Düysenbi, 14 Qazan 2019
Alaşorda 3560 6 pikir 11 Jeltoqsan, 2018 sağat 11:46

Abay bolıs kezinde parağa ne aluşı edi?

Abaydıñ aynasına qarağan är qazaq özin, jasap jatqan qoğamın köredi.

Onıñ öleñderi ğana emes, adami kelbetiniñ aynası ärbir «menniñ» qıñırın tüzep, qisığın jönge salar ruhani tez ispetti.

Ämmege mälim jayt Abay da äkimşilik qızmet atqarğan kisi. Şıñğıstau öñiriniñ bolısı bolğan. Bir derekterde bolıstıq qızmetiniñ uaqıtın 12 jıl dese, soñğı qwjat derekteri 15 jılğa juıq bolıstıq qızmet atqarğan deydi[1].

Qızığı bügingi qazaq qoğamı kürese tolassız jürip jatqanına qaramastan «para indetinen» äli de ayığa almay keledi... Beretin de halıqtıñ öz adamı, alatın da öz adamı. Nemese swraytın da, beretin de halıqtıñ öz adamdarı. Osı arada «Abay para aldı ma eken?» dep oylap otırğan bolarsız...

Twrağwl estelikterinde mınanday äñgime kezdesedi:

Mıñjasar Qwbılan balası degen atasınan beri neşe ret şabılıp-şaşılsa da, düre jep, abaqtığa jatıp, jer audarılsa da üyine kelisimen tağı wrlıq qılatın käri wrınıñ aytqanı:

«Jasımda Abaydıñ swrağan malınıñ şının aytıp, şınşıl atanıp, abıroylı wrı bolıp jürdim. Sonau bir jılı Qarakesekten molıraq mal alıp, endi osı maldı kim swrasa da aytpalıq desip, bar joldasımmen tügel töbemizge tas qoyıp anttasqanbız. Sodan keyin joqşı kelgen jerden Abay meni şaqırtıp alıp swrap edi aytpay tanğam. Qıstıñ saqıldağan ayazında, töbeme suıq su qwyıp, qinasa da aytpay otırğanımda, Abaydıñ özi: «Oy, Qwday atqan, ne ottap otırsıñ. Bir joldasıñ äldeqaşan aytqan. Päleniñ pälen alıptı, tügeniñ tügen alıptı. Joldasıñ pälenşe, tügenşe dep barıp jayıp salğanı. Süytsem itter aytıp qoyğan eken. Sodan keyin ömir boyı sözime senbeytin qılıp aldım»[2].

Al, Hakimniñ balası: «Şınında, äkemniñ wrıdan alatın parası – şın sözi edi[3]» dese, Kökbay esteliginde «Ötirik aytpay, şının aytatın bolsa, mal wrlaytın wrı bolsa da süyuşi edi. Wrıdan alatın parası – şının aytqanı» dep keledi.

Kökbay men Twrağwldıñ sözi äbden qisındı.

Abaydıñ zamandas wrılarınıñ sözi: "Abaydıñ aldına ötirik sözben bara almaymız. Janımız qalsa, şın sözimizdiñ arqasında qaladı".

Sol zamanda bir wrınıñ şığarğan öleñi:

Küntu bolıs bolğanda jortqanım-ay,

Kerey men Mataydı torıtqanım-ay.

Qazı menen qartanı kertip şaynap,

Abay bolıs bolğanda qorıqqanım-ay! – dep bebeuleydi[4]. YAğni, şındığımen ğana qwtılatın wrı endi bärin qwsatın bolğanı üşin pwşayman boladı.

M.Äuezov «Abaydıñ ömirbayanı» eñbeginde «Jalpı atqaminerlerşe wlıqqa para beru, jalınğan degendi Abay eşuaqıtta bilgen emes» dep qaşan da turasın aytu Abaydıñ wlıq, jandaraldarğa isteytin twraqtı isi ekenin aytadı[5].  Ol bolıs bolıp twrğan küninde de, bolıstıqtan bosağannan keyin de eldiñ irili-wsaqtı dau-janjaldarına bilik aytıp otıratın, bitise almağandar at arıtıp izdep keletin, eldiñ qadirmen kisisi bolğan.

Jamantay degen kisiniñ Tezekbay, Köjekbay degen eki wlı äkeleriniñ tirisinde bölip bergen jerge talasıp, dau wlğayıp Matay bileriniñ arnasına sıymay ketedi. Äsili äkeleri bölip berip ketken jerdi Köjekbay bilerdi paralap, batalasıp, at pen aqşa jügirtip, ağası Tezekbaydıñ menşigindegi jerdi öz ieligine bilik aytqızıp aladı. Özi kedey, özi zorlıq körgen Tezekbay jergilikti bilerdiñ satımsaq biligine könbey Abay aldına  barsa ğana razı ekenin aytıp otırıp aladı. Biler Abaydı Köjekbay baydıñ ığına jığu üşin tanıstıqtarın salıp, Mağauiya arqılı Abayğa eki jıl minilmegen burılala  at berip, öz bilikterin özgerissiz qaldırmaq boladı. Biraq, Mağauiya da, Abay da bwğan könbeydi.

Dau Abay aldına kelgende jerdiñ Tezekbayğa tiisti ekenin, maldı-jandı Köjekbay mal berip, qolı qısqa Tezekbay uaqıtşa paydalanuğa öris beruine ükim etedi. Jer Tezekbaydıñ özinde qalatın bolıp Qwdayşılıqpen bilik aytadı[6].

