Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alasapıran 2291 9 pikir 21 Aqpan, 2019 sağat 10:14

"Qaraş-Qaraş oqiğasındağı" Baqtığwldıñ prototipi – Usa qırğız...

Jazuşı Mwhtar Äuezovtıñ «Qara-Qaraş oqiğası» hikayatın bilmeytin qazaq joq dese de boladı. Osı şığarma jelisimen «Asuda atılğan oq» degen kino da tüsirilip, qırğız akteri Süymenqwl Şoqmarov bas keyipker - qaysar da, kekşil jigit Baqtığwldıñ beynesin tamaşa etip somdap şıqqanı da el esinde. Sondağı Baqtığwl degen ör minezdi, qayrattı, bir basına jeterlik aqılı men täuekeli de bar, namıstı jigit kim? Ömirde şınımen bolğan adam ba?

Körkem şığarma köp jağdayda bolğan oqiğalardıñ negizgi jelisin şığarmağa özek etkenimen naqtı derekterge qwrılmaytını, keyipkerdiñ jekelegen bir adamnıñ emes zaman tudırğan twlğanıñ jiıntıq obrazı bolıp keletini  tağı bar. Qazirgi kezde «Qaraş-qaraş oqiğası» Twrar Rısqwlovtıñ äkesi - Rısqwldıñ basınan keşken oqiğaları boyınşa jazılğan dep aytılıp jür. Eldiñ jüginetin jeri - uikipediyanı qarasañız da osını köresiz.

Alayda, jazuşı Kämen Orazalin «Abay auılına sayahat» kitabındağı esteliginde «Qaraş-Qaraş oqiğasınıñ» bas keyipkeri Usa degen atpen belgili bolğan Baqtıbay esimdi qırğız azamatı ekendigi «tayğa tañba basqanday» anıq bayandalğan. Kämen ağanıñ sol kitabınan üzindi:

«Mwqañ (Mwhtar Äuezov. – Avt) jerlenetinnen bir kün bwrın sırttan «Oy bauırımdağan» asa bir zor dauıs estildi. Jinalğandardıñ say-süyegin sırqıratqan bwl dauıs:

- Panam-au! Süyeniş-tiregim ediñ-au! Ölimnen de araşalap, armanıma jetkizgen arıstanım! ... Tiri Manas sen ediñ-au! Qarımım, qadirim! Şoñım!..-  dep öksik atıp, zar tögedi.

Bwl kezde Mwqañnıñ aulasına tigilgen segiz qanat kiiz üyde Kenen Äzirbaev bastağan köptegen halıq aqındarı men qarttar, köptegen ğalımdar otırğan. Är türli äñgimeler qozğalıp, ötken-ketken tarih eske alınıp, Abaydan bastalğan äñgime Mwqañ romanındağı aqındar men änşilerdi termeleuge köşken-di. Abay töñiregindegi äñgimelerdi jamap-jasqaular, qate tüsinik pen eki wştı boljamdar da aytılıp qap jattı.

Abay töñireginiñ äñgimelerin bwl üyde otırğandardıñ işinde Ärham Isqaqovtan artıq  biletin kisi joq  dep aytuğa boluşı edi. Onıñ sebebi, Abay ölgende Ärham 19 jastağı orısşa-qazaqşa birdey sauattı jigit edi. «Zağipa» attı poema da jazğan (1963 jılı jarıq körgen). Abay öleñderiniñ tekstologiyasın dwrıstauğa da,  Abay muzeyiniñ qalıptasuına da, muzeydiñ ğılımi qızmetkeri retinde Abay şığarmalarınıñ akademiyalıq jinaqtarın şığarısuğa da Ärham qajımay eñbek siñirgen kisi. Ol kisi Abay men Mwqañ turalı da kelsin-kelmesin söyley berudi jaqtırmaytın-dı. Jañağı jerde, artıq-kemdi aytılıp jatqandardı estip otırğanımen, Ärham ağa wstamdılıq körsetip, äñgimeni jay tıñdap qana, üy iesi retinde kire beris oñ jaq bosağağa tayau otırğan-dı.

Osınday otırıs küyde jigitterdiñ bir-ekeuiniñ süyemeldeuimen qattı jılap üyge kirgen adam zor deneli, jası wlğayğanmen, jürisi şiraq, swyıq mwrttı, kişirek şoqşa saqaldı qoñırqay öñdi kisi eken. Basında qara eltiri jeñil börik, üstinde öziniñ mol denesine jarasımda tik jağalı beşpenti, şalbarı men etigi bar.

