalıq komitetiniñ müşeleri arasında: «Türik-tatar memleketi Japoniyanıñ protektoratımen qwrıladı», - degen äñgime bolğanı da ras (114-115 better) ... «Ittihad uä tarahiyat» wyımınıñ Taşkenttegi astırtın wyımı «Milli ittihad» dep özgertildi. Qazaqstanda ol Ahmet Baytwrsınov pen Mirjaqıp Dulatovtıñ jetekşiligindegi «Alaşordanıñ» keñeytilgen qwrılımı retinde qızmet atqardı. Qırımda «Milli fikr» astırtın wyımı boldı, sonday-aq Tatariya men Başkiriyada da türikşil wyımdar jwmıs istedi (116- bet)», - dep körsetedi.
Bwdan keyin bwl wyımnıñ müşesi retinde Qazaqstannıñ barlıq basqaru orındarındağı memleket basşıların, sonday-aq Özbekstannıñ, Qırğızstannıñ, Türkmenstannıñ, Täjikstannıñ, Qaraqalpaqstannıñ, Tatarstannıñ, Başqwrt-stannıñ memleket basşılarınıñ atın ataydı. Bwlarğa qoldau körsetip otırğan adam Stalinge birden-bir qauipti adam - Rıkov dep mälimdeydi. Bwdan äri T.Rısqwlov: «Rıkov: oñşıldar men trocskiyşilerdiñ tüpki maqsatı - Keñes ökimetin qazir basqarıp otırğan partiya jäne ükimet qayratkerlerin küşpen ığıstıru, SSSR-de kapitalizmdi qalpına keltiru ekendigin batıl ayttı. Sonımen qatar ol - keñes ökimetin älsiretudiñ eñ bastı jolınıñ biri - Orta Aziya men Qazaqstandı Japoniyanıñ protektoratına beru, Orta Aziya men Qazaqstannıñ Keñes odağınan bölinip ketui keñes ökimetiniñ SSSR territoriyasında tügeldey qwlauın tezdetedi - dep eseptedi. Bwl maqsatqa jetu üşin Germaniyamen, Japoniyamen tığız baylanıs ornatu kerek. Wlt respublikalardıñ Keñes ökimetinen bölinip ketuine Germaniya men Japoniya türikşil wyımdar arqılı naqtı ıqpal jasay aladı. Japoniya qazirdiñ özinde Orta Aziya men Qazaqstannıñ şekarasındağı memleketter arqılı, onıñ işinde Auğanstan, Iran, Batıs Qıtayğa öziniñ ıqpalın jürgizip, qanatın jayu arqılı jüyeli de tabandı jwmıstar jürgizip otırğanın atap ötti ... Bwl mäselelerdiñ barlığın menimen birge talday kelip, faşistik memleketterdiñ barlau mekemelerimen baylanıstı jeñildetu üşin, Rıkov mağan bizdiñ wltşıldarımızdıñ Japoniyamen aradağı bwrınğı baylanıs jüyesin eskeruimdi tapsırdı», - dep (126-bet) körsetti.
