Senbi, 19 Qazan 2019
Alasapıran 2748 4 pikir 27 Jeltoqsan, 2018 sağat 09:43

"Üy kögerşini men tüz kögerşini"...

Osıdan on jıl bwrın Şınjañğa barğan bir saparımda, sol jaqta twratın qalamdas dosım:

– Wyğırdıñ bir jazuşısı «Üy kögerşini men tüz kögerşini» attı mısal äñgimesi üşin sottalıp ketipti! – degendi ayttı.

Men qayıra swraq qoyıp:

– Sonda qalay, şığarmasında ne jazğan edi? – dedim.

Dosımnıñ aytuı boyınşa atalğan şığarmada üyde bağılğan kögerşin terezeniñ işki jaqtauında otırsa, sırttan wşıp kelgen kögerşin terezeniñ sırtqı jaqtauına kelip qonadı. Sodan ekeui sırlasadı. Üy kögerşini öziniñ adamdardıñ mäpeleuinde qam-qayğısız ömir keşip jatqanın aytadı. Al tüz kögerşini bolsa: «basında erkindigiñ, bostandığıñ bolmasa seniñ rahat twrmısta otırğanıñnan ne payda!?» deydi. Keñes, talas-tartıs osılay örbidi de, eñ soñında tüz kögerşini erkin kögine samğay wşıp kete baradı. Üy kögerşini birge wşayın dese wşa almay, amalsızdan qwsalıqpen qala beredi. Mısal äñgimeniñ wzın ırğası osılay eken. Söytip mısaldı jazğan wyğır jazuşısı osı jazbası üşin sotqa tartılıp, türmege tüsipti.

Wyğır jazuşısınıñ däl qay jılı jazağa tartılğanı esimde joq. Sodan beri de jer betinde biraz jıl aunadı.

Öz basım 1997 jılı Şınjañnan Atajwrt – Qazaqstanğa köşerde jaqın-janaşır dos-jarandarımnıñ qwlağına sıbırlap: «şınımdı aytsam endi elu ıldan soñ mwndağı qazaqtıñ küyi ne boladı, közim jetpeydi. Bir biletinim qıtay wltı öz memleketiniñ öktemdigin körsetip, tiliñdi, diniñdi, diliñdi qwrtadı. Tabiği jäne zorlıqtı assimilyaciya arqılı şağın wlttardı qwldıqqa wstaydı. Sol üşin de esiñ bar da eliñdi tap degen» – deuşi edim.

Men qate şamalappın, elu jıl emes, arağa jiırma jıl salıp, meniñ qorqınışım şındıqqa aynaldı.

Atajwrtqa bir jola qonıs audarğan qazaqtardı aytpağan künde, eki elge jaltaqtap, arlı-beri sarpaldañda jürgen qandastardıñ ayağına qıtay jağı twsau saldı. Dindi twmaşaladı, tildi kürmedi, dilge bwğau saldı. Tipti bir bölim otbasılar şekaranıñ eki jağında jarılıp qalıp, qan jılap otır. Söytip kezinde keñestikterdiñ orısşıl dübära, mäñgürt qazaqtardı qoldan jasap şığarğanı siyaqtı, qıtayda «qıtayşıldardı dayındaudıñ», «qıtaydı mädeniet kökesi sanaudıñ», «bas kötere almaytın qwl jasaudıñ» mektebi qalıptastı.

Qay däuirde bolmasın, jaular el bastauşılardı, onıñ batırların, ruhani kösemderin aldımen joyuğa tırısadı. Sol üşin de qazaq wltı jöninen alğanda orıs pen qıtay eñ äueli bizdiñ sorpa betine şığarlarımızdıñ közin qwrtıp keldi. Bäyterekti bir qwlatsa, tamırın eki şauıp, tübegeyli joğaltudan ayanğan joq. Alla quat bergende qazaq ölmey keledi.

