Särsenbi, 16 Qazan 2019
Alaşorda 9217 61 pikir 14 Jeltoqsan, 2018 sağat 14:37

Ibn äl Asirdıñ jazbası Şıñğıshannıñ qazaq ekenin däleldeydi

Abai.kz aqparattıq portalında "Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdi Qıtay men Resey qalay bwrmaladı?", "Tağı da Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdiñ bwrmalanuı haqında..." attı Bekjan Ädenwlınıñ maqalaları jariyalanğan edi. Sol materialdardıñ jalğası retinde avtordıñ arab tarihşısı Ibn äl Asirdiñ jazbaları negizinde dayındağan tağı bir maqalasın oqırman nazarına wsınıp otırmız.

Hİİİ ğasırdağı arab tarihşısı Ibn äl Asirdiñ «Kitab äl-kamil fi-t-ta'rih» attı eñbegi – Şıñğıshan jorığı jaylı senimdi derekter beretin birden-bir qwjat. Ondağı jariyalanımdar tarihi twlğağa qatıstı qazirgi köptegen daulı mäselelerge nükte qoyatın edi. Endi atalğan jazba derekterine zer salsaq: «V etom godu (1220 g) v stranı islama yavilis' tatarı, bol'şoe tyurkskoe plemya, mesta obitaniya kotorogo gorı Tamgadjskiya, okolo Kitaya; mejdu nimi i stranami musul'manskimi bolee 6 mesyacev. Priçina ih poyavleniya bıla takaya: car' ih, po prozvaniyu Çingizhan, izvestnıy pod imenem Temuçina, pokinuv svoi zemli, dvinulsya v stranı Turkestana i otpravil partiyu kupcov i tyurkov s bol'şim zapasom serebra, bobrov i dr. veşey v goroda Maverannehra: Samarkand i Buharu, kupit' dlya nego materii na odejdu. Prişli oni v odin iz tyurkskih gorodov, prozıvaemıy Otrarom i sostavlyavşiy kraynee vladenie Harezmşaha, u kotorogo tam bıl namestnik. Harezmşah prislal emu prikazanie ubit' ih, otobrat' imuşestvo, nahodyaşeesya pri nih, i prislat' ego k nemu. On ubil ih i otoslal çto pri nih bılo, a veşey bılo mnogo. Kogda pribılo k Harezmşahu, to on razdelil ego mejdu kupcami Buharı i Samarkanda i vzyal s nih stoimost' ego. S teh por, kak Harezmşah otnyal Maverannehr u hataycev, bıl zagrajden put' iz stran Turkestana i iz teh zemel', kotorıe lejat za nim. V starinu, kogda eti stranı prinadlejali hataycam, tuda uje uspela probrat'sya takje çast' tatar, a kogda Harezmşah otnyal u hataycev Maverannehr i umertvil ih, to eti tatarı zavladeli Turkestanom, Kaşgarom, Belyasagunom i dr. i stali hodit' voynoyu na voyska Harezmşaha. (To est'), Çingizhan uje prişel v Turkestan i ovladel Kaşgarom, Belyasagunom i vseyu stranoyu. On vıgnal iz nee prejnih tatar; ne sohranilos' o nih izvestiya i ne ostalos' ot nih sleda, a razbrelis' oni, kak eto sluçilos' s hataycami. Vot poçemu on (Horezmşah) zapretil privozit' ot nih odejdı i proç... Potreboval on k sebe Şihaba Hivinskogo, a eto bıl otliçnıy pravoved, pol'zovavşiysya bol'şim poçetom u Harezmşaha. Predstal on pered nim i skazal Harezmşah emu: «sluçilos' velikoe delo; neobhodimo podumat' o nem. Poday svoe mnenie o tom, kak nam postupit'. Delo vot v çem: na nas dvinulsya vrag iz tyurkskogo kraya, v besçislennom mnojestve».

Şıñğıshan halqınıñ türkilerdiñ tatar taypası ekeni anıq jazılğan. Demek, tarihi twlğa da, onıñ eli de – türkiler, olardı «halha-mañğol» degizgen – Resediñ zımiyan sayasatı. Şıñğıshan eli men mwsılman Maurenahr ölkesiniñ arası altı aylıq jol eken. YAğni, onıñ eli qazirgi Mañğoliya aymağı ekeni anıq. Şıñğıshan Otırar oqiğasına deyin Türkistan, Qaşqar, Talasağın (Balasağın) jäne t.b.aymaqtardı bağındırıp qoyğanın körsetedi. YAğni, Şıñğıshan qazirgi Qazaqstan men Şıñjan aymaqtarın Otırar oqiğasınan bwrın jaulap alğan. Bizdiñ aymaqtı odan bwrın Qwz han As Şıñ eli (hatay-hazaq) bilegenin, olardı jeñgen Tatar elin Şıñğıshan quıp şıqqanın eskertip ötedi. Şıñğıshan Maurenahr aymağına saudagerler men türkilerdi jibergen (osılayşa, Şıñğıshan eli türkiler ekenin tağı bayqatadı). Horezmşah öz keñesşisine türkiler elinen köp jau qolı kele jatqanın aytıp, keñes swrağanın jazğan (osı twsta Şıñğıshan eliniñ türkiler ekenin tağı añğaramız).

