Düysenbi, 14 Qazan 2019
Alaşorda 9117 73 pikir 9 Jeltoqsan, 2018 sağat 18:30

Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdi Qıtay men Resey qalay bwrmaladı?

Jalğası. Bası mına siltemede.

ŞIÑĞISHAN da ASılwya (AS) dinastiyasınan...

(Börijigiñ ruı men şapıraştı, mañğıl taypası men aday tuıs)

Şıñğıshannıñ kim ekenin tüsinu üşin, Orta Aziya men Qazaqstan aumağın oğan deyin bilegenderdiñ kimder ekenin tüsinip alu qajet. Al ol üşin Hİİİ ğasırda mwsılman elderi tarihın jazğan arab ğalımı Ibn äl Asirdiñ eñbegindegi mınau joldardı zerdelep alğan abzal. «V etom godu (750 g.) Hubayş ibn aş-Ş.b.l i te, kto s nim, vışli iz kreposti i dobralis' do Ferganskoy zemli, zatem voşli v tyurkskuyu oblast' i pribıli k caryu Sina... V etom [godu] possorilis' ihşid Ferganı i car' Şaşa. Ihşid poprosil pomoşi u carya Sina, i [tot] dal emu podkreplenie iz 100 tısyaç voinov, carya Şaşa okrujili, i on sdalsya na milost' carya Sina, i tot ne priçinil zla ni emu, ni ego priblijennım. Izvestie ob etom dostiglo Abu Muslima, i on vıslal na voynu s nimi Ziyada ibn Saliha. Oni vstretilis' na reke Taraza, i musul'mane pobedili ih, perebili 50 tısyaç i vzyali v plen okolo 20 tısyaç, ostal'nıe bejali v Sin. Bitva proizoşla v mesyace zu-l-hidjja v [sto] tridcat', tret'em godu (iyul' 751 g.)»

Körip otırğanımızday, bwl jerde Hubayş ibn aş-Şıbıl degen türkiniñ 750-jılı arab äskerinen qaşıp Ferğanağa jetkenin, sosın türkiler aymağındağı Sin patşasına barğanın aytadı. YAğni, Sin patşalığı türkiler elinde ornalasqanın körsetip otır. Ferğanadan arı jatqan türkiler ölkesi – qazirgi Qazaqstan, Şıñjan men işki Mañğoliya jäne Mañğoliya memleketi aymaqtarı. Qazaqstan aumağın Vİİİ ğasırda türki aşinalıq Türkaş (türgeş) tobı biledi, yağni bizdiñ jerimizde Türgeş qağanatı boldı. Al qazirgi Şıñjan men Mañğoliya jerleri Üyqır qağanatına qaradı, onı jujandıq swrböras-Şiböraş (şivey) tobı biledi. Osı asılwyalıq eki top wdayı özara baqtalas, jau bolğan. Derektegi Sin patşalığı – sol Üyqır qağanatı aymağı. Sin atauı dwrısında – Şin, naqtıraq aytsaq, Şıñ.

Ejelgi Hun' imperiyası bileuşisi «Şıñüy» dep ataldı (Şan'yu) jäne Şıñ patşa tek asılwyañ ruınan (silyuan') saylandı. Ertede Hun' imperiyası bolğan aymaqtar arab jazbalarında «Şıñ patşalığı aymağı» dep tanığan (reseylikter bwl derekti jasıru üşin onı orısşa audarmalarğa «Sin» dep engizgen jäne ol ataudı Qıtay memleketi dep bwrmalağan). Şıñğıshanğa deyin, Hİİ ğasırdıñ basında sol aymaqtan kelip Orta Aziya men Qazaqstan aumağın basıp alğan patşanı Ibn äl Asir jazbasınıñ orısşasında «türki hatay Kur han As Sin patşa» dep jazğan. Dwrısı – türki hazaq Qwz han As Şıñ patşa. Öytkeni, qıtay türkilik halıq emes ekeni arabtarğa ejelden mälim jäne arabşa «hatay» men «hazaq» wqsas jazıladı (reseylikter qazaqtıñ ejelden bar ekenin jasıru üşin onı orısşa audarmada «hatay» dep bwrmalağan). Ibn äl Asir hatay tilinde «Kur» atauı «asa biik» degen mağına beretinin aytadı. Qazaq asa biik şıñdı «qwz» deydi jäne arabşa «kur» men «kuz» wqsas jazıladı. Sondıqtan ol adamnıñ esimi «hatay Kur han» emes, «hazaq Qwz han» ekeni dausız. Ibn äl Asirdiñ Vİİİ-Hİİ ğasır derekterinde Sin patşalığın türkiler eli dep körsetui Sin atauı men Qıtaydıñ eş baylanısı joqtığın paş etedi.