Qazaq SSR Halıq komissarları keñesiniñ törağasınıñ orınbasarı Süleymen Esqaraev: «Mağan Lekerov (Lekerov Äzimbay - professor, ekonomist, marksizm -leninizm ğılımi zertteu institutınıñ direktorı): Japoniyanıñ Qazaqstanğa protektorattıq jürgiz mäselesi qaşıp qwtılmaytın şındıq. Öytkeni ol täuelsiz memleket retinde derbes ömir süre almaydı. Sondıqtan da tek Japoniyanıñ protektoratı ğana Qazaqstandı örkendete aladı. Bwl protektorattıq Qazaqstanğa öte auır soğadı, tipti ekonomikalıq twrğıdan alğanda ol Japoniyanıñ uaqıtşa otarına aynaladı. Japoniyanıñ protektorattığı Qazaqstandı azat etuge ketken şığınnıñ kontribucisın öndiruge bağıttaladı. Mwnday özara «esep ayırısu» soğıs bitken soñ Qazaqstannıñ dayın şikizatınıñ esebinen jabıladı. Şikizattıñ sırtqa ketui onıñ ekonomikasın artqa süyreydi, bwrınğı deñgeyge jetu üşin öte mol mölşerdegi kapital qorı kerek. Alayda mwnday qarjı Qazaqstannıñ özinde joq bolğandıqtan da, ol asa auır talaptar qoyatındığına qaramastan Japoniyadan wzaq merzimdik nesie aluğa mäjbür boladı. Kontribuciyanıñ esebinen nesie beruge Japoniya kelisui de mümkin. Onıñ esesine nesieniñ uaqıtı bitkenşe arzan şikizat berudi talap etedi. Alğan nesie Qazaqstannıñ küyzelgen ekonomikasın qalpına keltiruge äreñ jetui mümkin. Bwlay «qalpına keltiru» Qazaqstannıñ negizgi kapital qorın nığaytıp, önerkäsibin damıtuğa mümkindik bere almaydı. Olay etkende, Qazaqstan öziniñ kapital qorın özi sorıp, birte-birte tolıq dağdarısqa wşıraydı. Sondıqtan da Japoniyanı öziniñ şikizatımen «asırap», özi otarlıq küyge tüsedi. Soğıstan keyingi Qazaqstan üşin osı eki joldıñ bireuin tañdauına tura keledi», - dep ayttı (146 - 147 better) deydi Halıq komissarınıñ orınbasarı.

<!--pagebreak-->

- Al Alaş ziyalıları tarapınan mwnday ayıptıñ jalğandığın däleldeuge tırısqan äreketter boldı ma?
- Tek qazaq wltınıñ ruhani kösemi Ahmet Baytwrsınov qana: «Japoniya soğıs aşamın dese, onı qazaqtan swramaydı», - dep jauap beripti. Mwnıñ barlığı, ärine, qatıgezdik pen qinaudıñ nätijesinde alınğan mälimetter. Atalğan maqalalardıñ birinde aqın Säken Seyfullindi äşkerelep jazğan, keyin özi de aydalıp ketken akademik Mwhamedjan Qarataev seksen altınşı jılı mağan: «Mwnı taspaña (magnitofonğa) jazba. Esiñde jürsin. Kim biledi, köleñkemiz qısqarıp keledi... Tergeu kamerasında jatqanımda qasıma bireudi äkep qostı. Öskemenniñ omartaşı orısı eken. Ol da wzaq jatıptı. Jön swrastıq. Sonda Säkendi (Seyfullindi) esine aldı... Menen bwrın sol kisimen bir kamerada bolıptı. Ol: «Men özim ornatqan ökimettiñ jauı emespin», - dep wzaq qasarısıptı. Bar qorlıqqa şıdaptı. Bir küni tergeuge ketken Säken kirip kep: «Men bittim, tözbedim qorlıqqa!», - dep ayğaylap söylep, tösekke etpetinen jata ketip, solqıldap jılaptı. Talay qıspaqqa salğanda qayıspağan Säkenniñ mort sınuına senbegen omartaşı sebebin swraydı. Sonda Säken: «Bärine şıdar em ğoy. Jas wrpaqtı bizge qarsı qoyğanına qalay şıdarmın. Orındıqqa otırğızıp qoydı da, qazaqtıñ eki jas balasın alıp kelip, ekeuine eki qwlağımdı sozdırıp: «Oy, äkeñniñ auzın... Seyfullin, oy şeşeñdi... Seyfullin! Sen halıq jauısıñ!», - degizgende şıdamadım. Qorlıq qoy. Olardıñ közine jekswrın bop köringenşe ölgenim jaqsı - dep qağazına qol qoyıptı», - dep qwpiyalap ayttı. Namıstı azamat üşin, wlt wlanın oylağan aqın üşin, äke üşin bwdan asqan qanday qorlıq pen mazaq boluı mümkin. Andre Moruanıñ: «Kez kelgen bileuşi üşin eñ qauipti adam - jazuşı», - deui de sondıqtan. Mağjannıñ tarihşı Q.Aldajwmanov ğılım aynalımğa tüsirgen 1937 jılı 21 mamır küni Halıq komissarlar keñesiniñ törağası O.Isaevqa joldağan tömendegi «Aşıq hatı» bar. Oqırmanğa tüsinikti bolu üşin onıñ mätinin nazarlarıñızğa wsınsam.