Bizdiñ qoğam üşin ertegi siyaqtı. Biraq, Abay ömirin qanıq biletin kisiler üşin bwl solay boluğa tiis aqiqat. At pen aqşa emes, joralğığa ruın köldeneñdetu, daudı öz ığına jığu üşin ortağa «ata salu» Abayğa tağı jürmegen.

Sıban men Mwrın ortasında bolğan jesir dauı boladı. Abay öz atınan kesim aytuğa Orazbay men Jirenşeni jiberip, jesir qalıp, öz süygenine qosılmaq üşin basına erik swrağan Mwrınnıñ qızına teñdik äperudi tapsıradı. Ekeui äu basta solay istese de, Sıbannıñ bir kisiniñ «Jol osı ma edi, Keñgirbay äruağı, qaydasıñ!» degenine mayısqan Orazbay «Keñgirbay jolın» bwzğısı kelmey qaladı. Osı orayda Abaydıñ özinen jası ülken, rulas tuısı Orazbaydıñ qarsılığına qaramastan, Mwrın qızına teñdik alıp bergeni[7], 1897 jılğı Bäzildiñ qızı Qadişanıñ dauı[8] (Mwqır bolısınıñ saylauınıñ aldında bolğan bwl dauda da ata, ru namısı Abayğa para esebinde jürmegen-di. – O.S.) jäne osı tektes oqiğalar köp bolğan.

Qaramola s'ezi, Köktwmadağı, Jetisu jäne Semey oblısınıñ bas qosqan şerbeşnay s'ezderinde  halıq tilegimen Abay töbe bi bolıp saylanadı[9]. M. Äuezov bwnıñ sebebin Abaydıñ bilimi men jüyriktigine jäne köldeneñge aytatın şeber, ädil biligi men qosa «Abaydıñ bi boluın köp-köp eldiñ tileytinine tağı bir sebep, Abaydıñ biligi özge rubasılardıñ paraşıl, bwra tartqış biliginen basqaşa bolğan» dey otırıp, el işindegi dau-janjaldı Abayğa biletuge jauları da ıntıq bolıp otıratının aytqan[10]. Qwnanbay twsınan wdayı jaulıqpen kele jatqan Jigitektiñ ülken daularında özderi daudı wsınğan bii de – Abay[11], Irğızbaydıñ zorlıqşılarına eñ aldımen ayamay jaza kesken de – Abay[12].

Irğızbay twqımı bılay twrsın öz äkesi Qwnanbaydıñ kindiginen tarağandarğa da bwra tartıp, tuğandıq körsetpegen.

Abaydıñ ädildigin inisi Ospan men jataq (jaylauğa köşpey otırğan el) arasındağı, Täñirbergenniñ balası Äzimbay men Jigitek ruınıñ arasında bolğan egin daularında Ospan men Äzimbayğa tölem jäne ayıp töletui de onıñ qara qıldı qaq jarğan bi bolğanın körsetedi. «Tura bide tuğan joq» degen söz osı orayda aytılsa kerek.

Dala bileriniñ soñğı sañlağı öziniñ atastırılğan äyelin jüginiske otırğızıp, ayıbın töletken. Ospannıñ közi tirisinde şabındıqqa bölip bergen jerindegi jinaulı twrğan Kötibay degenniñ şöbin Erkejan bäybişe qorağa tasıtıp aladı. Ol kezde Ospan ölgenine üş jıl ötip, Erkejan Abayğa atastırılğan eken. Kötibay şağımın tıñdağan Abay Erkejandı şaqırıp jüginiske otırığızıp, isin moynına qoyıp, Kötibaydıñ şabındıq jerinen alğan şöpti eki eselep tölettiredi.

Bügingi qoğamnıñ jarasına twz sebetin mwnday mısaldar Hakim ömirinde köptep kezdesedi. Mwratımız – mısaldı tizbeleu emes, qoğamdağı bir indetke Hakim ömirinen önege qauzap köru.

«Ruhani jañğırudı» şın mänisi Wlı Dalanıñ tösinde ötken degdarlar bolmısın jañğırtu arqılı da şıraylana tüsetinin eskersek, «Abaydıñ parası» biraz adamdardıñ ömiri üşin öte kerekti, özekti mäsele ekeni anıq.

___________________________

[1] Abay 15 jıl bolıs bolğan. https://abai.kz/post/39385

[2] Twrağwl Abaywlı. Äkem Abay turalı. «Abay» jurnalı. 1992 j.

[3] Abaydıñ aqın şäkirtteri. Dayın.Q. Mwhamedhanwlı 1-kitap. –Almatı. «Däuir». 224 b. 209-bet

[4] M. Äuezov. «Şığarmalarınıñ elu tomdıq tolıq jinağı». –Almatı. «Däuir», «Jibek jolı», 2014 j. 27-tom: Maqalalar, zertteuler, pessalar(1943-1946).  216-bet.

[5] M. Äuezov. «Şığarmalarınıñ elu tomdıq tolıq jinağı». –Almatı. «Däuir», «Jibek jolı», 2014 j. 15-tom: Maqalalar, zertteuler, pessalar. 99-bet .

[6] S. Zimanov: Abay – wlı bilerdiñ soñğısı jäne onıñ bitim-bilikteri turalı  http://abaialemi.kz/kz/post/view?id=1103

[7] 27-tom, 186-187 better

[8] 27-tom, 197-198 better

[9] 15-tom, 108-bet. 27-tom, 175-176 better; 27-tom, 195-bet

[10] 15 t. 109 b; 27-tom. 195-bet

[11] Sonda.

[12] 27-tom. 195-bet

Orazbek Saparhan

Abai.kz

6 pikir