Kelesi oqiğalar jelisin jalğastırayıq: «Çingizhan otpravil poslanie k Horezmşahu. On, ugrojaya, zayavil: «Vı ubili moih lyudey i zabrali ih dobro. Gotov'tes' k voyne! YA idu k vam s voyskom, kotoromu vı ne smojete protivostoyat'». Kogda tot uslışal ego, on prikazal ubit' posla, i tot bıl ubit. Tem, kto soprovojdal ego, on prikazal otrezat' borodı i vernul k ih hozyainu Çingizhanu. Horezmşah podgotovilsya k pohodu i srazu je posle posla vıstupil, çtobı operedit' vest' o svoem i vnezapno napast' na Çingizhana. On pustilsya v put' i dvigalsya bez ostanovok, tak çto pokrıl vse eto rasstoyanie za çetıre mesyaca, poka ne pribıl k ih jilişam. No v nih on uvidel liş' jenşin, podrostkov i detey. On napal na nih, zahvatil ih i otpravil jenşin s ih det'mi v nevolyu. Priçinoy otsutstviya nevernıh v ih jilişah bılo to, çto oni otpravilis' na voynu s odnim iz tyurkskih hanov po imeni Kuşluhan. Oni srazilis' s nim, nanesli emu porajenie, zahvatili ego imuşestvo i otpravilis' obratno. Po doroge ih zastigla vest' o tom, çto sdelal horezmşah s ostavlennımi imi. Oni stremitel'no dvinulis' vpered i zastigli horezmşaha prejde, çem on pokinul ih stanovişe. Obe storonı prilojili vse svoi silı i mujestvo v etom boyu, a vsya eta bitva velas' s sınom Çingiz-hana. Otec ego ne bıl v srajenii i daje ne znal o nem. Boy prodoljalsya troe sutok, i s obeih storon bılo ubito nesmetnoe çislo lyudey, i nikto ne bejal. Dlya vseh nih stalo nevınosimım srajat'sya dal'şe. Nevernıe vernulis' k svoemu caryu Çingizhanu, a musul'mane – v Buharu. Horezmşah stal gotovit'sya k osade, znaya o svoey slabosti. Horezmşah prikazal jitelyam Buharı i Samarkanda prigotovit'sya k osade. On sobral pripası dlya oboronı i raspolojil v Buhare dlya ee zaşitı dvadcat' tısyaç vsadnikov, a v Samarkande pyat'desyat tısyaç, skazav im: «Zaşişayte gorod, poka ya ne vernus' v Horezm i Horasan, gde soberu voyska, i prizovu na pomoş' musul'man i vernus' k vam».

Şıñğıshan jibergen elşini öltirip, qalğanınıñ saqalın küzep eline qaytarğan Horezmşah, jedel jürip olardan bwrın tört ayda Şıñğıshan ordasına jetkeni aytılğan. Ondağı barlıq er adamdardıñ Tatar hanı Kuşlıkqa qarsı jorıqqa ketkenin paydalanğan Horezmşah jas balalar men äyelderdi twtqınğa alıp, jolğa şıqqan. Alayda, olardı Kuşlık handı jeñip qaytıp kele jatqan Şıñğıshannıñ wlı äskerimen toqtatqan. Aralarında ülken şayqas bolıp köp adam qaza tabadı, aqırı eki jağı da şarşap, ärqaysısı öz twrağına qaytqan. Bwl soğısqa Şıñğıshan qatıspağan, şayqas onıñ wlı men Horezmşah äskerleri arasında bolğan. Sol kezde Horezmşah öziniñ älsiz ekenin tüsingeni aytıladı. Horezmşah Bwhara men Samarhandtıñ qorğanısın küşeytken. Özi ülken äsker jinap keluge uäde berip, Horasan men Horezm aymağına bettegen (osı derekten Horezm qalası käzirgi Iran aumağında bolğanı bayqaladı, yağni, Reseylikterdiñ köne Ürgeniş qalasın Horezm deui jalğan bwrmalau bolıp tabıladı).

Odan keyngi oqiğalar jelisi bılay örbidi: «Nevernıe je pribıli k Buhare çerez 5 mesyacev posle prihoda Harezmşaha, osadili ee i tri dnya veli protiv nee jestokiy i neprerıvnıy boy. Pribıl sam Çingiz-han, okrujil krepost' i ob'yavil v gorode, çtobı nikto ne protivilsya emu, a esli kto budet protivit'sya, ego ub'yut. On skazal jitelyam Buharı: «YA trebuyu ot vas te slitki serebra, kotorıe prodal vam horezmşah. Oni prinadlejat mne i vzyatı u moih lyudey. Seyças oni u vas». Zatem on prikazal uyti iz goroda. Oni uşli, lişennıe svoego imuşestva. Ni u kogo iz nih ne ostalos' niçego, krome toy odejdı, çto na nem. Nevernıe voşli v gorod i stali grabit' i ubivat' vsyakogo, kogo nahodili. Stala Buhara «razruşennoy do osnovaniya», «kak budto bı i ne bıla ona bogatoy vçera».