Joğarıdağı derekte Taşkent (Şaş) äkimimen jaulasqan Ferğana bileuşisi 750-jılı Sin patşasınan kömek swrağanı, Sin patşası sol jılı oğan 100 mıñ adamdıq äskeri kömek bergeni jazılğan. Qıtay imperiyasınıñ ile-şala sol jılı onday äskeri kömek jibere aluı eş aqılğa simaydı. Onıñ üstine, Qıtayda Vİİİ ğasırda bolğan memleket «Tan» dep ataladı jäne onıñ sol ğasırda işki alauızdıqtan öte älsiz bolğanı el tarihında bayandalğan. Qıtayda VI ğasırdan bastap Şıñğıshan zamanına deyingi memleketter işinde Sin nemese Şin degeni joq (Suy – 581-618 jj, Tan – 618-907 jj, Sun – 960-1279 jj, YUan' – 1280-1368 jj). Sondıqtan «Sin» atauın Qıtaymen baylanıstıru – qatelik, solay degen Resey imperiyasınıñ zımiyan sayasatı ğana.

Anığında, 751 jılğı Talas şayqasına Qıtay äskeri mülde qatıspağan. Ol şayqas, qwramında Türgeş qağanatınıñ jauıngerleri bar mwsılman arab äskeri men Üyqır qağanatı (Şıñ patşalığı) äskeri arasında bolğanın Ibn äl Asir deregi ayğaqtaydı. Resey ädeyi bwrmalap: «Qazaqta memleket bolmağan» dedi, Sin patşalığın Qıtay imperiyası dep tüsindirdi. Orta Aziya men Qazaqstan jerinen dämesi zor Qıtay imperiyası da öz tarihına: «751-jılı Talas şayqasında Tan imperiyası äskeri men arab äskeri soğısqan» degen jalğan derekti qosıp qoydı. Osılayşa bizdiñ key jerlerimiz «Qıtay qwramında bolğanın» däleldeuge mümkindik aldı jäne Qıtaydıñ key kartalarında solay dep körsetilip jür.

Türgeş qağanatı äskerlerin Resey sayasatkerleri «qarluqtar» dep tarihqa engizdi, anığında olar da «qazaq» dep atalğan edi (arap äskerimen odaqtas bolğan qazaqtar). Arab äripteriniñ jazılu wqsastıqtarı olarğa solay bwrmalauğa mümkindik berdi (arabşa oñnan solğa qaray oqılatının eskertemiz): كزاقkazaq, كرلقkarluq. Arabşa jazbada "qazaq" pen "qarluq" wqsas jazılatının Resey imperiyası şeber qoldandı. Osılayşa mwsılman qazaqtardı «qarluq» qılıp tarihqa engizip, Türgeş qağanatınıñ ornına Qarluq qağanatı payda bolğan dedi. Şındığında, ol – «Qazaq handığı» dep atalğan memleket, onıñ bileuşileri İH ğasırda mwsılmandıq qabıldap, islam dinin memlekettiñ resmi dini etken. Sol mwsılman qazaqtar memleketin de bwrmalap Qarahanidı atauımen qalıptastırğan – Resey imperiyasınıñ qwytwrqı sayasatı. Orıstar arab jazbasındağı «Kazahkan» atauın «Karahan» dep bwrmalap, «Karahanidı» atauın tarihqa engizgen. Ibn äl Asir jazbasın orısşalağanda «Kazahkan» atauın ädeyi «Kara-hakan» dep orıstıq «-» belgisi arqılı özgertip jibergen. Arabşa jazıluında eki atau birdey dese de boladı, tek «z» ärpiniñ üstinde noqat bar, al «r» ärpiniñ üstinde joq: كزحكنkazahkan, كرحكنkarahakan. Resey imperiyasınıñ ideologtarı arabşa jazbalar erekşeligin öz sayasattarına şeber qoldandı, olar arabşa jazbalardağı «qazaq» atauın ıñğaylarına qaray «karluk», «karahan», «kıpşak», «kay», «kimak», «hatay», «haladj» dep ärqalay bwrmalap jasırdı.

