Jeksenbi, 8 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 5198 14 pikir 28 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:12

Astrahannıñ soñğı bileuşisi - Derbiş Äli

Qazandı jerledik. Kezek Astrahanğa keldi. Negizinde Qazan tatarları Mäskeu üşin äldeqayda quattı qarsılas boldı. Wlıq Mwhamedtiñ kezinen sanağanda jüz jıldam astam uaqıt arıstanday arpalıstı. Sonıñ 40 jılında qazan tatarları Mäskeu äskerinen basım tüsip, salıq alıp otırdı. Tipti Mäskeu knyazi II Vasiliydi twtqındağanı belgili.

Al Astrahan...

Osıdan tura 4 jıl bwrın Qazan tatarlarınıñ kesilgen bası Edilmen ağıp Astrahanğa jetkende jergilikti halıqtıñ zäreleri zär tübine ketti. Ana jaqta Qazan kül-talqan bolıp jatqanda Derbiş Äli, YAmurçı, Aqköbek degen bileuşiler taqqa talastı. Olardıñ qırqısına jergilikti noğay mırzaları kömektesip otırdı. Olardıñ köbi Mäskeu biligimen sanasıp, beybit twruğa talpındı. Mwnı jazba derekter rastaydı. Qazan tragediyası öz eline tönerin ol sol kezden-aq tolıq tüsingen YAmurçı orıs köpesteri men elşilikterine şabuıldadı. Onıñ äreketi  jağımpaz noğay mırzalarınıñ üreyin wşırdı. Ömiriniñ mänin Mäskeumen baylanıstırğan mırzalar IV Ivanğa YAmurçınıñ közin qwrtıp, orıs partiyasınıñ senimdi ökili boladı degen nietpen Derbiş Älidiñ kandidaturasın wsındı.

Aynalıp kelgende YAmurçını özderi taqqa otırğızıp, endi Mäskeuge qarsı şıqqasın taqtan tüsirui azattıq jolında küreskerdiñ ruhın sındırğan edi. Endi onıñ qoldauşıları sausaqpen sanarlıq qana. Bükil Astrahan handığınıñ halqı nebäri 100  mıñ şamasında bolsa, onıñ jartısınan köbi eginşiler men balıqşılar. Äsker sanı äri ketse 5000 adam. Mwnıñ teñ jartısı mäskeulik mırzalar jağına şığıp ketti. Osınday jağdayğa qaramastan IV Ivannıñ jibergen YUriy Şemyakina bastağan 30 000 orıs äskerimen şayqasıp, jeñilis taptı. Biraq şayqasta ölmedi, kişi noğay mırzalarınıñ qolınan ajal qwştı. Äyeli twtqınğa tüsip, balası hristianşa şoqınıp, «Petr» degen esim aldı.

Al Derbiş Äli taqqa otırıp, Mäskeu biligin moyındap, 3 mıñ Edil balığın berip, jan saqtadı. Arada eki jıl ötpey jatıp Astrahanğa orıs armiyası qayta keldi. Bwl jolı salıqpen qwtıla almasın bilgen Derbiş Äli men onıñ jaqtastarı qalanı tastap qaştı. Qala ayausız tonalıp, bwl jer Mäskeu memleketiniñ ieligi dep jariyalandı. Al Derbiş Älidiñ tağdırı Safa Gereyden säl özgeşeleu ayaqtaldı. Elinen ayrılıp, bezip ketse de dininen ayırılmağan ol aldımen Azau qalasına, odan äri mwsılmandardıñ qasietti mekeni Mekkege jetti.

Mümkin ol öz handığınıñ hristiandar qolına ötkenin, endi halqı dininen bezip, şoqınatının arab jwrtına aytqan bolar. Al arabtar bolsa orıstıñ ne ekenin, Ivan Groznıydıñ kim ekenin de bilmeytin. Sebebi Ivan Groznıy masattana qaqqan şirkeu qoñırauları Kavkazdan äri aspay üni öşetin.  Derbiş Älidiñ közimen körgen üyilgen bastar, su betinde qalqıp jürgen öli deneler arabtarğa qiyal ğajayıp ertegidey estilgen bolar.

Al közi aşıq oqımıstılar sarğayğan Bağdat kitaptarın aqtarıp jiberip bwrınğı halifat kezindegi ibn Fadlannıñ sayahattarın eske alatın. It twmsığı batpaytın orıstıñ nu ormanı. Ayaqtarına jabayı añ terisin orap alıp, kürkeni mekendegen orıstar  bügin mına Derbiş Äli aytıp otırğan orısqa mülde wqsas emes. Kezinde arabtar dünieniñ eñ soltüstigi dep atağan Qazan, qajılardıñ saparjayı Qajı-Tarhan endi joq.

Endi tek Mäskeu ğana bar.

«Mäueli daraq sayasında otırıp, erteginiñ neşe süleyin tıñdap ösken arabtar aldarında otırğan mına adam han bolıp, kezinde altın taqta otırğanın silekeyi şwbırıp tıñdap otır.“Mıñ bir tün” ertegilerinde aytılatın siqırlı jüziktiñ kömegimen qayta elin basqarıp, barşa mwratına jetedi dep qiyaldadı.

Alayda Derbiş Älidi eşqanday siqırlı jüzik qwtqara almaytın. Sebebi «Mıñ bir tün» degenimiz jay ğana ertegi. Al Derbiş Älidiñ ertegisi közge jas äkeletin, tuğan jeriniñ topırağına zar qılatın ertegi... jay ğana ertegi...»

Astrahannıñ soñğı hanı Derbiş Äli elinen jıraqta, tuğan jeriniñ bir uıs topırağı bwyırmağan küyi Mekke qalasında  dünieden ötti.

Rısbek Ramazanwlı

Abai.kz

14 pikir