Şıñğıshan äskerimen bes ayda Bwharağa jetken eken (osı derek han ordasınıñ qazirgi Mañğoliyada bolğanın tağı rastaydı). Şıñğıshannıñ Bwhara twrğındarı aldında eki ret söz söylegeni jazılğan (bwl Şıñğıshannıñ türkitildi ekenin däleldeydi). Bwhara qalası tolıq qiratılğanı bayandalğan (arab ğalımı Ibn Batuta Bwharanıñ HİV ğasırda sol talqandalğanınan keyin oñala qoymağanın mälimdeydi).

Kelesi oqiğalarğa köz jügirtsek: «Kogda oni priblizilis' k Samarkandu, oni poslali vpered konnicu, ostaviv pozadi peşih, plennıh i obozı, kotorıe postepenno dvigalis', vselyaya strah v serdca musul'man. Nevernıe okrujili gorod, v kotorom bılo pyat'desyat tısyaç horezmskih voinov. Çto je kasaetsya vsego naseleniya goroda, to ego bılo nesmetnoe mnojestvo. Protiv nevernıh vışli samıe smelıe, besstraşnıe i sil'nıe, togda kak ne vışel ni odin iz horezmskih voinov, ispugavşihsya etih proklyatıh. Oni srajalis' s nimi peşimi za predelami goroda. Vse do odnogo bıli ubitı muçenikami za veru, da budet dovolen imi Allah! Togda voysko, sostoyavşee iz tyurkov, skazalo: «mı iz roda ih, oni ne ub'yut nas», i poprosilo pomilovaniya. Oni soşlis' s nimi na etom i otkrıli gorodskie vorota. Voydya v gorod, oni razgrabili ego i sojgli sobornuyu meçet', a ostal'noe ostavili, kak bılo».

Bwl joldardan Samarhand qalasında äsker bolıp otırğan türkiler özderiniñ Şıñğıshan halqınan ekenin paydalanıp bastarın aman alıp qaluğa tırısqanın, özara kelisim boyınşa olardıñ qala qaqpasın aşıp bergenin köremiz. Sonımen qatar osı derek Şıñğıshan halqınıñ türki ğana emes, qazaq halqı ekenin de ayğaqtaydı. Öytkeni, sonau Mañğoliyadan şıqqan türkiler men Samarhandta erteden äsker bolıp kelgen türkilerge ortaq halıq tek qazaq boluı mümkin. Samarhand qalasındağı bastı meşitti ğana örtepti, jalpı qalanıñ özi qiraudan aman qalğan. Geografiyalıq kartağa qarasaq, Şıñğıshan äskeri äueli Samarhandtı, sosın Bwharanı aluı tiis edi. Bir qızığı, Bwhara evreyleri ataularına zer salsañız, olar sol Bwharada ömir sürui kerek siyaqtı. Alayda, olar negizinen Samarhandta şoğırlanğan. Ibn Batuta HİV ğasırda hadis ğılımınıñ wlı ğwlaması Äl Bwharidiñ molası Bwhara mañında ekenin körsetedi. Al qazir ol kesene Samarhand qalasınıñ mañında ekeni mälim. Bwhara qalasınıñ simvolı – Kalyan mwnarası Hİİ ğasırda salınğan delinedi. Alayda, Ibn Batuta HİV ğasırda Bwharada onday erekşe mwnara bolğanın jazbaydı. Bwdan qos şahardıñ tarihında ülken şikilik barın añğaramız. Şaması, Resey imperiyası nemese Bwhara evreyleri ıqpalımen eki qala atauı auıstırılğan, ärine ol iezuidterdiñ türkiler tarihın bwrmalau üşin jasağan josparlı isi boluı da mümkin.

Kelesi tarihi derekterdi şolayıq: «Posle togo, kak nevernıe zavladeli Samarkandom, Çingiz-han napravil v pohod dvadcat' tısyaç vsadnikov, skazav im: «Işite horezmşaha, gde bı on ni bıl, daje esli on ucepilsya za nebesa, poka ne otışite i ne zahvatite ego!». Kogda horezmşah uslışal ob ih priblijenii, on otpravilsya v Mazandaran, takje prinadlejavşiy emu. Tatarı ustremilis' vsled za nim. Horezmşah doşel do gavani na More Tabaristana, izvestnoy pod nazvaniem Abaskun, a u nego bıla tam krepost' v more. Posle pribıtiya v tu upomyanutuyu krepost', horezmşah skonçalsya v ney.  Posle togo, kak tatarı, uşedşie na zapad, otçayalis' zahvatit' horezmşaha, oni povernuli i napravilis' v goroda Mazandarana. Pokonçiv s Mazandaranom, oni poşli na Rey. Po doroge oni uvideli mat' horezmşaha, ego jen, imuşestvo i sokrovişa. A delo v tom, çto mat' horezmşaha uslışala o tom, çto sluçilos' s ee sınom. Ona ispugalas', pokinula Horezm i napravilas' v storonu Reya, çtobı potom uyti v Isfahan, Hamadan i stranu Djibal i nayti tam zaşitu. Nevernıe sluçayno natolknulis' na nee i zahvatili ee i vse, çto bılo pri ney, do ee pribıtiya v Rey».