Qıtaydağı Cin' degen memleket bizdiñ däuirimizge deyingi İİİ ğasırda boldı. Alayda, onı ornatqan Şihuan bileuşi syunnu-hun' elinen ekeni mälim. Al hun' patşaları «Şıñ» dep ataldı. Sondıqtan ejelgi Cin' memleketin dwrısında «Şıñ» degenimiz jön. Odan keyin ataluı «Sin» sözine jaqın Czin' imperiyası tek Hİİ ğasırda ğana payda bolğan. Dese de, ol memleket qazirgi Manjuriyada payda boldı jäne onı ornatqan – manjur jürjandar (jurjen), Soltüstik Qıtay jeri onıñ qwramına vassaldıq küyde endi. Keyin sol manjur jürjandar (jürjen) HVİ ğasırda Qıtay men qazirgi Mañğoliyanı jaulap alıp Cin' imperiyasın ornattı. Osı Cin' atauı da ejelgi Şıñ patşalığı atauımen baylanıstı qoyılğan (onı «cin'» qılğan – qıtay tili). Manjur qolbasşısınıñ: «Bizge tuıs halıq eken» dep Qazaq handığın şabuıldaudan bas tartuı manjurlardıñ kim ekenin körsetedi (ärine, qıtay men halha tilderi ıqpalımen manjurlar özderiniñ qazaqı tilderinen HVİ ğasırdan keyin tolıq ayrılğanı mälim).

Manjurlardıñ jurjen ruı Jujan qağanatın bilegen dinastiyadan taraydı (Swrböras-şiböraş dinastiyası, qıtayşa – Şivey). Manjur jürjenderi men Şıñğıshan äuleti ejelgi Şivey wrpaqtarı dep tanıladı. Sondıqtan Hİİ ğasırdağı Czin' imperiyası men HVİ ğasırdağı Cin' imperiyası atauları dwrısında – Şıñ, ekeui de manjur jürjandar ornatqan Şıñ imperiyası bolıp tabıladı. Joğarıda körsetilgen Hİİ ğasırdağı Qwz han As Şıñ patşa – sol Czin' imperiyasınıñ bileuşisi. Onıñ wltı hazaq ekenin jäne Orta Aziya men Qazaqstan aumağın jaulap alıp, bilegenin Ibn äl Asir derektegenin ayttıq.

Odan bir ğasırdan keyin, Hİİİ ğasırda Orta Aziya men Qazaqstandı ğana emes, sonımen qatar Iran men Kavkazdı jäne Şığıs Europağa deyingi aymaqtardı da jaulap alğan Temirşıñ patşa öz esimin Şıñ As han dep özgertti (onı «Çingishan» qılğan özge tildi jazbalar ıqpalı). Öz esimindegi jäne jaña esimindegi Şıñ atauı onıñ ejelgi Şıñ patşaları biligin jalğastıruşı ekenin rastaydı. Oğan deyingi patşanıñ Qwz han As Şıñ esimi men onıñ öziniñ Şıñ As han esimi özara baylanıstı. Ol ekeui de özderin ejelgi Hun' imperiyasın bilegen Asılwyalıq Şıñ patşalarınıñ (Şan'yu-şıñüy) tikeley izbasarları dep tanığan. Şıñğıshan wstanğan YAs (YAssı) dästüri dwrısında Asılwya dinastiyasınıñ biligin zañdastıratın «As konstituciyası» bolıp tabıladı. Altın orda astanası Ibn Batuta jazbasında As-saray dep körsetilgenin özbek ğalımdarı anıqtap berdi (orıs ğalımdarı onı «Aq Saray» dep bwrmalağan). Osı derekter men Şıñğıshan esimi dwrısında «Şıñ As han» ekeni, onıñ ejelgi Hun' imperiyasın bilegen Asılwyañ (silyuan') dinastiyası wrpağı bolğanın däleldeydi.