«Meni, kontrrevolyuciyalıq alaşordaşıl qayratker retinde jäne töñkerisşil wltşıl jazuşı retinde socializm qwrıp jatqan qazaq eñbekşileriniñ ortasınan proletarlıq ökimet ädil şetteti, sonday-aq qazirgi uaqıtta meni socialistik qoğamnan alıstatıp wstağanı da öte dwrıs. Biraz uaqıt eñbekpen tüzetu mekemesinde bolğan kezimde, özim tikeley atsalısqan socialistik alıp qwrılıstarda onıñ izgi ıqpalın sezine otırıp, keñes memleketiniñ eñbekpen tüzetu sayasatınıñ älemdegi birden-bir eñ senimdi jäne dwrıs sayasat ekenine közim jetti, sondıqtan da men özimniñ ideyalogiyam men bükil qoğamdıq-ädebi jwmıstarımdı qayta tekseruden ötkizdim, söytip, barlıq qoğamdıq-ädebi qızmetimde men wstanıp jürgen jäne basşılıqqa alıp jürgen wltşıl-alaşordaşıl ideologiyanıñ sözsiz reakciyaşıldığına jäne satqındıq qılmıs ekenine bütindey sendim, wltşıl-alaşordaşıl ideologiyanıñ jäne alaşordaşıl wltşıldardıñ barlıq satqındıq äreketteri qazaq eñbekşilerine jäne bükil socialistik otanğa dwşpandıq qılmıs ekenine közim jetti. Osı tekserisimnen, osı wstanımımnan keyin özimniñ ötkendegi barlıq is-äreketimdi, qoğamdıq jäne ädebi qızmetterimdi ayıptay otırıp, özimniñ qılmıstı ötkenimnen, wlştşıldıqtan, wltşıl-alaşordaşılardan müldem jäne mäñgilik qol üzemin, söytip, qalğan ömirimdi eşqanday bwltarıssız twtastay socialistik qoğamğa sengen azamatı retinde, socialistik Otannıñ senimdi wlı retinde socialistik qoğamğa qızmet etemin dep şeştim. Osınday asıl armanmen, osınday biregey maqsatpen men osıdan birneşe ay bwrın, tiisti mekemelerdiñ rwqsatımen, tañğajayıp örkendeu üstindegi Qazaqstanğa keldim, qazaq eñbekşileriniñ güldengen ömiri meniñ jäne barlıq wltşıl-alaşordaşılardıñ is-äreketteriniñ satqındıq qılmıs ekenine tolıqtay köz jetkizdi, söytip, özimniñ ötkendegi kontrrevolyuciyalıq wltşıldığımdı jäne wltşıldardı revolyuciya men socialistik otanğa, qazaq halqına dwşpandıq dep sanap, olarmen eki aramdı eşqanday bwltarıssız jäne mäñgilik ajıratqanımdı, asa auır qılmıs jolınan tolıqtay arıluğa bet alğanımdı, Otannıñ adal wlı retinde qayta tülegenimdi, sol üşin qalğan ömirimdi socialistik otanğa qızmet etuge arnaytınımdı mälimdeymin. Bwl maqsatımdı men Sizge - keñestik Qazaqstannıñ Ükimet