Törde otırğandar qolınan oramalın tastamağan adamğa ığısıp orın bere qoymadı da, ol sol jaq bosağağa taqau tömendeu otırğandardıñ qatarında bögelip qaldı. Onı mwndağılardıñ birde biri tanımadı. Qart otırıp alğannan keyin joqtau sözderin qayta jalğastıra bastadı.

- Dünieden keter oray seniki emes, meniki emes pe edi? Basqanı emes, Mwhtar janımdı aldıñ-au, qayırımsız, qanıpezer swm ajal! Sende bir köz jasqa qarau degen bolmadı. Kimnen zaual, kimnen toqtau tabasıñ?!

Qarttıñ  balaşa solqıldap jılağanın körgen üy işindegiler tegis tömen qarasıp: «bar päle, toyımsız qara jer, sensiñ-au» deskendey edi.

Köpke deyin öksigin basa almay, älsin-älsin betin jası juıp otırğan qartqa: «Sabır etiñiz, aqsaqal, toqtam jasañız! – degen sözder aytıla bastadı. Biraq oğan nar tüyedey baluan deneli qart toqtay qoyğan joq. Onıñ bwl minezin orınsız körgen keybireulerdiñ: «Bala bolıp ketken be, esi dwrıs pa eken öziniñ?» - degen küñkilderi şıqtı.

Bağana sırttağı joqtau sözderinen-aq kelgen adamdı jaqın tuıstarınıñ biri bolar deskenbiz. Janımda otırğan adamardıñ birde biri tanımağan soñ, Mwqañnıñ sıylas jaqındarınıñ birine jorısqanbız. Üy işindegi keybireulerden estilip jatqan küñkil mağan bwl adamdı ondaylıq bağa beruine qiğızğan joq. Bitimi bölek, joqtau sözderi de öziniñ jası men kelbetine oray siyaqtandı.

Mwqañdı «sen» dep jası ülkenderdiñ özderi de sirek aytatın. Bwl adamnıñ Mwqañdı «sen» dep aytuına qarağanda, tuğan ağasınday bolğan adam ekeni tüsinikti. Onıñ üstine «şoñ» degen sözimen qırğız halqınıñ Manas batırın eske aluı tegin emes-au dep boljaldaymın. Totığıñqırağan bet ajarı döñgelene kelip, mañdayındağı qalıñ-qalıñ qatparlar ülken-ülken ömir asularınıñ soqpağınday. Jas sorıp qızğıltım tartqan ötkir közderi wşqın atıp, üy işindegi otırğandardı  qalt etkizbey bağıp qalğanın bayqau qiın emes. Äli eti qaşpağan mol denesinde emenge qarsı bitken bwtaqtay şımır beriktik bar.

- Däude bolsa, sizder mına şal Mwhtarğa biz qayğırmay otırğanday äbden mazamızdı aldı-au dep otırğan şığarsızdar, - dedi de, eñsesin kötere tüsip, jan jağın bir şolıp, sodan keyin oyın jalğastırdı.

- Meniñ zatım – Qırğız, Abay auılında bala bolıp ösken adammın. Ärham ağa keldi dep edi ğoy, - dep jan-jağına qaray bastağan kezde, Ärham ornınan twrdı. Ornınan atıp twrğan qart wmtılıp kep Ärhamdı qwşaqtap köristi de, balaşa onıñ bauırına kirdi. Birin-biri bauırına kezek basqan bwl eki kisi qazaq pen qırğızdıñ bauırlastığın birtwtas dene etip körsetip twrdı.

-  Qarağım Usa, üy-işiñ aman ba? – dedi Ärham.

- Amanbız, Ärham ağa, öz densaulığıñız jaqsı ma? Taşkenttiñ janında twramız. Mwhtar aynalayınnıñ qayğılı habarı tigen soñ, ne bolğanımdı bilmey, beri jürip ketppin. Üyge de soğa alğam joq, qaladan kettim.

Osı kezde törde otırğan Kenen Äzirbaev:

- Ärham ağa, joğarı şıqsañızşı, - dep ortadan orın bosata berdi. Kenenge iles özgeler de jamırasa törge şaqırısıp jatır.

- Joğarı şığıñız, Ärham ağa!

- Jol sizdiki, biz bilmedik qoy, biz ... törletiñiz.

- Üy özimizdiki ğoy, raqmet, - degen Ärhamnıñ sözine tördegiler säl irkile tüsip:

- Useke bılay şığıñız.

Usa da:

- Raqmet, ağayın, bötenderiñ emespin... – dep jatır. Mwqañnıñ ağayın-tuıstarımen birge onıñ jetisin kütip qalğan Usanıñ basınan keşken oqiğaları bizdi eki kün boyına mañınan şığarmadı.