Qwz han As Şıñ imperiyasın (Czin' imperiyasın) joyğan Tarbağataydan şıqqan Tatar patşası. Orta Aziya men Qazaqstan Hİİİ ğasırdıñ basında az ğana jıldar sol Tatar patşası ieligine ötkenin jäne Horezmşah pen Tatar patşası arasındağı qaqtığıstar Şıñğıshan jorığına deyin jalğasqanın, Horezmşahtıñ «Tatar hanı ielenbesin» dep Qazaq handığınıñ köptegen qalaların (Taraz, Qwlan, Isfidjap, Talasağın (Balasağın) qalaları)) qiratqanın Ibn äl Asir anıq jazadı. Ibn äl Asir derekterinen Seldjuk pen Horezmşah äuletteri men Tatar hanınıñ äuleti Türki Aşinalıq dinastiyağa jatatını anıq bayqaladı. Al Qwz han As Şıñ men Şıñ As han (Şıñğıshan) äuletteri olardıñ baqtalası jujandıq Şiböraş-şivey dinastiyasınan boladı (Şıñğıshan äuleti men Tatar hanı jau bolğanı belgili).

Qazirgi Mañğoliya aymağın Jujan-jürjan qağanatı zamanınan Şıñğıshannıñ ata-babaları – Şiböraş-şiveyler biledi. Şıñğıshan ruı – Börijigiñ, mağınası – böri ruıñ. Ejelgi Hun' imperiyasında «şığıs djuk hanzadası» jäne «batıs djuk hanzadası» degen lauazımdar bolğan, osı fakti «jik» atauınıñ erteden käzirgi «ru» atauı ornında qoldanılğanın körsetedi (mısalı: «seldjuk» dwrısında «asıljik» boladı). Şıñğıshannıñ ataları jağımsız estiletin «şiböraş» atauın Hİ ğasırdan keyin «böri jigiñ» dep özgertkenin qıtay jazbaları ayğaqtaydı. Olardıñ Manjur elindegi tuıstarı «jürjen» atauımen saqtaldı. Al bizdiñ aymaqta qalıp mwsılmandıqqa ötken şiböraş tobı öz atauların «şapıraş» dep özgertken. Joğarıdağı derektegi Hubayş ibn aş-Şıbıl degen bileuşi de şiböraş tobınıñ wrpağı («Şıbıl» degen ru şapıraştı taypasında bar). Onıñ Şıñ patşasına barıp bas sauğalauı da solay ekenine ayğaq. Qazaq ğalımdarınıñ genndik zertteuleri Şıñğıshanğa eñ jaqın qazaq taypası şapıraştı ekenin däleldep berdi.

Orhon eskertkişterinde, han täjderinde tazqara qwsı (samwrıq-qwmay) beynelengen. Şıñğıshan tuında da sol tazqara beynelengeni jäne Altın ordanıñ äuelgi eltañbasında sol tazqara beynesi bolğanı mälim (Resey gerbindegi qwstıñ tazqara ekenin paydalanğan key orıs ğalımdarı «Altın orda orıs memlekettiliginiñ bastauı» dep otır osı küni). Sol Orhon eskertkişteriniñ birinde twmsığına twmar ilingen tazqara qwsı beynelengen, twmar – şapıraştı taypasınıñ tañbası (Şıñğıshannıñ ata-babaları osı eskertkiş arqılı mwsılman tuıstarınıñ tañbaları twmarğa özgergenin eskertip ketken). Mwsılmandıq qabıldağan şapıraş-şiböraştar ru tañbasın jansız beynege auıstıruğa mäjbür boldı. Öytkeni, jandı beyneli tañba islam şariğatına qayşı edi. Sondıqtan olar tazqara beynesin üş bwrıştı twmarğa auıstırğan (Resey gerbin tolıq üş bwrışpen kömkerseñiz, ol twmar beyneli bolıp şığa keledi). Mwsılmandıq qabıldağan şiböraş-şapıraş tobı qarapayım ru-taypalarmen qwdalasıp aralastı, osı sebepti olar handıq qwru qwqınan ayrılıp qarapayım taypa bolıp qalıptastı. Al qazirgi Mañğoliya aumağında bolğan şiböraştar «böri jigiñ» dep atalğanın ayttıq. Olar tek aq taypamen, qoñırat ruımen ğana qwdalasu dästürin wstanğandıqtan, bükil türki älemin bileu qwqın saqtap qaldı. Qwz han As Şıñ men Şıñ As han sol mümkindikterin tolıq paydalınıp, öz zamandarında Euraziyada alıp imperiyalar ornattı.

