Düysenbi, 14 Qazan 2019
Alaşorda 4436 27 pikir 20 Jeltoqsan, 2018 sağat 10:07

«Şonjı» atauı jaylı ne bilemiz?

Tarih – bügin istep, ile nätijesin körseter qol jwmısı emes, mi jwmısı. Sondıqtan ärkimniñ öz tuğan ölkesi, auılı, tau-tası, özen-köli, keñ dalası – şejire tarih.

«Tuğan jerdiñ ärbir sayı men qırqası, tauı men özeni tarihtan sır şertedi. Ärbir jer atauınıñ törkini turalı talay-talay añızdar men äñgimeler bar. Ärbir ölkeniñ halqına suıqta pana, ıstıqta saya bolğan, esimderi el esinde saqtalğan birtuar perzentteri bar. Osınıñ bärin jas wrpaq bilip ösui tiis», – deydi Elbasımız da öziniñ ötken jılğı «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalasında. Iä, qanday da bir ölkege barsañız, jer-su, japan tüzde kezdesken kişkene bwlaq atınıñ özinde qanşama män-mağına, şeşilmegen qwpiya sır jatadı. Eldi meken, jer su atauları – mädeni tarihi mwra, wlttıq qwndılıq. Halıqtıñ erte zamannan bastap tildik, territoriyalıq wrpaqtan-wrpaqqa jalğasqan tarihınıñ sanası men ruhani bolmısınıñ wmıtılmas jädigeri. Al osı salanı zertteytin ğılım toponomika dep ataladı. Toponomiya – halıq ömiriniñ aynası. Onı sol jerlerge ielik qwrğan halıqtardıñ tilderi bayandaydı. Sonımen qatar sol aymaqtıñ iesi bolıp tabılatın halıqtıñ tarihi sırın, atı-jönin, söyleu tiliniñ tegin ajıratu bolıp tabıladı. Toponomika – ejelden bar wğım. Eñ kürdeli salası – onomastika.

Ğasırlar toğısında talay tartıstı jıldar men qan tögilgen künder jatır. Ata-babalarımız nayzanıñ wşımen de, bilektiñ küşimen de, qala berdi qanımen, janımen qorğağan wlan-ğayır dalanıñ ärbir tasınıñ özinde tarih tañbalanğan, aşılmağan sırı bar. Är ölke, är aymaq özinşe bir şejire tarih. Sol şejireni zerttey, tarihına üñile tüsip oqi-toqi bastasañ, täuelsizdikke deyin qazaq jwrtınıñ mıñ ölip mıñ tirilgen talay däuir-kezeñderdiñ sayasi qwrbanı bolğandarın köremiz. Sonday keñ alqaptardıñ biri – özimiz biletin Qaradala. Qoynauı qazınağa tolı, jeri qwnarlı osı ölke de öz şejiresin, tarihın işine tığıp alıp jatır. «Kel, zertte, hattap jaz jeriñdi, suıñdı, tauıñdı, dalañnıñ atın, babalarıñnıñ erligin atap-atap keleşek wrpağıña şejire qılıp qaldır» degendey. Onıñ sebebi de joq emes. Osı Üysin tauı (Ketpen tauı, Qara jota üstirti) men Qaradaladağı jer-su, eldi-meken atauları, qazirgi zamanda elim jerim degen azamattarğa jäne keler wrpaqqa ülken sın bolıp twr. Tegin tanuğa wmtılğan jwrt, keyingi wrpaq tekke qarap jürmesi belgili. Ärkim öz şamasınşa talpınıp, izdenip jatır. «Eşten keş jaqsı» degendey osı öñir jaylı talay-talay zertteu maqalalar jazılıp ta, aytılıp ta jür. Sol zertteu, zerdeleulerdiñ bir parası audan ortalığı Şonjı turalı. Jalpı köpşilik osı ataudıñ män-mağınasına zer sala qoymauı da ıqtimal. «Şonjı» degen kim? Onıñ elimizdiñ tarihına qosarlıq qanday ülesi bar? Onı jas wrpaq bile me? Mine, bizdi büginde osı saual mazalauı tiis.