Baqtıbay men Tektibay İle Alatauın mekendegen Orman degen kedey qırğızdıñ balaları eken. Jasınan qazaq arasında Qalden degen baydıñ malşıları boladı. Aqısı joq, auır twrmıstıñ zardabınan Tektibay dertke şaldığıp öledi de, inisi Baqtıbay Janaş bolısqa mwñın şağadı. Qaldenmen bolıstıqqa talasıp kektesetin Janaş Baqtıbaydı qolına wstap, baydıñ jılqıların wrlatıp ala beredi de, aqırı, wrlıq jasap jürgen mınau dep, quğınşılardı soñınan salıp wstatpaqşı boladı. Baydan da, bolıstan da qayırımın körmey qaşqın bolğan Baqtıbay taudı mekendeydi. Bolıstan kek aludı oylağan Baqtıbay orman işin panalap, añ aulap jatatın jañğız üy orıspen bwrınnan aralas eken. Al Baqtıbaydıñ ormanşı orıspen aralasınıñ barın biletin bolıs älgi orıs adamın twtqındatadı.

Orıs dosın twtqındap äketkennen keyin, qaşudı jön körmegen Baqtıbay özi kelip qolğa tüsedi. Osı kezde jeñgesi ölip, inisi Jwmaştı orıs dostarınıñ kömegimen abaqtı işine birge aladı. Köp wzamay türmeden qaşqan Baqtıbay inisin nağaşılarına tastap tauğa ketedi. Mwnda ol añdıp jürip Janaş bolıstı öltiredi de, Abay eline qaşadı.

Baqtıbay Sergiopol' qalasına jetip, mwnda sarımsaq satqandarmen tanısıp, aqırı, Şıñğıstıñ Börli öñirine keledi.

Bwl oqiğa 1913 jıldıñ jazında boladı. Qalalıq uçilişeden demalısqa kelgen Mwhtardı Qasımbek, Jağıparlarmen birge aqın Boranbay Otınbaywlı jaylauğa qonaqqa şaqıradı. Osı jerde köp adamdarmen sayahatqa şıqqan Mwhtar Baqtıbaymen kezdesedi. Mwhtarlarmen birge paluan Nwrmwhambet te bolıptı. Ol ekeui jekpe-jek beldesip te qalsa kerek, aqırı, tanısıp, dostasıp ketedi.

El arasınıñ jağdaysızdığın oylastırğan Mwhtar Baqtıbaydıñ jasırın atımen Usa dep atauların jön körip, Izğwttınıñ tuısı eken dep elge tanıstırmaq boladı. Keyinnen Usa Aldan balası degen atpen Vernıyde twratın Äpsämettiñ tuıstarı bwğan dokument alıp berip jiberedi.

Mwhtarğa ağa bolğan Usanı  Äuez auılı qalıñ berip üylendiredi. Alğaşqı äyelinen Usanıñ eki balası bar eken. Olar oqığan. Sovet ökimeti Semeyde ornağannan keyin Usa Mwhtardıñ mañın sağalap, qalanıñ janına keledi. Endi Mwqañ Moskvadan Taşkentke kelgen kezde Usa da sonda köşip keledi de, qalanıñ sırtındağı bir jaylı orınğa mekendegen. Balaları üylenip, ağasınan qalğan inilerin de keyinnen tauıp alğan Usa Taşkenttiñ  mañında birjola twrıp qaladı. Onıñ jası biz körgen kezde jetpis jetide eken. Bizben birge bolğan künderde «Eldi sağındım, Şıñğıstı körsem-au» dep armanday otırıp, «Mwqañ, aynalayın, «Qaraş-Qaraştı» jazamın dep Semeyde jürgende-aq jii aytuşı edi. Keyinnen jazğanın oqığanı äli esimde», - dedi.

- Siz «Qaraş-Qaraş oqiğasın» tıñdağannan keyin ne ayttıñız? – dep swraymın.

Usa aqsaqal säl külimsireydi de, meniñ tizemdi qağıp:

- Abay atamdı jazğan Mwqañ mendey elinen bezgen qaşqındı jaza almay ma eken? – deydi». [1].