Şıñğıshan wrpaqtarı mwsılmandıq qabıldau arqılı handıq qwqın joğaltatındarın jaqsı tüsindi. Sondıqtan olar «Töreler – qara taypamen qız alıspaytın aqsüyek ru» degen dästürdi engizdi. Ol zañdı mwsılman qazaqqa tüsindiru qojalarğa jükteldi, osılayşa qojalar bilikke jaqındauğa mümkindik aldı jäne "Qojalar da aqsüyek tobınan" degen tüsinik qalıptastırdı. Osı derekter men twjırımdar Orhon eskertkişteri Şıñğıshan ata-babalarına tiesili ekenin jäne şapıraştı taypası men börijigiñ (Şıñğıshan ruı) arğı teginde bir tuıstıq bolğanın rastaydı. Memleket halqın üş jüzge bölgende, özderine tuıs şapıraştı taypası otırğan aymaqqa «Wlı jüz» atauın bergen desek, qatelespeymiz. Al Orhon eskertkişterine oğızdıq dialektide jalğan jazbalar qaşap engizgen – Resey imperiyası. Osılayşa, olar eskertkiş ielerin qazaqtildi emes, «oğıztildi» qılıp körsetti. Olardı Şıñğıshannıñ ata-babaları emes, «Türki Aşinalardıñ ata-babası» dep bwrmalap tarihqa engizdi.

Jürjan atauın «jujan» qılğan «r» dıbısı joq qıtay jazbaları.  Jujan-jürjandardıñ äskeri mañğıstaulıq mañğı taypası bolğan, manjur atauı sol mañğı men jurjandardıñ ortaq atauı retinde qalıptasqan. Olar syan'bi-hidan elin basıp alıp bilegen, olarğa «manjur» degen atau bergen – sol syan'bi-hidan eli. Jujan-jurjan bileuşileri «jurjen» atauımen Manjur qwramında jeke ru bolıp saqtalğan. Manjur-jurjandar özderine bağınıştı syan'bi-hidan elin «halıq» dep atadı. Sondıqtan syan'bi-hidan eli atauı keyin «halha» bolıp özgerip ketti. Manjurlar men hidan-halhalar qazirgi Şığıs Manjuriyada erteden körşi otırğanı mälim.

Qazirgi Mañğoliya aymağın Jujan qağanatı zamanınan Şıñğıshannıñ ata-babaları şiböraş-şiveyler bilegenin, olardıñ atauı keyin Börijigiñ bolıp özgergenin ayttıq (mağınası – böri ruıñ). Jujan äskeri negizinen mañğıstaulıq mañğı taypası bolğanında ayttıq. Sol Mañğı taypası adamdarın köpşe türde «mañğılar» degendikten, taypa atauı Hİ ğasırdan keyin «mañğıl» bolıp qalıptasqan (mañğı taypasınıñ Europa dalasındağı böligin ondağı slavyandar köpşe türde «mangıtı» dep atağan. Sondıqtan olardıñ atauı «mañğıt» bolıp qalıptastı jäne noğay wltınıñ negizin sol mañğıt taypası qalıptastırdı). Şıñğıshan zamanındağı mañğıl taypasınıñ eñ belgili ruı – taydjut, onıñ dwrısı – adayjwrt (onı «taydjut» qılğan «r» dıbısı joq qıtay jazbalarınıñ ıqpalı). Ataqtı Jebe qolbasşınıñ öz esimi – Jorğaaday, ol – taydjut ruınan. Altaydağı sol taydjut ruı mekendegen aymaqta Aday degen köl äli de bar. Osı derekter Şıñğıshan äuletiniñ äskeri küşi mañğıl taypası ekenin körsetedi, olardıñ qazirgi «mañğol» dep atalatın halhalarğa üş qaynasa sorpası qosılmaytını anıq.