Şıñğıshan Horezmşahtı wstauğa arnayı äsker jibergeni, Horezmşahtıñ Kaspiy teñizindegi Mazandaran ölkesine jaqın aralda qaytıs bolğanı bayandalğan. Horezmşahtıñ anası Horezmnen şığıp Rey aymağı arqılı Isfahan men Hamadan aymağına bettegen. Alayda, onı Mazandaran ölkesinen Reyge qaytıp kele jatqan Şıñğıshan äskeri wstap aladı. Körip otırğanımızday, Horezm qalası eski Ürgeniş emes. Horezm – şamamen qazirgi Türkimenabad qalası ornında, al Rey qazirgi Aşhabad şaharı ornında bolğan siyaqtı. Qalay desek te, Resey imperiyası türkiler tarihın josparlı türde özgertken, sol üşin köptegen tarihi orındardıñ atauın bwrmalağan nemese özgertken. Tek Iran aumağındağı eldi mekenderdiñ atauları sol qalpında qalğan.

Ibn äl Asir derekteriniñ kelesi oqiğaları: «Çto kasaetsya otryada voysk, kotorıy Çingizhan poslal v Horezm, to on bıl samım mnogoçislennım iz nih po priçine bol'şoy veliçinı goroda. V ney nahodilos' bol'şoe voysko, a jiteli ee slavilis' hrabrost'yu i bıli mnogoçislennı. Osada prodoljalas' pyat' mesyacev. Tatarı poslali k svoemu caryu Çingiz-hanu za pomoş'yu, i tot podderjal ih bol'şim çislom lyudey. Kogda oni pribıli k gorodu, nevernıe neprerıvno atakovali ego i zavladeli çast'yu ego. Srajeniya velis' neprestanno, i tatarı zahvatıvali u nih kvartal za kvartalom. Tak prodoljalos' do teh por, poka oni ne zanyali ves' gorod. Oni ubili vseh nahodivşihsya v nem i razgrabili vse, çto v nem bılo. Zatem oni otkrıli dambı, zaşişavşey gorod ot vod Djayhuna, i ves' ego zatopili. Postroyki v nem ruhnuli, i mesto ego stalo sploşnoy vodoy. Nikto, koneçno, ne ucelel iz ego jiteley. Esli v drugih gorodah kto-to ostavalsya v jivıh, libo spryatavşis', libo bejav, libo upav sredi ubitıh i potom naydya put' k spaseniyu, to teh jiteley Horezma, kotorıe spryatalis' ot tatar, zatopila voda, ili pogrebli ruhnuvşie postroyki. I stala ona ruinami, pustoş'yu».

Horezm qalası Amudariya özeniniñ jağasında ornalasqanın, Şıñğıshan özendegi bögetti aşıp jiberip, Horezmdi sumen şayıp, tolıq joyğanın aytadı. Reseylikter HİV ğasırda Ibn Batuta barğan Hojeli qalasın Horezm dep bwrmalaydı da, qazirgi köne Ürgenişti sol Horezm dep tüsindiredi. Alayda, arab ğalımı barğan Hojeli qalası ekenin ondağı Amunidin qoja kesenesi ayğaqtaytının bwrınğı maqalamızda aytqanbız. Köne Ürgeniş qalasındağı öte biik minaret (qazir aman qalğanınıñ biiktigi – 60 metr) Ibn Batutanıñ jazbalarınan mülde kezdespeydi. Al tarihşınıñ onı körmeui mümkin emesin ğalımdar da aytadı. Osı jayttar orıs oqımıstılarınıñ köp ötiriginiñ biriniñ betin aşadı.

