Jwma, 6 Jeltoqsan 2019
2560 7 pikir 28 Jeltoqsan, 2018 sağat 13:03

Jañalıqtağı jaña muzey Stalinniñ sayasatın äşkereleuge jol aşadı

1937-1938 jıldardıñ qazaq tarihında qaldırğan qasireti orasan. Oğan sebep - Stalindik jüyeniñ halıqqa jasağan ozbırlığı. Onıñ şekten şıqqanı sonşa, wlttıñ ziyalı twlğalarınıñ barlığı jazıqsız twtqındalıp, äyel-bala şağasına deyin quğınğa wşıradı. Stalindik rejimniñ sol bir jabayı sayasatın bügingi täuelsiz qoğam qattı ayıptaydı.

Büginde sol arıstardıñ süyegi Almatınıñ mañındağı Jañalıq auılında jatır. Bwl mañda osı uaqıtqa deyin 4 mıñnan asa bozdaqtardıñ süyegi tabılıptı. Juırda sol qwrbandarğa arnap eskertkiş ornatılğan bolatın. Al, küni keşe memorialdı mwrajay el igiligine berildi.

2019 jıldıñ naurız ayına josparlanğan muzey Almatı oblısı äkimdigi jäne Şämil Qojahanov sındı azamattardıñ qoldauımen merziminen bwrın ayaqtalıptı.

Muzey üş zaldan twradı. Birinşi zalda  - 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisinen bastap, 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisine  deyingi qazaq halqınıñ totalitarlıq jüyege qarsı qozğalıstarı körsetilgen.

Ekinşi zal – “Aza twtu zalı” dep ataladı. Onda jazıqsız atılıp ketken 1425 adamnıñ atı-jönderi taqtağa jazılğan. Jäne, zalda tört elektrondı düñgirşek twr. Sol düñgirşektiñ tüymesin basıp qalsañız belgilengen adam turalı eki tilde mälimet beredi.

Üşinşi zal – “Ädilet” tarihi-ağartu qorınıñ jwmıstarına arnalğan. Ayta ketu kerek, bwl isti bastan-ayaq wyımdastırıp jürgen de osı “Ädilet” qoğamdıq qorı. Onıñ jetekşisi Ğarifolla Änestiñ aytuınşa, sol mañda qordıñ 15 ga jeri bar. Qordıñ eñ bastı maqsatı da sol jerge osınday ülken muzey salu bolıptı.

Mwrajaydıñ aşılu saltanatına Almatı oblısınıñ äkimi Amandıq Batalov kelip, muzeyge qızmettik kölik tapsırdı.

Amandıq Batalov, Almatı oblısınıñ äkimi:

- Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ “Ruhani jañğıru” bağdarlaması, odan keyingi "Wlı dalanıñ jeti qırı" attı maqalası jarıq körgenin bilesizder. Sonıñ negizinde öñirimizde osınday irgeli jwmıstar istelip jatır. Biz bolaşağımız dwrıs  bolsın desek, bwrınğı tarihımızdı wmıtpauımız kerek. Qazaqta “öli razı bolmay, tiri bayımaydı” degen ülken söz bar.

Bwl jerde Säken Seyfullin, İliyas Jansügirov, Oraz Jandosov tağı basqa qanşama bozdaqtarımız jatır. Solardıñ topıraqtarı torqa bolsın. Endi elimizde mwnday qasiretti jağday eşqaşan bolmasın. Solardıñ ruhtarı bizdi ärqaşan qoldap-qorğap jürsin.

Sonımen qatar, oblıs äkimi öz sözinde bwl aumaqtı aldağı uaqıtta twtas memorialdı keşen jasauğa kömektesetinin ayttı.

Bwl quğın-sürgin qwrbandarına arnalğan Astana men Şımkentten keyingi üşinşi mwrajay. Muzey meñgeruşisi Ğarifolla Änes aldağı uaqıtta bwl nısan respublika deñgeyindegi ülken ğılımi-zertteu ortalığına aynalu kerek deydi.

Ğarifolla Änes, mwrajaydıñ meñgeruşisi:

- Bizdiñ maqsatımız – osı jerge ülken ğılımi ortalıq jasau. Mäselen, Qazaqstanda keñestik jüyege qarsı 284 köterilis bolğan. Är köteriliste 10-20-dan adam atılğan. Solardıñ atı-jönderin bile bermeymiz. Jäne repressiyağa wşırap aman qalğan Älimhan Ermekov siyaqtı twlğalarımız da bar. Odan bölek, Moñğoliyada, Qıtayda atılğan qazaqtar bar. Biz solardıñ bäriniñ tizimin jasap qoydıq. Aldağı uaqıtta muzey osınday mälimettermen de tolığatın boladı.

Jäne, osı 15 ga jerge ülken panteon jasamaqşımız. Reseydiñ är qalalarında atılğan ziyalılardıñ süyekterin nemese topıraqtarın äkep qoyudı josparlap otırmız. Sondıqtan bwl sonday irgeli jwmıstardıñ bastaması ğana.

Ärine, osınday jobalarımızdıñ barlığına qoldau körsetip otırğan oblıs äkimi Amandıq Ğabbaswlına erekşe alğıs aytamız.

Auıl adamdarınıñ aytuınşa, bwl jerden adam süyekteri men zattar jii tabıladı eken. Mäselen, mausım ayında auıldağı Rahimov köşesindegi eki jerden tağı da birneşe adamnıñ süyegi tabılıptı. Onıñ barlığı sot saraptauına jiberilgen.

Sonımen qatar, Almatınıñ irgesindegi Bwrınday auılı da osınday kieli jerdiñ biri. Aldağı uaqıtta osı jer de ülken tarihi orınğa aynaluı tiis.

Beybit Qoyşıbaev, tarihşı:

- Biz bwl muzeydiñ aşılğanına öte quanıştımız. Jalpı, quğın-sürgin tarihın zertteu şın mäninde Stalinizm tarihın zertteu ğoy. Sol kezeñdegi üş dürkin soqqan aştıq apatı halıqtıñ jartısınan astamın alıp ketti. Sonıñ bärin jastar bilu kerek.

Jalpı, “Ädilet” qoğamı sol kezeñnin şındığın aşu üşin WQK men birlese otırıp köp jwmıstar atqarıp keledi. Bwdan keyin de atqara bermek. Mäselen, aldağı uaqıtta şette jerlengen twlğalarımızdı elge äkelu, eñ bolmasa solar jatqan jerden bir uıs topıraq äkelip muzeyge qoyudı josparlap otırmız.  

Sonday-aq, Stalinizmniñ halıqqa jasağan qılmısın tolığımen äşkereleu üşin de eñbektenip jatırmız. Ärine, mwnıñ barlığı eñ äueli jastardıñ tarihın bilip, Otanşıl azamat retinde qalıptasuına ıqpal etu maqsatında istelip jatqan jwmıstar.

Tüyin:

Keñes odağınıñ az halıqtarğa jasağan genocid qırğını men repressiya qwrbandarınıñ öteuin talap etetin uaqıt keldi. Küni keşe Ukraina otızınşı jıldardağı ukrain halqına jasalğan aştıqtıñ genocid ekenin bükil älemge däleldep berdi. Al, qazaqtıñ körgen qırğını sol ukraindardan artıq bolmasa, kem emes. Endeşe biz de, sol kezeñniñ swmdığın äşkerelep, älemdik tarihtan öz bağamızdı aluğa tiispiz. Jañalıqta aşılğan bwl mwrajay sonday ülken jwmıstarğa jol aşsın dep tileymiz!

Nwrbike Bekswltanqızı

Abai.kz

7 pikir