basşısına, baqıttı ömir qwrıp jatqan mwqım qazaq halqına aşıq, şın jürekpen jäne bwltartpas senimmen mälimdeytinimdi osı hat arqılı Sizge jetkize otırıp, meniñ özimniñ qayta tülegenimdi, qayta tübegeyli şıñdalğanımdı, socialistik otanıma şınayı berilgendigimdi is jüzinde, şığarmaşılıq jwmısımda, sonıñ işinde ädebi şığarmaşılıq qızmetimde däleldeuim üşin (eñbekterimniñ) Qazaqstanda jariyalanuına, sol arqılı wzaq uaqıt boyı qılmıstı reakciyalıq jolğa, qazaq kontrrevolyuciyaşılarına qızmet etken qalamımnıñ keñestik eñbekpen öteu sayasatınıñ ıqpalımen qayta şıñdalıp, qayta tärbielengennen keyingi socialistik otanğa adal jäne önimdi eñbek etuine mümkindik beruleriñizdi ötinemin. Meniñ şığarmaşılıq jwmısımnıñ soñğı ülgileri retinde üş öleñdi osı hatpen qosa joldap otırmın. Sonımen birge däl qazirgi kezde keñestik-eñbekpen tüzetu sayasatınıñ älemdegi eñ dwrıs wstanım ekenin körsetetin jaña taqırıptı körkem türde igeru isine kiriskenime Sizdiñ jäne mwqım socialistik qoğamnıñ nazarın audaramın, bwl poemada eki qazaqtıñ - twrmıstıq qılmısker qazaq pen qılmısker-wltşıl qazaqtıñ ömiri, tärbiege könetin jäne könbeytin atışulı halıq jauları men qoğamnıñ şirindileriniñ tärbielenu jolı jarıstırıla suretteledi. M.Jwmabaev. 21 may, 1937 jıl», dep (Q.Aldajwmanov, Aqınnıñ soñğı ümiti. «Qazaq ädebieti». 21.08.1992) jazılğan.
- Biraq mwnday Aşıq hat avtorları bir Mağjanmen şektelmeydi ğoy.
- Bäri de tüsinikti. Kimniñ abaqtı men konclagerdiñ esigin qaytadan aşqısı keledi deysiñ? Biraq Mağjan aşpasam degen esik tağı da aşıldı, aşılğan joq, aşqızdı. 1937 jılı jeltoqsannıñ 31 küni keşte Mağjan Jwmabaev ekinşi jäne soñğı ret wstaldı. Ş.Eleukenovtiñ zertteui boyınşa, Mağjandı twtqındau turalı №1445 order 1937 jılı 27 jeltoqsan küni jazılıptı. Osı arada eskerte keterimiz, Mağjandı timiskiletken ne twtqındağan, biz tanısqan Ahmet Baytwrsınovtıñ isine de qatısı bar tergeuşilerdiñ biri - Qazaqstannıñ birinşi basşısı, ekinşi - Qauipsizdik komitetiniñ törağasınıñ orınbasarı, üşinşisi - İşki ister ministri, törtinşisi - töbe bi boldı.
- 1930-1950 jıldarda Qazaqstanda 100 mıñğa juıq japon jwmıs istedi degen mälimet bar. Sonıñ aq-qarası turalı ayta ketseñiz? Tarihi mälimetter ne deydi?