Endi mınau derekterge nazar salıñız: «Kogda tatarı osvobodilis' ot Horasana i vernulis' k svoemu caryu Çingiz-hanu, on snaryadil ogromnoe voysko v Gaznu, a v ney bıl pravitelem Djalal ad-din, sın horezm-şaha. Tam oni vstretilis' i vstupili v jestokoe srajenie, prodoljavşeesya tri dnya. Zatem Allah nisposlal pobedu musul'manam, i tatarı bejali. Çingiz-han snaryadil bol'şoe voysko, bol'şee, çem v pervıy raz, vo glave s odnim iz svoih sınovey, i napravil ego protiv nego. Nevernıe pribıli v Kabul. Protivniki vıstroilis' drug protiv druga, i mejdu nimi proizoşlo velikoe srajenie. Nevernıe vtoriçno bejali, i mnogie iz nih bıli ubitı. Zatem mejdu musul'manami voznikli razdorı iz-za dobıçi. Priçinoy zdes' bılo to, çto odin iz emirov po imeni Sayf ad-din Agrak (Bograk), rodom iz tyurkov – haladjey, bıl smelım i otvajnım. On liçno uçastvoval v jarkih srajeniyah s tatarami, çelovek hrabrıy i otvajnıy, opıtnıy v voennom dele, liçno znakomıy s hitrostyami i trudnostyami voynı protiv Tatar, i on skazal voinam Djalal ad-dina: «Vı opozdali, ispolnennıe strahom pered nimi». A sredi musul'man bıl eşe glavnıy emir po imeni Malikhan, sostoyavşiy v rodstve s horezmşahom i yavlyavşiysya vladetelem Gerata. Eti dva emira povzdorili iz-za dobıçi i vstupili v shvatku, vo vremya kotoroy bıl ubit brat Agraka. Tot skazal: «YA obratil v begstvo tatar, i iz-za etoy ubit moy brat!» On razgnevalsya, pokinul lager' i otpravilsya v Indiyu. Za nim posledovalo tridcat' tısyaç voinov. Silı musul'man bıli podorvanı, i oni stali slabımi. V eto vremya neojidanno prişla vest', çto poyavilsya Çingiz-han s soedineniyami svoih voysk. Kogda Djalal ad-din uvidel, naskol'ko oslabli musul'mane iz-za uhoda teh voysk, i çto ne mogut ustoyat', on napravilsya v storonu Indii».

Bwl derekte qazirgi Auğanstan-Päkistan aymağındağı türki halaj eli turalı aytıladı. Tarihşılar halajdardıñ Ündistan men Auğanstan aumaqtarına Türki qağanatınıñ äskeri bolıp barğanın bir auızdan moyındaydı. YAğni, türki halaj Vİİ ğasırda sol aymaqqa barıp ornıqqan. «Halaj» jäne «hazah» atauları arabşa jazıluında öte wqsas (حلج – halaj, حذح – hazah). Osı fakt qazaq halqınıñ öz Otanında Türki qağanatı zamanında, yağni Vİİ ğasırda bar ekenin ayğaqtaydı. Ibn Batuta da qazirgi Auğanstan men Ündistan aumağında HİV ğasırda otırğan erjürek türkiler eli jaylı bayandaydı. Orısşa audarmada olardı «halaj» dep körsetpese de, derekterdiñ solar turalı ekeni dausız.

Arab jazbaları türki dep bizdiñ dala halqın atağanın bwrınıraqta ayttıq. Sondıqtan Auğanstan aumağına Türki qağanatı äskeri bolıp barğan türki halaj elin türki hazah degen jön. Türki halaj ämiriniñ (Agrak-Bograk) Şıñğıshan äskeri qoldanatın soğıs taktikasın jaqsı biletini onıñ eli men Şıñğıshan eliniñ qazaq halqınan ekenin tağı däleldeydi (qazaq halqınıñ erteden qalıptasqan özindik soğıs taktikası Şıñğıshan eline de tän ortaq dästür bolğan).

Kelesi oqiğalar jelisin köreyik: «Dumali vse oni, çto Tatarı spokoyno probudut zimu do vesnı, no te ne postupili tak, a dvinulis' i poşli v zemli Gruzin. K nim prisoedinilsya tyurkskiy memlyuk, odin iz memlyukov Uzbeka, po imeni Akuş, kotorıy sobral jiteley etih gor i stepey. Sobralos' u nego mnojestvo naroda, i voşel on v peregovorı s Tatarami otnositel'no prisoedineniya k nim. Oni otvetili emu soglasiem i sklonilis' k nemu iz-za obşego ih proishojdeniya. Soedinilis' oni i poşli vo glave Tatar na Gruzin. Kogda tatarı priblizilis' k Tiflisu, gruzinı, sobravşis', vse vıstupili protiv nih, voorujennıe do zubov..., no kogda uvideli, çto tatarı uje vstupili v stranu i çto im ne pomeşali sdelat' eto ni gorı, ni uşel'ya, ni çto drugoe, oni vozvratilis' v Tiflis i ostavili gorod, a tatarı sdelali v ney çto hoteli; grabili, ubivali, i razruşali».

Mwnda Akuş degen türki mamluktiñ jergilikti twrğındardan äsker jinap, qazirgi Azerbayjanğa barğan Şıñğıshan äskerine qosılğanı jazılğan. Eñ bastısı, olar men Şıñğıshan äskeri bir halıqtan ekenin anıq körsetilipti. Zakavkaz'ede qazaq halqınıñ ülken tobı Vİİ ğasırdan otırğanın, qazirgi Azerbayjandağı Qazaq qalası sol zamandardan qalğanın arab derekteri rastaytının aytqanbız. Sondıqtan Akuş degen türki mamluktiñ (özge audarmada qıpşaq delingen) Şıñğıshan äskerimen bir halıqtan ekenin körsetken osı derek olardıñ qazaq halqınan ekenin äygileydi.