Şıñğıshan zamanında qazirgi halha-mañğoldar Manjuriyanıñ şığısın mekendegen halha-hidan eli bolatın. Olar Mañğoliya aymağına keşegi HVİ ğasırda ğana kelip qonıstandı. Bügingi Mañğoliya – ejelden qazaqtar mekendegen aymaq (nayman, arğın, kerey, uaq, merki, mañğıl, börijigiñ, jalayır, qoñırat taypaları). Mañğoliya aumağın äueli HVİ ğasırda Şığıs Sibir men Baykalda payda bolğan Şoñqır (joñğar) handığı jaulap aldı (halqı budda dinindegi oyrat pen qırğızdar bolğan). Artınşa olardı Şığıs Manjuriyadan şıqqan manjur jürjandar talqandap, Mañğoliya aumağın olardan tartıp alğan. Manjur jurjandar äsker retinde özderine bağınıştı halha-hidan elin paydalandı. Osılayşa halhalar sol HVİ ğasırda qazirgi Mañğoliya aumağına kelip qonıstandı. Ondağı qazaqtar ısırılıp Bayan ölkesine şoğırlandı, köbisi qazirgi qazaq dalasına auıp ketip, HİH ğasırlarda ğana qaytadan ataqonıstarına köşip barğan.

Şoñqır handığı Resey sayasatımen tarihqa «Joñğar zandığı» bolıp endi (şoñ qıralıp qırğız degen mağınada). Ol memleket talqandalğanda, oyrattardıñ Altay tauına jan sauğalağandarı onda altay, şors tärizdi türkilik wlttardı qalıptastırdı. Oyrattardıñ manjurlarğa bağınğandarı halhalarğa siñip, mañğol tildi oyrattar bolıp özgerdi. Al qırğızdardıñ ülken tobı qazirgi Qırğızstanğa auıp kelip, ondağı qazaqtardı özderine siñdirip, mwsılmandıq qabıldap, qırğız degen halıqqa aynaldı.

Qırğızdardıñ bir tobı Altaylıq türki wlttarınıñ qwramında öz atauımen saqtaldı (qırğızdardıñ qazirgi otırğan jerine tek HVİİ ğasırdıñ basında Mañğoliyadan auıp kelgenin HİH ğasırdağı orıs tarihşısı Levşin anıq derektermen körsetken). Şoñqır-Joñğar handığınıñ halqı türki tildi oyrat pen qırğız boldı, qazaq pen joñğar eş tilmäşsiz özara tüsiniskeni barşağa mälim. Sondıqtan qazirgi qalmaq pen mañğoldı joñğarlardıñ tuısı deu – qatelik, qalmaq pen qazirgi mañğoldardı qazaq tilmäşsiz tüsine almaydı, öytkeni ekeui de halha-hidan elinen.

Qazaq halqınıñ ejelden Euraziyanı bilep-töstegen köne halıq ekenin Resey imperiyası barınşa jasırıp baqtı. Olar ejelgi dañqtı tarihı barın biletin eldi bağındıru qiın boların jaqsı tüsindi, sol sebepten qazaqtıñ tarihın külparşa qılıp özgertti. Al qırğızdardı Orta Aziyada erteden bar köne halıq qılıp körsetumen boldı. Öytkeni, taudağı şağın aymaqta otırğan az ğana qırğızdan Resey imperiyasınıñ bolaşağına eş qauip tönbesi anıq edi. Al orasan ülken aymaqtı mekendegen qazaq halqınıñ aman saqtaluı jäne köbeyui Resey imperiyasınıñ bolaşağına qauipti bolatın. Olar Şıñğıshannıñ qazaq ekenin jäne ol ornatqan imperiya Alaş orda ekenin de jasırdı. Alaş ordanı tarihqa «Altın Orda» qılıp engizdi. Öytkeni, altın – halha-mañğol men qazaq tilinde bir mağınada, al alaş – qazaqtıñ ekinşi balama atauı («alaş» atauı memlekettiñ qazaqqa tiesili ekenin ayğaqtaytının jaqsı tüsindi, sondıqtan onı «altın» atauımen almastırdı). Resey imperiyası HİH ğasırda Qıtay imperiyasınan qazirgi Mañğoliya aumağın tartıp alğanı, sol aumaqtağı halha eline Mañğoliya atauımen avtonomiyalıq jeke memleket ornatıp bergeni mälim. Memleketteri Mañğoliya dep atalğandıqtan onıñ halqı (halhalardı) «mañğol» dep atalıp ketti. Osılayşa orıs ğalımdarı: «Şıñğıshan zamanındağı mañğıl eli men qazirgi halha-mañğol – bir halıq» deuge mümkindik aldı.

 (Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

73 pikir