- Iä, otızınşı jıldardıñ ayağınan bastap eluinşi jıldarğa deyin jüz mıñğa juıq japondar Qazaqstannıñ eñ auır jäne kürdeli önerkäsip orındarında jwmıs istedi. Biraq bwlar protektorattar emes, äskeri twtqındar edi. Almatıdağı biik taulı su qwbırı men su elektr stanciyası siyaqtı olar salğan qürılıstar da, sol zaualdan qalğan jürek jarası da äli de öşken joq. Japoniya men Qazaqstan imperiyalardıñ atom bombasın sınaytın poligonına aynaldı. Däl qazir de Japon - Qazaqstan qarım-qatınası uran saudasımen anıqtalıp otır. Artınıñ qayırın bersin. Al keñes twsındağı qaptağan astırtın wyımdardıñ jayına keletin bolsaq, onday wyım resmi türde ömir sürmegen. Tek är jerde bastarı qosılğan, oñaşa pikir alısqan. Tuğan halqınıñ bolaşaqtağı tağdırın talqılağan. Biraq qanday talqığa tüspesin Jer jöninde olardıñ ündemey qaluğa qaqısı joq edi. Sonau 1905 jıldıñ özinde Mwhamedjan Tınışbaev: «Jer mäselesi qazaqtar üşin söz joq eñ mañızdı: bwdan äri jerlerdi tartıp alu men olardıñ müddelerin ayaqastı qılatın bolsa, tınıştıq boladı dep kepildik beru qiın. Ünsiz dürsil künnen-künge küştirek jäne key jerlerde qazirdiñ özinde-aq aşıq tolqularğa auısuda. Mine, bükil qazaq halqın twtastay pravosız dala proletariatı küyine jetkizgen ükimet sayasatınıñ jalpı jäne qısqaşa sipatı osı!», - degen bolatın. «Kommunistik-kolonizatorlıq» sayasat bwl qitwrqılı äreketti «tıñ igeru» degen daqpırtpen jüzege asırdı. Oğan deyin de qazaq wltı üş ret zaualğa wşıradı. 1931-1932 jılğı aştıqtan, 1937-1938 jılğı jazalau nauqanınan, Wlı otan soğısındağı qantögisten soñ 1913 jılı 6 millionğa jetken qazaq wltınıñ sanı 1 million 400 mıñğa deyin qwldıradı. Demograf, akademik Bromleydiñ SSSR halıqtarınıñ damuı turalı monografiyasındağı kestesinen qazaq halqınıñ 1939 jılğı sanı 1926 jılmen salıstırğanda 26 payız kemip ketkenin köruge boladı. Al bwl osı on üş jıl işinde bir de bir säbi tiri tumadı. Eresekteri tek ölumen boldı degen söz. Aqmoladağı repressiyağa wşırağandarğa arnalğan mwrajaydıñ ğılımi qızmetkerleriniñ jobamen anıqtauı boyınşa, osınıñ işindegi 60 mıñnan astam adam «japon şpionı» degen ayıppen atılıp ketipti. Joğarıdağı maqaladağı: «Sovet halqı, onıñ işinde qazaq halqı, bükil Qazaqstan eñbekşileri öziniñ bol'şeviktik qırağılığın bwrınğıdan da küşeytip NKVD orındarına kömektesip, wltşıl-faşisterdiñ birin qoymay äşkerelep, közin qwrtadı», - degen ündeudiñ nätijesi osınday. Logikalıq jağınan alğanda «qiınnan qiıstırılğan» sayasattıñ «sarası». Qırıp-joyudıñ mwnday qasiretin basınan keşken az wlttıñ biri - qazaq. Adamnıñ süyegi ğana qalğan iesiz dalanı ıñ-şıñsız igerudiñ bwdan asqan ayarlıq jolınıñ boluı da mümkin emes. Aştan qırılğan, azap lagerlerinde qaza tapqan halıqtıñ täni men süyeginen qwnar alğan topıraqqa ösip-öngen astıq mwqım keñes ökimetin asıradı. Äsirelep ayttı demeñizder, odan basqa sıpaylap aytudıñ retin tappadım. Feyerbah: «Tarihqa köz salu - jürekke ine şanşumen birdey», - degen eken. Sol aytqanday, sizder de jürekke tağı bir ine şanşıldı - dep eseptersizder.

Swhbattasqan
Seysen ÄMİRBEKWLI,
Gülbarşın AYTJANBAY

«Ayqın» gazeti

0 pikir