Ibn äl Asirdiñ jazbaları bılay jalğasadı: «Poluçiv izvestie o nih, alanı pospeşili sobrat' u sebya mnogo kipçakov; oni srazilis' s nimi, no ni odna storona ne preodolela drugoy. Togda tatarı poslali skazat' kipçakam: “Mı s vami odnogo roda, a eti alanı vam ne rodnya, çtobı vı im pomogali, i ih religiya ne pohoja na vaşu. Mı vam daem obeşanie ne trogat' vas, i mı vam dadim skol'ko hotite deneg i odejdı, esli vı ne budete vmeşivat'sya mejdu nami i imi”. I oni deystvitel'no prepodnesli im to, o çem bılo ugovoreno, posle çego kipçaki pokinuli gorod alanov: i na nih napali tatarı, mnogih iz nih perebili, ograbili i uveli v plen. Potom oni napravilis' k kipçakam, kotorıe, çuvstvuya sebya v bezopasnosti, v silu zaklyuçennogo mejdu nimi i mira, razoşlis', no ne uspeli oni opomnit'sya, kak neojidanno napali na nih tatarı, vtorglis' v ih stranu i po oçeredi nanesli im porajenie i otnyali u nih vdvoe bol'şe togo, çto oni im dali. Kipçaki, jivşie daleko, uslışav ob etom, bejali daleko bez boya, priçem odni iz nih iskali ubejişa v lesah, drugie v gorah, a inıe uşli v stranu rusov; tatarı je ostalis' v strane kipçakov, bogatoy bol'şimi postbişami zimoy i letom. V ney est' holodnıe letom i teplıe zimoy mesta, bogatıe pastbişami. Eto – strana lesov na beregu morya. Oni doşli do goroda Sudaka, goroda kipçakov, gde ih glavnıe silı; on nahoditsya na beregu Hazarskogo morya i k nemu pristayut korabli. Eto Hazarskoe more soedinyaetsya s zalivom Konstatantinopolya. Dostignuv Sudaka, tatarı ovladeli im, jiteli je ego razbejalis' v raznıe stranı; odni uşli v gorı so svoimi sem'yami i imuşestvom, drugie seli na korabli i otpravilis' v stranu rumov, çto v rukah musul'man – detey Kılıç-Arslana».

Bayqağanımızday, Tbilisi aymağın tonağan Şıñğıshan äskeri odan äri Alan eline ayaq basqan, olardı alandar men qıpşaqtardıñ birikken äskeri kütip alğan. Şıñğıshan äskeriniñ Kavkazdağı qıpşaq eline: «Biz – bir halıqpız» dep aytqanı anıq. Osı derek Şıñğıshan eli men orısşa audarmada «qıpşaq» delingen eldiñ qazaq halqı ekenin anıq ayğaqtaydı (Kavkazda «qıpşaq» atauı mülde joq, esesine «qazaq» atauı öte köp saqtalğan). Derekte teñizdiñ Konstantinopol' bwğazımen baylanısatını, onıñ jağasındağı Sudak qalasınıñ twrğındarı kememen Türkiya aumağına ketkeni bayandalğan. Sudak qalasınıñ qazirgi Novorossiysk ekenin HİV ğasırdağı Ibn Batuta deregi däleldeytinin aldıñğı maqalalarımızdıñ birinde aytqanbız. Osı derekter äñgimeniñ Qarateñiz jayında ekenin jäne qıpşaq-qazaq eli eki Kavkaz tauı arasındağı Kolhida jazığında ornalasqanın däleldeydi. Vizantiya imperatorı ol jerdi İH ğasırda «Strana Kasahiya» dep atağan jäne HVİ ğasırda onda qazaq eli otırğanı Anna Antonovskayanıñ eñbeginde bayandaladı. Osı eki fakti de ol eldiñ qıpşaq emestigin, olardıñ öz atauları qazaq ekenin ayqın ayğaqtaydı. Sondıqtan olardı öz halqı dep tanığan Şıñğıshan äskerin qazaqtar demeu – aqılğa simaydı.

Kelesi oqiğalar jelisine oy jügirteyik: «Posle togo, kak tatarı zanyali zemlyu kipçakov, jiteli kotoroy razbrelis', kak mı uje upomyanuli v raznıe storonı, bol'şaya çast' ih napravilas' v stranu rusov. Eto dlinnaya, şirokaya strana, graniçaşaya s ih stranoy, i naselenie kotoroy ispoveduet hristianstvo. Provedya v strane kipçakov dovol'no prodoljitel'noe vremya, tatarı dvinulis' potom v 1223 godu v stranu rusov. Uslışav ob etom, rusı i kipçaki vıstupili na dorogu, po kotoroy şli tatarı, çtobı vstretit'sya s nimi do togo, kak oni doydut do ih stranı, s tem çtobı pomeşat' im vtorgnut'sya v nee. Uznav ob etom, tatarı povernuli nazad. Rusı i kipçaki pognalis' za tatarami, a te prodoljali otstupat' v teçenie dvenadcati dney, presleduemıe imi po pyatam. No vdrug tatarı povernuli protiv rusov, kotorıe ne uspeli oglyanut'sya, kak stolknulis' s nimi neojidanno dlya sebya, tak kak oni sçitali sebya v bezopasnosti i çuvstvovali sebya sil'nee ih. Srajenie mejdu nimi prodoljalos' neskol'ko dney, no zatem tatarı odoleli, a kipçaki i rusı obratilis' v ujasnoe begstvo posle togo, kak tatarı nanesli im sil'noe porajenie. Za nimi pognalis' mnogie, ubivaya, grabya i razoryaya stranu, tak çto bol'şaya çast' ee opustela. Mnogie vidnıe kupcı iz rusov i bogatıe lyudi, sobravşis' i zahvativ s soboy, çto bılo im dorogo, otpravilis' morem na neskol'kih korablyah v musul'manskie stranı».