Älqissa, sonau 1643 jıldan bastap «Orbwlaq» şayqasındağı jeñisten keyingi, iri wrıs osı Qaradala alqabındağı 1683 jılğı Joñğar – Qazaq şayqası. Sebebi, joñğar batırı Şonjınıñ 10 mıñ äskerin Älmerek batır qolbasşılıq etken 6 mıñ äskerdiñ oysıratuı tarihta jazılmağan tarihi jeñis edi.

Sol soğıstağı jas qolbasşı, Batır Älmerek turalı birqatar mağlwmattı Äskerbek Toyğanbekwlınıñ «Qayran elim» tarihi derekti romanınan, «Batır baba Älmerek» turalı «Tazabek batır kitabında» jäne de Älmerek batırdıñ tikeley wrpağı Oraz Qauğabaydıñ «Älmerektiñ bes balası jäne Edil jayıq» esse – hikaya, tarihi tanım kitabında, Joldasbay Twrlıbaywlınıñ «Rayımbek batır» birinşi romanınan tauıp oquğa boladı. Basqa da Qazaqstan, Qıtaydağı jazuşı-zertteuşilerdiñ tarihi maqalalarında da tıñ añız-derekter jeterlik.

Älmerektiñ jastığı joñğar şapqınşılığına qarsı qazaq halqınıñ qan-keşti küresimen twspa-tws keldi. Ayt-Bozımnıñ aqiıq aqını Ködek Bayşığanwlı öz şejire dastanında, babamızdı bılay jırğa qosadı:

«Bozımnan Sarı Janşıq anıq ötken,

Janşıqtı Qızır babañ şalıp ötken,

Janşıqtan Älmerek pen Oljay tuıp,

Älmerek batır bolğan bağı öktem».

Bwdan äri qaray şejire bılay örbidi. Alban bii Süyindiktiñ keluimen, jası bar kärisi bar Alban atqa minerleri Qarqara jaylauında ülken bas qosu ötkizdi. «Elim jwrtım bizge ne boldı, Taubwzar babamız twsındağı aybınımız qayda ketti? Bizdi qay kezde jaular basınıp edi, endi joñğarğa wlıñ – qwl, qızıñ – küñ bolıp tabanına basılıp ötemiz be? Bizde el qorğaytın, qaru wstaytın erkek tuılmadı ma? - degen aşınğan eldiñ sözin estip, Taubwzar batırdıñ şöberesi jası äli jiırmağa jetpegen, Älmerek şauıp şığıp: «Er azamat degen mine biz. Albannıñ bügingidey basqosuın kütkeli qaşan qane jaudı basındırmaymın degen ärbir otbası on segiz ben otız arasındağı azamatın qatarımızğa qossın, jaudıñ basın alıp kek qaytaratın biz», – degen eken.

Eldiñ bas bii Älmerektiñ bolayın dep twrğan, el üşin eñirep tuğan azamat ekenin eki auız sözinen tanidı. Tanıp qana qoymay eldiñ bar azmatına Taubwzarday twlğalı Älmerektiñ jasağına atqa qonuğa ündedi. «El basına kün tuğan kezde, eliñ men jeriñdi qorğauğa attan!» dep Albannıñ bas bii bata beredi.

1680 jıldardan bastap Älmerek bastağan jasaqtı ülkender qoldap, Taubwzar babamızdıñ erlik jolında janında bolğan Sırımbet pen Töles t.b atalarımız jasaqtı jasaqtauğa, jattıqtıruğa, soğıs önerin üyretude bar önerlerin saldı. Sol kezden bastalğan erliktiñ wşqını qas jauımız bolğan joñğarlardı şayqasta jeñumen ayaqtaldı. Bwl biraq uaqıtşa tınıs alu kezeñi edi.