Bügingi Şınjañdağı jağday jöninen alğanda, qıtay wltı şağın wlttardıñ bas köteredi-au degenederiniñ bärin qwrtudı maqsat etip otır. Wlttıñ ideyalıq oyanuın tejdeudiñ bir jolı – olardıñ ideologtarın qwrtu dep esepteydi. Keñes odağında qazaqtıñ qazaqtığın saqtauğa tübirli ıqpal etken ädebiet, mädenet, öner bolsa, qıtay jağı däl osı jaqtarınan zorlıqşıl öktemdik şeñberin qısa tüsti. Wlttıñ ideyalıq birliginiñ wytqısı bolğan din men til qwrtılsa, ädebiet te, mädeniette, öner de wlttıq qwndılığınan ayrılıp, özgeniñ qwldığına, otarlauına beyimdeledi.

Şınjañ qazaqtarınıñ ädebietinde bwdan bwrın qazaqstandıq ädebiet ülgilerin oqulıq etken jaqsı dästür qalıptasıp edi. Sol arqılı qazaq wltınıñ ortaq oyğa oyısuına, ruhani birlik qalıptastıruına altın köpir salına bastap edi. Alayda osı baylanıstar men kötergen taqırıptar jağınan alğanda qıtay wltınıñ memlekettik qauipsizdigine qater töndirerlik eşqanday küdik-kümän nemese soğan sebepker bolarlıq is-şara körilmep edi. Soğan qaramastan endi, mine, qıtay memleketiniñ memleketşil jäne äsire wlştıl toptarınıñ atqa minuimen wlttıñ sol qwndılıqtarına balta şabılıp otır. Soñğı kezderi Şınjañ jağınan kelgen jağımsız habarlarğa qarağanda qıtay zorekerleri qazaq wltınıñ mektepterin han tiline beyimdep bolğasın, din bastauşılarınıñ közin qwrtıp, endigi nayzanıñ wşın ädebiet pen mädeniet şebine kezegen eken.

Mwnıñ bäri de özge imperiyalar, özge otarlauşı elder, zorlıqşı öktem wlttar älde qayda praktikadan ötkizgen –  qwldanudıñ «dästürli jolı».

Ejeldiñ ejelinen bizdiñ jaularımız – türki düniesiniñ, mwsılman äleminiñ, qazaq jwrtınıñ qwndılıqtarın jer betinen qwrtıp, joyıp jiberuge jan-tänimen kirisip keledi. Qıtaydağı bügingi jağday da sonıñ bir mısalı. Sondıqtan da, biz mwsılman retinde, türki retinde, qazaq retinde özimizdiñ ölmes jolımızdı izdep, tınbay küresumen kelemiz. Öşkenimizdi jandırdıq, ölgenimizdi tirilttik. Keşeli-bügingi jazularımızdı qoyıp, tas betindegi jwmbaqtardıñ şeşuin tauıp, ata-baba ruhın söylettik. Bwlar bizdi eşkimniñ öltire almaytının, qwrta almaytının tarih aldında tağı bir märte däleldep edi.

Ğasırlar boyı qalğığan sätimizdi añdığan dwşpandar da jaulığın toqtatqan joq. Tarih sätiniñ oñtaylı twstarınan wpay alğan olardıñ sonday bir soqtıqpalı, soqpalı, qwyındı däuirlerde talay jädigerlerimizdiñ közin qwrtıp jibergenin de joqqa şığarmaymız.

Olay bolsa, biz bwdan bwrın qolğa alınğan şeteldegi qazaqtardıñ bay mwrasın atajwrtta jarıq körgizu isin, odan älde qayda damığan türde, bar nietimizben asa şwğıl türde tipti de tereñdetuimiz kerek. Jäne de olarmen aramızdağı bolğan ruhani baylanıstıñ üzilip qalmauı üşin är türli ädis-amaldar qarastırğanımız jön. Aytalıq, memleket twrğısınan qıtay elimen sport, ädebiet, mädeniet, öner almasular negizindegi is-şaralardı qolğa alğan jön. QHR memleketiniñ zañdarın basşılıqqa ala otırıp, onda twratın qandastardıñ osı elge kelip-ketui men qazaq ädebietşileriniñ, öner adamdarınıñ sol elde boluın iske asıruğa äbden boladı. Söytip olardıñ üreyine ümit sıylap, ümitine üki qadaudıñ joldarı da tabılar edi.