Qıpşaq-qazaq jerinen äri, qazirgi Kuban-Qırım aumaqtarında hristian dindi rus (urus) eli ornalasqan eken, ol eldiñ qıpşaq eline körşi jatqanı anıq bayandalğan. Rus (urus) eliniñ saudagerleri men bayları kemelerimen Qarateñiz arqılı qazirgi Türkiya aumağına qaşqanı da ol eldiñ bügingi Qırım men Kubanda otırğanın ayğaqtaydı. Tarihi derekterden İV-V ğasırlarda ol aymaqta saq-skifterdiñ Aors taypası mekendegenin bilemiz. Odan keyin İH-H ğasırlarda Qırımda urus pen sakalba elderi qonıs tapqanın arab ğalımı Äl Masudi bayandaydı. Aors – dwrısında Arıs ekenin Kavkazdağı Avar nucal'digin bilegen qırımdıq dinastiyanıñ şejiresi körsetedi. Onda «Urus tobınıñ arğı atası – Arıshan» dep anıq jazılğan. Arıs atauın aors qılğan – ejelgi rum-grek eli. Ol aymaqqa Vİİ ğasırda jetken qazaqtar aors elin «orıs» dep atağan, osı atau oğız-hazarlarşa «urus» bolğandıqtan, arab jazbalarına solay engen. Keyin reseylikter «urus» atauın tarihqa «rus'» dep ornıqtırdı. Şındığında, urus-rus eli türkitildi bolğan, olardıñ tuıstarı «sakalba» degender – saq eliniñ alban taypası (qazaqtıñ alban taypasımen tuıs).

Qıpşaq-qazaq elinde tınığıp alğan Şıñğıshan äskeri arı qaray körşi jatqan urus eline taban tireydi. Urus pen qıpşaq-qazaqtardıñ birikken äskeri şekarada kütip alğanda keri şegingen Şıñğıshan äskerin olar 12 kün boyı quğan. Sodan soñ kenetten qarsı şabuıldağan Şıñğıshan äskerinen oysıray jeñilgen. Orıs ğalımdarı aytatınday, «Kal'ka özeni boyında eki jaq betpe-bet kelip soğıspağan», oqiğa mülde basqaşa örbigen jäne ol oqiğa qazirgi Kuban aumağında orın alğan. Derekte urus pen qıpşaq-qazaqtardıñ birikken äskeri körsetilui, qazaqtardıñ qazirgi Don aumağında Şıñğıshanğa deyingi zamandardan otırğanın bayqatadı. Ibn Batuta bolsa, HİV ğasırda Kuban men Dondağı «tezek» dep atalatın maldıñ qiın otın qılatın jäne «arba» degen kölikpen köşip-qonatın halıqtıñ Qıpşaq eli ekenin jazadı. Olardıñ Qırımğa jaqın otırğandarı hristian dindi ekenin de aytuıdı wmıtpaydı. Osı faktiler qazirgi Kuban men Don kazaktarı HİV ğasırda türkitildi qazaqtar bolğanın ayğaqtaydı. Olar keyin Reseydiñ şirkeu tiline köşuge mäjbür bolıp, öz tilinen ayrılıp, orıs tildi kazak degen tobırğa aynalğan.

Tarihi qwjattağı derekter tizbegi bılay jalğasadı:  «Posle togo, çto sdelali tatarı s rusami i posle togo, kak ograbili ih stranu, kak mı vışe govorili, oni uşli ot nih i otpravilis' v konce 1223 goda k Bolgaru. Uslışav ob ih priblijenii, jiteli Bolgara ustroili im v neskol'kih mestah zasadı i vıstupili protiv nih. Vstretivşis' s nimi, oni povlekli ih za soboy, poka ne proşli mesta, gde bıli zasadı, posle çego sidevşie tam vıstupili protiv nih szadi, tak çto tatarı oçutilis' v sredine, i ih naçali rubit' so vseh storon. Bol'şinstvo ih bılo perebito, i liş' nemnogie iz nih spaslis'. Govoryat, çto ih bılo vsego çetıre tısyaçi çelovek, kotorıe i napravilis' v Saksin k svoemu caryu Çingizhanu».