Älmerek batır 1683 jılı jaz ayında, osı Şonjı atalğan eldi mekende, keñ alqapta joñğarmen qan maydanda  Ğaldan Boşoktıñ Şığıs Jetisu qontayşısı (bileuşisi) äygili qolbası Şonjı batırımen jekpe-jekte basın aladı. Älmerektiñ janında mıñbasılar, jüzbasılar Alban Hangeldi, Şapıraştı Türikpen, Dulat Öteğwl Bieke Bayseyit inisi Oljay batırlarmen bas qosıp, joñğarlardıñ 10 mıñ qolın toz-tozın şığarıp, jerimizden türe quıp tastadı.

Jalpı Şonjı atın zerttey kelgende Wyğır audanınıñ ortalığı, Şonjı atauı Joñğar-Qazaq şayqasınan keyingi joñğar batırı jekpe-jekte qazaq batırı Älmerekten jeñilip,  sol jer «Şonjı ölgen» bolıp atalğan. Kele-kele «ölgeni» tüsip, Şonjı atalıp kete barğan. Bwl tarihi däleldi derek. Oğan deyin bwl alqap «Älmerek jayı», jaylauğa köşer, tınıstar, äskerin jattıqtırıp joñğarlarmen soğısqa dayındalatın jaylauı, «jayı» delingen. El aqsaqaldarınıñ aytuında, añız äñgimelerinde, äueli sonau üysin däuirinde, Jibek jolı kezinde moñğol tatar Şıñğıshan däuirinde  bwl aymaq «Qaradala» sauda jolınıñ bir tarmağı bolğan. Odan keyingi kezeñ joñğar otarlauı, orıs patşalığınıñ otarlauı (Resey imperiyası), keñestik kezeñinde Şonjı atauı – Çunja, Çundja atalıp kelgen. Büginde qazaqşalap Şonjı dep alğan jayımız bar. Türiktanuşı S. E. Malovtıñ: «Şonjı sözi «keñ, jay, tanap» mänindegi söz tirkesi» degen pikirin basqa ğalımdar da maqwldaydı. Anıq mağınası men şığu törkini qıtay jazbalarında da belgisiz. Negizinde Şonjı – jalqı esim retinde jazuşı Äsker Toyğanbekwlı «Qayran elim 3 tomdıq kitabındağı birinşi tomında «Älmerek batır» böliminde jan-jaqtı tolıq surettelip jazılğan. Şonjı – joñğar-oyrat esimi.

Körip otırğanımızday, «Şonjı» qazaqqa da, tipti osı Jetisu öñirine 19 ğasırdıñ ayaq şeninde qonıs audarğan wyğır wltına da jat esim. YAğni wrpağımızğa wlıqtar babamızdıñ, danamızdıñ, qala berdi tarihımızğa qaşalğan qanday da bir mañızı bar atau da emes. Endeşe osı jer-su ataularına tarihi tanımı mol ataular bersek, Elbasımızdıñ özi aytqan «Ruhani jañğıru» degenimiz emes pe? Mwnan basqa audanda Sümbe, Şoşanay, Dardamtı, Ardolaytı, t.b ataulardıñ özi jañğırudı qajet etip twrğanı aydan anıq. El-jwrt bolğannan keyin şejire tarih jetip artıladı, tek erinbey izdenip, tauıp oqısa hatqa tüsip jazılsa, keler wrpaq oqıp şınayı tarihtı biler nağız ruhani jañğıru bolar edi.

Wlttığımızdı wlıqtaymız, tarihımızdı wmıtpaymız desek, wrpaq aldında arımız taza bolsın desek babalar erligin esten şığarmayıq. Tuğan jerimizdiñ tarihın tületeyik, sol arqılı ğana jañğıratınımızdı jadımızdan öşirmeyik.

Däulet Künikeev, tarihşı

Abai.kz

 

27 pikir