Osı qırğız Usanıñ (keyde Mwsa dep aytıladı) atı basqa da derekterde kezdesedi. Şäkärim qajınıñ şığarmaların jarıqqa şığaru turalı jwmıstar jürgizilip jatqan kezde Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq komitetiniñ birinşi hatşısı D.A.Qonaevtıñ atına  bir arız kelip tüsedi. «Atı-jönimizdi aşa almay otırmız» dep kölgirsigen domalaq arız ieleri Şäkärimdi barınşa qaralap, onıñ barlıq antisovettik «qılmıstarın» tizbeley otırıp jetkizgen. Sonıñ işinde söz etip otırğan taqırıpqa baylanıstı mınaday joldar köñil audartadı: «Bol'şevikterge qarsı soğısta qanişerlik jasağan el işinde jürgen qaşqın qırğız Mwsa degenge Alaş äskeriniñ yunkeri, batır degen ataq bergizgenin, Mwsanı elge aparıp toy jasap, tobıqtıdan qız äpergenin, Alaş batırı yunker Mwsağa kommunisterdi qırğan erligi üşin – Abay balası degen familiya berip, asıqtı jilik wstatıp, Şäkärim azan şaqırıp atın qayta  qoyğanın közimizben körgemiz». [2,631].  

1918 jılığı «Svobodnaya reç'» gazetinde mınaday aqparat berilgen: «Alaşorda basqarması Ombı qalasında jürgen Älihan Bökeyhanovtıñ atına salınğan Arhattan mınaday telegramma aldı: «Mwsa Sergiopol' qalasın aluğa qatıstı, keldi de toğız «qızıldıñ» basın öz qolımen şauıp tastadı. Bol'şevikter Ürjarğa qaray qaştı. Olardıñ soñınan Ğabdihanovtıñ otryadı quıp ketti. Alaş-Ordanıñ is basqaruşısı S.Aqaev[3].

Alaş ükimetin de, onıñ äsker qwru turalı bastamasın da halıqtıñ barlığı qoldadı deuge kelmeydi. Biraz uaqıt bilikte bolıp juırda ğana qwlatılğan bol'şevikterdiñ äreketi men nasihatınıñ äseri mol bolatın. Onıñ üstine aumalı-tökpeli zamanda halıqtıñ köpşiligi sayasi ahualdı  saralay almadı, partiyalarğa da,  olardıñ qwrğan ükimetterine de senimsizdikpen qaradı. Alaş äskerine  adam jinau jwmısına da köptegen kedergiler boldı. Keybireuler halıq arasında iritki salıp alaşqa äsker bermeuge ügitteydi. Mwnday jağdaylar Belağaşta, Uaq bolısında orın aldı. Alaş miliciyasın Mwsa Temirbaev degen bastap barıp, qarsılıq wyımdastıruşılardı twtqındap, uezd basşılığına tapsırdı[4.52].

Mine, osı derekterden Alaş äskeriniñ belsengen batıl jauıngeri Mwsanıñ joğarıda aytılğan Usa-Baqtıbay ekenin añğaru qiın emes. Keşegi Alaş sarbazınıñ el işinde qaluınıñ qauipti ekenin bilgen sezimtal Mwhtardıñ oğan qwjat äperip, Taşkent asırıp jibergendigi anıq bayqaladı. Sondıqtan Baqtıbaydıñ  «Panam-au! Süyeniş-tiregim ediñ-au! Ölimnen de araşalap, armanıma jetkizgen arıstanım! ... Tiri Manas sen ediñ-au! Qarımım, qadirim! Şoñım!» dep  egile joqtaytın jöni de bar edi.

Al, Baqtıbaydıñ Ormannıñ balası bola twra birese Aldanov, birese Temirbaev boıp jazılıp jürgenin onıñ qaşqın bolğan qım-qiğaş tağdırınan, izin jasırudan tuğan äreketi dep tüsingen jön bolar. Baqtıbay Kämen Orazalinmen jata jastanıp wzaq äñgimeleskende Alaş äskeri kezindegi tirşiligi turalı da aytqan bolar. Biraq ol zamanda Kämen ağa alaş turalı da, «Bol'şevikterdi qırğan Mwsa» turalı da jaza almaytını belgili.

Ädebieter:

  1. Orazalin.K. Abay auılına sayahat. - 1976. –Almatı. 97-102 b.
  2. Saparalı B. «Qas qaysı, qaza qaysı, taza qaysı» ||Şäkrimtanu mäseleleri. Tañdamalı. – Novosibirsk, 2008. 1024 b. 631b
  3. ŞQO QZTQO «Svobodnaya reç'» gazeti, 31 mausım, qırküyek, 1918 j., №3
  4. Karimov M. Asılbekov M. Alaş tuı tigilgen öñir. –Semey. -2015. 52 b.

Mwhametbek Asılbekov

Abai.kz

9 pikir