YAğni, rus-urus elin talqandağan Şıñğıshan äskeri odan keyin Bwlğar eline bet bwradı. Osı derek qazirgi işki Reseyde otırğan halıq Bwlğar eli ekenin däleldeydi. Ibn Batuta HİV ğasırda Altın ordağa bağınıştı Bwlğar eline arnayı barğan, Bwlğar qalasında bolğan. Ğalımnıñ sol aymaqtıñ klimatı jaylı derekteri ol qalanıñ bügingi Moskva ekenin körsetetinin aytqanbız. Ibn Batuta ol jerde mwsılman bwlğar eli mekendeytinin jazğan, onda orıs, slavyan atauları kezdespeydi. Kerisinşe, «hristian urus eli» dep Soltüstik Kavkazdıñ taulı aymağın körsetedi (qırımdıq urus tobı nemese Avar nucal'deri bilegen el).

Aleksandr Nevskiy men Ivan Groznıydiñ dulığalarındağı arabşa jazbalar da orıstardıñ ata-babası mwsılman bwlğar eli ekenin añğartadı. Olardı qırımdıq Rus eliniñ ökilderi bilegeni mälim (ryurik-börik dinastiyası), sol sebepten bwlğar elin rus dep tanu keyin qalıptastı. Resey imperiyası biligine HVİ ğasırdıñ soñında hristian dindi Romanovtar dinastiyasın otırğızğan iezuid tobı tarihtı tolıq özgertip jazğan. Olar europalıq kresşiler jorığına toytarıs bergen mwsılman bwlğar knyazin Aleksandr Nevskiy qıldı. Özderi ulap öltirgen mwsılman Tit patşanı Ivan Groznıy dep tarihqa engizdi. Eñ bastısı, bileuşileri urus tobı bolğan bwlğar elin «russkie» dep atap, «Orıs halqı – İH ğasırdan hristian bolğan slavyandar» dedi. Al bwlğar elin «Tatarlardıñ ata-babası» dep sendirdi.

Sonımen Hİİİ ğasırda bükil mwsılman äleminiñ ortaq tarihın jazğan Ibn äl Asir öz zamanındağı oqiğalardı bayanday kele, Şıñğıshan şıqqan eldiñ türki ekenin anıq körsetedi. Derekterdi mwhiyat qarasañız, olardıñ öz atauı qazaq ekenin de añğaru qiın emes (jazbanıñ arapşa tüpnwsqasında «qazaq» dep jazılğan boluıda mümkin). Al HİV ğasırdağı arab sayahatşısı Ibn Batuta Şıñğıshan haza (q) elinen dep jazadı jäne ol äueli bağındırğan bes aymaqtıñ birin Haşakiya dep körsetedi. Senimdiligin älem ğalımdarı ğana emes, tipti Reseydiñ ataqtı ğalım-akademikteri moyındağan osı eki arab ğalımınıñ eñbekteri qazaq halqı tarihın beyşara küyge tüsirgen Resey imperiyası men Keñes odağınıñ ideologiyası ekenin ayğaqtaydı. Alayda, osınday bwltartpas derekterdi köre twra, «Qazaq keşe payda boldı» deuden taymaytın, tipti sol reseylik jalğan tarihi twjırımdardı qızğıştay qorğaytın tarihşılarımızdıñ sanasın özgertu qiınnıñ qiını bolıp twr. Olardıñ Reseydiñ jansızı emesi ras. Biraq olardiki qateleskenin moyındauğa täkäpparlığı jibermeytin pendeşilik, älde älgi ideologiya qandarına, milarına deyin siñip ketken orısqwldıq. Memleketi men wlt müddesin bärinen joğarı qoyatın, sol üşin jibergen qatelikterdi moyındap, osınday arab jazbaları arqılı şınayı tarihımızdı paş etetin qazaq ğalımı kerek bizge.

Däl käzir tarih ğılımınıñ ökilderi Prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qazaq tarihın qayta jazıp şığu jaylı soñğı tapsırmasın orındauğa dayındıq jasauda. Patşa bwyırğan soñ bir mañızdı dünieler jasağansıp, artın qwrdımğa jibermese deymiz, äyteuir. Bir ğalımdarımız «Täjikstan men Türkiya arhivterine qol jetkizetin boldıq» dep jar salıptı. Äy, Täjikstannan ne tabadı, ol keşegi orıs imperiyası bilep-töstegen eldiñ biri ğana. Ol arhivten sol orıs oqımıstıları bwrmalağan derekter ğana tabıladı. Al Türkiya arhivterindegi Osman imperiyasına jäne oğan deyingi zamandarğa baylanıstı jazbalardıñ basım böligi eş zerttelmegen. Sondıqtan, Alla qalasa, ol jaqtan qazaq halqı jaylı tıñ dünieler şığadı. Eñ dwrısı, arab tarihşıları – Äl Masudi men Ibn äl Asir jazbaların jäne arab sayahatşısı Ibn Batuta eñbekterin tüpnwsqadan qazaq ğalımdarınıñ özderi zerttese (Halıqaralıq Türki akademiyasınıñ basşılığı onı zertteudi sondağı orıs mamandarğa jükteui äbden mümkin, olar derekterdi reseylik twjırımdarğa say wsınatını dausız).  Sonda ğana şınayı tarihımızben qauışıp, qazaq halqı ruhani jañğırudı basınan ötkizer edi...

(Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

 

61 pikir