Sözimizdiñ basında keltirilgen wyğır jazuşısınıñ basında bolğan jäy – bügingi adamzat örkenieti damığan twstağı adam qwqığınıñ, söz bostandığınıñ bwzıluı bolıp tabıladı. Sondıqtan da qıtay elinde däl sonday bolıp jatqan oqiğalar töñireginde, zardap şeguşiniñ meyli qay wlt ökili boluına qaramastan, onıñ isin aqtau haqında halıqaralıq sotqa arız beru kerek. Halıqaralıq kisilik qwqıq qorğau wyımdarına jetikizip araşa swrau tiis. Älemdik BAQ ökilderi de atalğan swmdıqtardı äşkereleui qajet.

Jer betinde «qızıl kitapqa» kirgen bir torğay nemese tışqan joğaluğa aynalsa, bükil jer şarı dabıl qağıp şulaydı. Onıñ twqımın aman alıp qalayıq dep adamzatqa jar saladı. Şınjañdağı bas erkindiginen, adami qwqıqtarınan ayrılğan şağın wlttardıñ müddesi ayaq astı etilse, wlttıq bögenayları qwrtılsa onda özgeler ünsiz qaluı kerek pe?!

«Şetki üy köşse, ortañğı üy şet boladı» degendey, tibet, wyğır, moñğol wlttarınıñ wlt bostandığı mümkindigin joqqa şığarıp ülgergen qıtay zoreker küşteri endi qazaqqa auız saldı. «Tırnaq astınan kir izdep», ondağı qazaq ädebeti ülgilerin aqtara bastadı. «Jañbır bir jausa, terek eki jauadı», «jau jağadan alğanda, böri etekten aladı» demekşi, qıtay küşteriniñ qolşoqparına, «adal müritine» aynalğan qandastarımızdıñ özi birin-biri jasırın joldarmen körsetip berip, sıy-siyapatın alatın bolğan.

Däl qazirgi jağdayda qıtayda jarıq körgen latın jäne A.Baytwrsın emlesindegi wlttıñ ruhın oyatadı-au degen kitaptar derlikke juıq tärkilenu üstinde. Aldı örtelip te ülgerdi.

Osınday oqiğalardıñ oy türtki boluımen qazaq memleketi «şeteldegi qazaqtardıñ kitaphanasın» aşudı qolğa alsa tipti de qwba-qwp bolar edi. Olay bolğanda sol elden osında jetken, jekelerdiñ qolındağı ädebiet ülgileriniñ közi barların jinap aludıñ da mümkindigi tuarı anıq. Qıtaydağı qazaqtardağı bay auız ädebieti ülgileri men Aqıt, Äset, Jüsipbek, Ziyat, t.b. twlğalardan qalğan izder men mwralardıñ atajwrtqa jetpegeni, jarıq körmegeni de köp.

Qorıta kelgende, şeteldegi qazaqtardıñ ädebieti men ädebietşilerine töngen qater – qazaq ädebeti sındı altın bäyterektiñ bir bwtağın sındırğanmen birdey. Olay bolsa janında qazaq qanı, qazaq namısı bar azamattar alıstağı ağayınnıñ ruhani älemine jasalğan şabuılğa qorğan boludıñ barlıq mümkindikterin qarastırğanı jön!

«Üy kögerşini men tüz kögerşini»-niñ tağdırı – ğasır tragediyası.

Jädi Şäkenwlı, jazuşı

Abai.kz

 

4 pikir